Musofirbek

Qadim zamonda Urganch tomonda Qoʻldosh degan bir podachi yashar ekan. Yil oʻn ikki oy Qoʻldoshning qiladigan ishi oʻz qishlogʻidagi aholining molini boqish ekan. Qoʻldoshning bir Yoʻldosh degan oʻrtogʻi bor ekan. Uning qiladigan ishi mardikorchilik ekan.

Qoʻldosh bilan Yoʻldosh kichkina bir uychani birovdan ijaraga olib, ikkalasi shu hujrada turar ekanlar.

Har kuni Qoʻldosh podachilikka, Yoʻldosh esa mardikorchilikka borar, kechqurun hujraga kelib bir-biriga koʻrganlarini aytib berar ekanlar.

Kunlardan bir kun Yoʻldosh bir tush koʻribdi va tushini Qoʻldoshga aytibdi. Tushida osmondan ikkita juda katta yorugʻ yulduz va bitta yulduzcha tushib, Yoʻldoshning qoʻyniga kirgan emish. Qoʻldosh oʻylab turib Yoʻldoshga:

— Shu tushingni menga sotgin! — debdi. Yoʻldosh esa:

— Mayli sotay, nima berasan, — debdi. Qoʻldosh:

— Shuncha yildan beri podachilik qilib orttirgan bir gʻunajin va bir yashar toyim bor, mana shu ikkisini beray, bisotimda bor orttirgan boyligim shu, oʻzing ham bilasan. Sendan bekitadigan hech qanday molim yoʻq. Ikkimiz sirdoshmiz-ku, oʻrtoq qolganiga qulluq, — debdi.

Yoʻldosh ham oʻrtogʻining iltimosini qaytara olmabdi, faqat:

— Agar baxting chopib, ishing yurib ketsa, meni esingdan chiqarmagin, — deb undan vaʼda olibdi.

Kechqurun qishloqning katta-kichik odamlari guzarda yigʻilib turgan vaqtida ikki oʻrtoq ularning oldiga boribdi.

— Otalar, amakilar, akalar, men sizlarning shuncha yil mollaringizni boqdim, hech kimning moliga xiyonat qilmadim, oʻgʻil-qizlaringizga yomon koʻz bilan qaramadim, hammangizning tuzlaringizni ichganman, bergan non-tuzlaringizga rozi boʻlinglar, menga oq fotiha beringlar, men safarga ketmoqchiman, agar munosib koʻrsalaringiz oʻrnimga mana bu oʻrtogʻim Yoʻldoshni podachi qilinglar, menga qanday ishongan boʻlsangiz, bunga ham shunday ishonishingiz mumkin, — deb xalqqa taʼzim qilibdi Qoʻldosh.

Yigʻilgan xalq oʻzaro maslahat qilib, Qoʻldoshning gapini maʼqul topishib, Yoʻldoshga podachilikka fotiha berishibdi. Qoʻldoshga oq yoʻl tilab, fotiha berishibdi.

— Biz senga bergan non va tuzimizga mingdan-ming rozimiz, sen bizga koʻp xizmat qilding, sendan hech qanday xiyonat koʻrmadik, sen ham bizga qilgan xizmatingga rozi boʻlgin! — deyishibdi. Qoʻldosh ham qilgan xizmatlariga rozi boʻlib, xalqqa oʻz minnatdorchiligini aytibdi. Yigʻilgan xalq oʻzaro uncha-muncha pul yigʻib, Qoʻldoshga berishibdi va xayr-xoʻshlashib, uy-uylariga qaytishibdi.

Ertalab Yoʻldosh poda boqishga, Qoʻldosh esa, oʻrtogʻi bilan xayrlashib nomaʼlum tomonga safarga ketibdi.

U yoʻl yuribdi, yoʻl yursa ham moʻl yuribdi, koʻp choʻl va sahrolar kezib, togʻ va toshlar oshib, qancha katta va kichik daryolardan oʻtibdi. Qancha azob-uqubatlar tortib oyoqlari qavargan va labi gezargan holda oʻn yetti kecha-yu oʻn yetti kunduzdan keyin qosh qoraygan vaqtda bir baland qalʼaning oldiga kelibdi. Qalʼa juda baland ekan. Qoʻldosh qalʼaga kirish niyatida uning atrofini aylanib yuribdi, hech yeridan shaharga kirish ilojini topolmay, tun yarimga borib bir pastlikka tushib yotibdi, hech uyqusi kelmabdi, u yonboshidan-bu yonboshiga agʻanabdi, bir necha marta turib oʻtiribdi, yana yotibdi. Hamma yoq jimjit, qop-qorongʻu ekan. Bir vaqt uzoqdan kelayotgan ot dupurini eshitib qolibdi. Vaqt sekinlik bilan oʻtar, ot borgan sari yaqinlashar ekan. Nihoyat otlar koʻrinibdi, otlarni koʻrgan Qoʻldosh turib oʻtiribdi. Otlar toʻgʻri Qoʻldoshning oldiga kelib toʻxtabdilar. Qoʻldosh qarasa, bir kishi otning biriga mingan, ikkinchisini yetaklab kelib, Qoʻldoshga qarab:

— Mana bu otni olib tayyor boʻlib turing, hozir oʻzlari ham keladilar, — debdi-yu otni Qoʻldoshga berib, koʻzdan gʻoyib boʻlibdi.

