Mahmud yamoqchi
Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, oʻtgan zamonda Balx shahrida Mahmud degan bir yamoqchi qari onasi bilan yashar ekan. Ular kambagʻal yashaganliklari bois, Mahmud yamoqchi uylanishga qurbi yetmas ekan. Kunlardan bir kun Mahmud bozorda yamoqchilik qilib oʻtirganida qarshisiga bir chol kelib oʻtiribdi.
Chol Mahmuddan hol-ahvol soʻrabdi. Mahmud ogʻir ahvolda kun kechirishini, qari onasidan boshqa hech kimi yoʻqligini aytibdi. Chol Mahmudni oʻzi bilan birga sayohatga olib ketmoqchi boʻlibdi. Mahmud ham koʻnibdi. Mahmud onasi bilan xayrlashib, chol bilan safarga chiqibdi.
Chol oʻz davrining bilimdon kishisi ekan. Chol turli kitoblarni oʻqib turar ekan, u kitobda bir sirni oʻqib qolibdi. Bu sir shundan iborat ekan: bir tepalik ostidagi yerning tagida allaqanday oʻrada doim chiroq yonib turar ekan. “Chiroqni Mahmud degan yamoqchi olib chiqsa, tuganmas xazinaga ega boʻlishi mumkin”, deb yozilgan ekan.
Shunday qilib, chol bilan Mahmud juda koʻp yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, oxiri bir dasht-u biyobonga yetibdi. Chol bir balandlikka chiqib, oʻtirib dam olibdi. Chol Mahmudga qarab:
— Qani, bolam, yaqinroq kelib oʻtir, — debdi. Mahmud cholning huzuriga yaqinroq kelib oʻtiribdi.
Chol Mahmudga qarab shunday debdi:
— Oʻgʻlim Mahmud, onang bilan hamma vaqt kambagʻallikda kun kechirgansan. Shu vaqtgacha uylanib ham olmagansan, endi men senga bir sirni aytaman. Shundan keyin baxtli kun kechirasan. Hayoting farovon boʻladi. Boylikka ega boʻlasan, uylanib ham olasan. Sen oʻz baxtingga ega boʻlish uchun shu oʻtirgan joyimizdagi anavi toshni koʻtarasan, yerga ketgan yoʻl bor, oʻshandagi zina bilan yerning tagiga tushasan, unda yoʻlak bor. Shu yoʻlakdan asta-sekin yursang bir katta saroyga chiqasan, saroyda qirqta xona boʻlib, unda qimmatbaho narsalar, oltin-u, javohirlar bor. Oʻsha xonalarning qirqinchisida bir eski jinchiroq bor. Shuni olib chiqsang, ana shu yerdagi boylik, xazina seniki boʻladi.
Cholning soʻzlarini diqqat bilan tinglab oʻtirgan Mahmud bir qancha vaqt oʻylab oʻtiribdi. Soʻngra, tavakkal, shu cholning aytganini bir qilib koʻray, deb chol koʻrsatgan joyda turgan toshni koʻtaribdi.
Qarasa, yoʻl bor. Yoʻlda yer tagiga tushib ketgan zina bor. Zinadan pastga qarab tusha boshlabdi. Undan yoʻlakka tushibdi. Yoʻlakdan bir katta yorugʻ saroyga chiqibdi. Saroyda bir qancha xonalar koʻribdi, undagi xonalarni birma-bir ochibdi. Ulardagi qimmatbaho tosh, oltin-u kumushlarni koʻrib koʻzi qamashibdi.
U eng keyin jinchiroq yonib turgan xonaga kiribdi va uni olib chiqibdi. Butun boylik xazinaga ega boʻlib, cholga minnatdorchilik bildiribdi. Bu chol Xizr buva ekan. Mahmud shundan keyin oʻz shahriga qaytib bir qizga uylanibdi. Shunday qilib, yaxshi kun kechirib, murod-maqsadiga yetibdi.
