Kambagʻal qiz

Zamonlarning zamonida bir podshoh bor ekan. Uning bir oʻgʻli bor ekan. U oʻn ikki yoshga yetibdi. Shahar xalqi buning yomonligidan koʻp zerikibdi. Podshohga xalq arz qilibdi. “Yo oʻgʻling tursin, yo biz turaylik”.

Podshoh vazir bilan maslahat qilib oʻgʻlini maktabga beribdi. Domlasi: “Urib-soʻksam podshoh meni oʻldiradi” deb, toʻrtta yongʻoq, bitta soqqa berib, bolalar bilan oʻynatib yuribdi. Uch yil domlaning qoʻlida turibdi. Podshoh oʻgʻlini oldirib kelibdi, toʻrt yuz ulamoga: “Oʻgʻlimni oʻqitib koʻringlar. Nima kitob oʻqiydi ekan”— debdi. Ulamolardan biri:

— Domlada nima kitob oʻqidingiz, oʻgʻlim? —deb soʻrabdi.

Bola, darrov choʻntagidan yongʻoq, soqqani olib, ikki joyga ganak tikib “loshqanot” deb soqqani otib yuboribdi va:

— Oʻqigan sabogʻim shu, — debdi.

Podshohning achchigʻi kelib, domlasini dorga ostiribdi. Domlaning yettita bolasi yetim qolibdi. Podshoh shaharga jarchi qoʻydiribdi. “Har kim oʻgʻlimni qirq kunda mulla qilsa qilsin, qilmasa shaharning kulini koʻkka sovuraman. Itini avaxta, mushugini qamoq qilaman”.

Shaharda bir kambagʻal, qashshoq odam bor ekan. U eshikdan yigʻlab kiribdi.

Qizi soʻrabdi:

— Nimaga yigʻlaysiz, ota?

— Qizim, yosh bolasan, soʻrab nima qilasan? Podshohning oʻgʻli mulla qilinmasa, qirq kundan keyin sen bilan mening kulimiz koʻkka sovuriladi, — debdi.

— Olib keling, men oʻqitaman, qirq kunda juda yaxshi mulla qilaman, — debdi. Otasi podshohga borib:

— Malol kelmasa, mening qizim oʻgʻlingizni oʻqitadi, — debdi.

Podshoh “Xoʻp” deb oʻgʻlini qoʻshib beribdi. Bola kambagʻalning uyiga kelibdi, koʻrsa, bir kichkina qiz bola ekan. Podshohvachcha dilida aytibdi: “Bir tarsaki ursam, bu qiz meni oʻqitmaydi”.

Qiz juda bilimdon ekan, oʻylabdi: “Te”, “se”, “jum”, “he” deb oʻqitsam, oʻn yilda ham mulla boʻlmaydi. Bir fikr qilayin, bir oyda oʻqish-yozishni, hisob-abjadni tamom biladigan boʻlsin”. Oʻqitibdi, qiz: “alif”, debdi. Oʻgʻil choʻntakka qoʻlini solib soqqasini olmoqchi boʻlibdi, qiz bir tarsaki uribdi. Bola umrida bunday kaltak yemagan ekan, qoʻrqqanidan, qiz “alif” desa, “A” debdi. Bir oyda tamom oʻqib, yozadigan boʻlib, hisobni oʻrganibdi. Bola yomonligidan qizdan har kuni bir tarsaki yeydigan boʻlibdi.

Qirq kun tamom boʻlgandan keyin, chol bolani yetaklab podshohga olib boribdi. Podshoh ilgarigi rasmini qilib, domlalarni yigʻib:

— Oʻgʻlimni oʻqitib koʻringlar-chi, nimani biladi? — debdi.

Domlalar: “Qul auzuni” oʻqigandir yoki “ammani” oʻqigandir deb gumon qilishibdi. Domlalardan biri:

— Oʻgʻlim, sabogʻingizni oʻqing, — debdi.

