Koʻkka tupursa, betga tushadi

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, oʻtgan zamonda bir devona bor ekan.

U devona «koʻkka tupursa, betga tushadi», deb aytib yurar ekan. Oʻng koʻzini koʻrsatkich barmogʻi bilan koʻrsatib, «mana koʻrdinglarmi» deb, kulib ketaverar ekan.

Shu gapdan boshqani aytmas, hech kim bilan soʻzlashmas, birovdan biror narsa tilamas ekan. Oʻsha shahar podshosining vazirlari devonaning aytib yurgan soʻzlarini podshoga yetkazishibdi.

Podsho devonani oʻz huzuriga chaqirtirib keltirgan ekan, podshoning yoniga kirganida ham, taʼzim qilib oʻz gapini takrorlabdi: «koʻkka tupursang, betingga tushadi» va tupurib koʻrsatibdi.

Devonaning gapi va qiligʻi podshoga manzur boʻlibdi-yu, unga qarab:

— Devona, bundan keyin bizningoldimizga har kuni ertalab salom vaqtida bir kelasan-u, shu gapni aytib, xazinachidan bitta oltin olib ketaverasan, — debdi va xazinachiga qarab:

— Devonaga bitta oltin bergin! — deb buyuribdi. Devona pulni olib qulluq qilib, aytadigan gapini yana bir marta aytib chiqib ketibdi.

Shundan keyin devona har kuni erta bilan salom vaqtida kelib, gapini aytib, pulni olib ketaveribdi.

Devona podshonikiga bir yilcha qatnagandan keyin saroy vaziri podshoning xazinasiga achinibdimi yoki devona olgan pullarni oʻzi olgisi kelibdimi, bir ilojini qilib, uni yoʻqotmoqchi boʻlibdi.

Oʻylab-oʻylab, bir kuni kechqurun oshpaziga ertalabgacha turli-tuman taom tayyorlashni buyuribdi.

Ertalab turib, dasturxon yozib, tayyorlangan ovqatlarni tortib, oʻzi devonani yoʻlini poylabdi. Devona vazirning hovlisiga yaqinlashishi bilan vazir unga:

— Devona, bugun choyni bir ichaylik, ataylab seni poylab turibman, — deb, uni «yoʻq» deyishiga qaramay, sudrab olib kiribdi.

Oʻzi ham devona bilan oʻtirib, uni ovqat yeyishga qistayveribdi. Bechora devona bunday lazzatli ovqatlarni umrida yemagan, tushida ham koʻrmagan ekan, yoniga surib qoʻyilgan ovqatlardan oz-oz yeb toʻyib qolibdi.

Vazir devonaniig toʻyganiga qaramay, uning oldiga yana surib qoʻyaveribdi, devonaning koʻzi ochlik qilib, har xil ovqatni aralashtirib sassiq meʼda boʻlib qolibdi.

— Ey janobi vazir, ahvolim yomon-ku, endi podshoning huzuriga borishim qiyin boʻladi, — debdi devona vazirga.

— Ha, devona, nima boʻldi? — oʻzini bilmaslikka olib soʻrabdi vazir.

— Ey taqsir, sassiq meʼda boʻlib qoldim-ku?

— Qech narsa qilmaydi, devona, — debdi vazir.

— Nimaga hech narsa qilmas ekan! Podshoning huzuriga kirgan zamon kekirib yuborsam, ogʻzimdan chiqqan badboʻy hid podshoning dimogʻiga yetib borsa, yomon boʻladi-da, — debdi devona.

— Ey devona, shuki ham gʻamini yedingmi, bu juda oson-ku! Sen saroyga yetib borgach, yengingni mana bunday ogʻzingga tutib kirgin, to chiqquncha ogʻzingdan olmagin, — deb oʻrgatibdi vazir. Bu gap devonaga ham maʼqul kelibdi.

Vazir devonani joʻnatib, oʻzi undan avvalroq podsho huzuriga yetib kelibdi va:

— Men sizning davlatingizga, xazinangizga achinaman, podshohim, — debdi.

— Xazinadan biror marta nojoʻya pul chiqdimiki, achinasan! — debdi podsho.