Qoʻldosh hech narsaga tushunmay otning tizginini ushlaganicha turaveribdi. Oradan biroz vaqt oʻtgach, yana bir otliq kelib:

— Otingizga mining, ketdik! — deb Qoʻldoshga buyuribdi. Qoʻldosh hech narsaga tushunmay indamasdan turgan ekan, “Sizga aytaman, tez boʻling, otga mining!” deb buyruq qilibdi. Qoʻldosh tavakkal deb otga sapchib minibdi va nomaʼlum kishi bilan joʻnabdi.

Ikki otliq bir-birlariga gapirmasdan uzoq yuribdilar, qorongʻulik asta-sekin yoʻqola boribdi va yorugʻlik paydo boʻla boshlabdi. Yorugʻlik paydo boʻlishi bilan nomaʼlum otliq Qoʻldoshga yaqinroq kelib uning yuziga tikilib qaray boshlabdi va nihoyat bu moʻljallangan — vaʼdalashgan odam boʻlmay, butunlay boshqa odam ekanligiga ishonibdi va Yoʻldoshni bilmoqchi boʻlibdi.

Kun yoriy boshlabdi, keng dalalar, koʻm-koʻk koʻkalamzorlar, uzoq-uzoqlarda otlar, tuyalar, qora mollar va qoʻy-echkilarning yoyilib yurgani koʻrina boshlabdi.

Dehqonlar hoʻkizlarining boʻyniga omoch-boʻyinturuqlarni osib ot va eshaklarda urugʻlik arpa, bugʻdoy yuklab kelar ekanlar.

Nomaʼlum kishi Qoʻldoshdan:

— Besh-olti juft hoʻkiz qilib yer haydab dehqonchilik qilsa, bugʻdoylar maysa boʻlib chiqqanda yoki boshoq tortib shamolda hilpillab turganda, kishida bir zavqlanish paydo boʻlsa kerak-a? — deb savol qilibdi. Qoʻldosh indamabdi. Nomaʼlum odamga Qoʻldoshning dehqon emasligi maʼlum boʻlibdi.

Nomaʼlum kishi shaharli savdogarlar, kosiblar, aravakashlar, tuyakash karvonlar, tuya, ot va qoʻy boquvchi yilqichi choʻponlarni ham yuqoridagi savol yoʻsinida soʻragan ekan, Qoʻldosh indamabdi. Nihoyat otliqlar bir poda qora molning yoyilib yurganini koʻrib qolibdilar, ularni bir podachi boqib yurar ekan.

Nomaʼlum otliq Qoʻldoshga savol nazari bilan qarab:

— Shu qoramollardan bir podasini boqib semirtirib yursa, shuning ham bir gashti bordur-a? — deb soʻragan ekan, Qoʻldosh tilga kirib, bulbuldek sayrab:

— Aylanay mullo, siz mendan kasbim boʻlmagan ishlarni soʻradingiz, u ishlarni bilmaganim uchun indamadim, mana bu oxirgi soʻrogʻingizga javob beraman, dunyoda poda boqmabsiz, olamga kelmabsiz, bu ish shunday lazzatliki, asti qoʻya bering! Boqqan mollaringiz semirib yaltirab ketsa, oʻz qoʻlingizda sigirlar buzoqlasa, buzoqlar semirib oʻynoqilab koʻz oldingizda katta boʻlib yayrab yursa, mollarning semirganini koʻrganlar sizni — umringdan baraka top, unib-oʻsgin! — deb duo qilishsa, juda ham sevinasan kishi,— debdi.

Nomaʼlum otliq, “Himm” deb qoʻyibdi va oʻzicha “Xayr, mayli, boʻlar ish boʻldi, qaytish yoʻq”, debdi-da, otiga qamchi berib Qoʻldoshga: “Tez haydang!” deb xitob qilibdi.

Otliqlar uzoq yuribdilar. Ular qorinlari ochganda otdan tushib ovqatlanar, otlarini ham toʻygʻizib yana otlanishar, goh otlarni yoʻrgʻalatib, goh yoʻrttirib, goh sekin yurishar, nomaʼlum kishi Qoʻldoshga har xil savollar berar yoki har xil kichkina hikoyalar aytib berar ekan.

Nomaʼlum otliq juda xushmuomala, chiroyli, kelishgan yigit ekan. Uning gaplariga Qoʻldosh diqqat bilan quloq solar, mazmunli soʻzlardan zavqlanar, butun vujudini quloq qilib uning soʻzlarini tinglagisi kelar ekan. Bu safarning oqibati nima boʻlishini bilmasa ham, Qoʻldosh bu safardan va yoʻldoshidan juda mamnun ekan.

Nomaʼlum otliq bu hikoyalarini yoʻlni yaqin qilish va yoʻldoshining aql-idrokini, vijdonli, mard yoki vijdonsizligini bilish uchun aytar, shuning uchun u Qoʻldoshni har tomonlama sinab koʻrar ekan.

Nomaʼlum otliq Qoʻldoshga:

— Agar mening gapirgan gaplarimdan zerikmagan boʻlsangiz, sizga kichkina hikoya aytib berar edim, — debdi.

Qoʻldosh unga:

— Jonim bilan eshitaman, sizning soʻzlaringiz menga bilim berayotir, jonimga rohat berayotir, — deb javob beribdi.