Navoiy bilan choʻpon

Navoiyning yoshligida otasi oʻlib ketgan ekan. Otasi oʻlgandan soʻng oʻz shahrida turolmay, Samarqandga borib, madrasada oʻqibdi.

Koʻp qiyinchiliklar bilan oʻqishni tamomlab yana oʻz shahriga qaytibdi. Ot-ulovsiz piyoda yurib, bir necha kun deganda bir toqqa kelibdi. Bu joyda bir moʻysafid choʻpon bilan uchrashibdi.

Navoiy choʻponni darrov tanibdi. Choʻpon oʻzini koʻtarib katta qilgan, otasining qoʻyboqari ekan. Chol ham Navoiyni tanib: «Tushimmi, oʻngimmi?» deb koʻrishibdi. Darrov belbogʻidan ikkita non chiqarib, Navoiyni sut bilan mehmon qilibdi.

Navoiy choʻpondan:

— Bu qoʻylar kimniki? — deb soʻrabdi. Chol:

— Bolam, bu qoʻylarning hammasi sizniki, siz u yoqdaligishizda otangizdan qolgan mollar har kimning qoʻlida qolib edi. Otangiz hayot vaqtida 200 qoʻyni sizga atab menga topshirgan edi. Bu qoʻylar bolalab hozir 700 dan oshdi. Otangizning vasiyatini oʻz oʻrniga qoʻyganim uchun kursandman, bu qoʻylarni endi sizga topshiraman, — debdi.

Navoiy bir kecha choʻponning uyida mehmon boʻlibdi. Ertasi qoʻylardan ikki yuzini ajratib cholga beribdi: — Ota, siz ham bola-chaqali odamsiz, mana bu qoʻylarni xizmat haqingiz uchun oling!

Choʻpon Navoiydan juda xursand boʻlibdi. Shundan soʻng, Navoiy qolgan besh yuz qoʻyni haydab bozorga olib ketibdi. Bu qoʻylar juda semiz boʻlgani uchun atrofini xaridorlar oʻrab olibdilar. Odamlar Navoiydan: — Qoʻyingiz necha pul? — deb soʻraganlarida, Navoiy: — Men qoʻyimni nasiyaga sotaman. Shu shart bilanki, pulini podsho oʻlgan kuni berasizlar. Shu shartimga koʻngan kishi bittadan yetaklab olib ketaversin! — debdi.

Bozordagi odamlar darrov talashib, qoʻylarni bittadan yetaklab olib ketibdilar. Shu kuni podshoning amaldorlari podshoga bu xabarni yetkazibdilar.

— Ey, podshohi olam, nima deysiz, bugun bozorga bir qalandarsifat yigit kelib besh yuz qoʻyni xalqqa nasiyaga tarqatib yubordi. Pulini podsho oʻlgan kuni berasizlar, deb sizga oʻlim tiladi, — debdilar. Shunda podsho gʻazablanib:

— Boringlar, oʻsha qalandarni mening huzurimga hozir qilinglar, — deb buyuribdi. Amaldorlar darrov bozorga borib Navoiyning qoʻlini orqasiga bogʻlab, podshoning qoshiga olib kelibdilar, podsho qarasa, yoshligida birga oʻqigan doʻsti Navoiy ekan. Podsho Navoiyga:

— Nima uchun shuncha qoʻyni xalqqa berib yubordingiz, mening oʻlimimga shunaqa rozimisiz? — debdi. Shunda Navoiy:

— Ey podshohim, men chakki ish qilganim yoʻq. Sizning podsho boʻlganingizni eshitib, qoʻylarni talatib yubordim. Shunday ham berib yuborishim mumkin edi. Biroq bazi bir odamlar tekin moldan hazar qilishadi. Shuning uchun qoʻyning pulini podsho oʻlgan kuni berasizlar deb aytdim. Endi qoʻylarni olib ketgan odamlar: «Ishqilib podshohimiz oʻlmasin. Podsho oʻlsa Navoiy pulini qistaydi», deb sizni duo qilib yurishadi, — debdi.

Navoiyning bu donoligiga podshoning zavqi kelib uni oʻziga vazir etib olibdi.