— Bu laʼnati devona koʻchalarda sizni yomonlab, shaʼningizga boʻhton soʻzlarni aytib yurganmish, siz boʻlsangiz, unga har kuni bitta oltin inʼom qilasiz.

— Men haqimda nimalar der ekan? — deb soʻrabdi podsho.

— «Podshoning oʻzi ham sassiq, uning suhbati ham sassiq. Men undan qoʻrqqanimdan saroyga boraman, boʻlmasa uning bergan puli qurib ketsin», deb aytayotganini oʻzim eshitdim. Ilgari har kimdan eshitib yurar edim-u, ishonmasdim. U yana «Podshohning suhbati shunday sassiqki, men uning huzuriga kirganimda dimogʻimga yengimni tutib kiraman va oʻsha yerdan chiqquncha yengimni dimogʻimdan olmayman», deb aytibdi. Menga ishonmasangiz, kelganida koʻrasiz, — debdi vazir.

Bir payt podsho huzuriga yengini ogʻzi-burniga tutib devona kelib qolibdi.

Vazir podshoga qaragan ekan, podsho koʻzi bilan tasdiq alomatini qilibdi.

Devona aytadigan gapini aytib boʻlganidan keyin, podsho bir qogʻoz xaltaning ustiga. «Shu xaltachani olib borgan odamga yuzta oltin berilsin», — deb yozibdi. Vazir podshoning oʻng tomonida oʻtirgan ekan, ustidagi xatni oʻqibdi. Podsho uni devonaga uzatibdi va:

— Borib olgin, hammasi senga, — debdi.

Devona saroydan chiqishi bilan vazir unga yetib olib va uning yoʻlini toʻsib:

— Devona, bu mukofotni menga bersang boʻlardi, biz doʻstlashdik-ku, — debdi.

— Mana, ola qoling, — deb qoʻlidagi xaltani unga uzatibdi va saroydan chiqib ketibdi.

Vazir yana bir marta oʻqib, shoshib xazinachining yoniga boribdi.

Xazinachi qarasa, xaltacha ustiga, «Shu xaltachani olib borgan odamga yuzta oltin berilsin», deb yozilgan. U, «bu yerda biror sir yoʻqmikan» deb oʻylabdi va vazirga:

— Birpas turib tursalar, hozir olib chiqaman, — debdi. Xaltaning ichini ochib qsarasa, ichida bir xat bor ekan. Unda: «Shu xatni olib borgan odamni maxfiy hujraga olib kirib oʻldirgin!» deb yozilgan ekan. Xazinachi maxfiy xujradagi jallodga: «Eshikdan kirgan kishini chopib tashla!» — deb tayinlabdi-da, vazirning yoniga chiqib:

— Marhamat, taqsir, mana bu hujradan olasiz, — deb, vazirni maxfiy hujraga kirgizib yuboribdi.

Ertasi kuni ertalab hamma vazirlar, ulamolar saroyga yigʻilganda, devona har kungi odati boʻyicha kelib, oʻz soʻzini aytibdi. Podsho hayron boʻlib, xazinachiga odam yuboribdi, u kelgach, soʻrabdi:

— Nima uchun mening buyrugʻimni bajarmading?

— Bajardim, — debdi xazinachi.

— Oldingda turibdi-ku, yana bajardim deysan! — deb baqiribdi podsho.

— Men buyrugʻingizni bajardim, — deb podshoning kechagi xatini oʻziga koʻrsatibdi.

— Bu qanday boʻldi ekan? — deb podsho hayron boʻlibdi.

— Devona, kecha boʻlgan voqealarni aytib bergin, — debdi podsho.

Devona kecha ertalab vazirning ziyofat qilganini, sassiq meʼda boʻlganini, vazir unga yengini ogʻziga tutib borishini tayinlaganini, podshodan xaltachani olib xazinaga ketayotganida vazir chiqib xaltachani undan soʻrab olganligini aytib beribdi. Va doimgidek «koʻkka tupursang, betingga tushadi», deb tupurib hammaga koʻrsatibdi.

— Devona, bugundan boshlab har kuni bir oltin emas, besh oltin olasan va shu gapingni hamma vaqt aytib yurgin, — deb buyruq beribdi podsho.