Bola “Shamsiya” kitobidan saboq oʻqib beribdi. Podshoh soʻrabdi:

— Oʻgʻlim qandoq boʻlibdi?

— Zehni yaxshi ekan.

Podshoh xursand boʻlib, kambagʻalga bosh-oyoq ust-bosh, bir qancha inʼom beribdi. Shahar xalqi oʻlimdan qutulibdi.

Bola bir uyga suv sepib, bir boʻyrani yerga solib, koʻkragini zaxga berib, qirq kun bir burda non yemay, bir hoʻplam suv ichmay yotaveribdi. Podshoh xafa boʻlib, jar soldiribdiki: “Har kim oʻgʻlimni gapirtirsa, boshi tengi zar quyaman, bir qarqaralik qiz beraman”.

Bir kampir bor ekan, uning peshonasi burishgan, hamma bilan urishgan, ogʻzida bitta tishi yoʻq. Ogʻziga bir oʻrikni solib soʻrib himm… deb borib, bolani bir xodimi qilibdiki, simobday eribdi.

— Ey… Oʻgʻlim, otang podshoh, sen podshohzodasan, yeyish-ichishdan kaming yoʻq, nimaga gapirmasdan yotibsan?

Bola tilga kirib:

— Meni oʻqitib mulla qilgan otin oyimni olib bersa gapiraman, yuraman, olib bermasa, oʻlgunimcha yotganim-yotgan, — debdi.

Podshoh eshitib, mudarrislariga:

— Kitob koʻringlar-chi, otin oyini olishga yoʻl bormi? — debdi.

Mudarrislar:

— Yoʻq-yoʻq, — debdilar…

Podshoh dargʻazab boʻlib jallod chaqiribdi. Yetti jallod, murgʻu salovat, “Qilichim burro, zabonim goʻyo, kimning ajali yetdi? Poyqadamingizda oftobni soyaga yetkazmay bosh kesay”, debdi. Toʻrt yuz ulamoning qoʻlini orqasiga bogʻlab, shahardan tashqariga olib chiqibdilar. Bir mulla bor ekan, “Toʻrt yuz kishi oʻlgandan qolgani yaxshiroq” deb:

— Ey podshoh, men bir rivoyat koʻrdim, kattaligi Namanganning sakson gazlik koʻchasidek, oʻttiz olti nikohni boylasangiz, aslo ilinmay oʻtib ketaveradi, — debdi.

Podshoh suyunib toʻy ustiga toʻy, karnay ustiga karnay qoʻydirib, kambagʻalning qizini oʻgʻliga olib beribdi.

Erta bilan podshohzoda hovliga chuqur kavlatib, qizni yetaklab, qirq tola sochini bitta qilib tugib, bir xodani oʻtkazib, oʻng yuziga bir tarsaki, chap yuziga bir tarsaki urib osib qoʻyibdi. Oʻzi otga minib ovga ketibdi. Kechqurun kelib chuqurdan olib birga yotibdi. Erta bilan yana kechagi rasmni qilib ketibdi. Qirq kun shu tariqa oʻtibdi. Qirq birinchi kun qiz yigʻlab: men bir zaif notavon, ojiz kishiman, ey kamhimmat, shu bugun mening gunohimdan oʻtsang, borib ota-onamni koʻrib kelsam, diydor koʻrishmay qoladiganga oʻxshayman, — deb zor yigʻlabdi.

— Borgin-u tezlik bilan kel, hayallasang, oʻldirib teringga somon tiqaman, sendan boshqaga ibrat boʻlsin, eridan beijozat koʻchaga chiqmasin.

Qiz xursand boʻlib, maxsisini chala kiyib, paranjisini egri yopinib, boʻynida dasturxon xalpillatib ikki zogʻorani yeb, achasining oldiga kelibdi. Achasi, qizning rangini koʻrib:

— Ey qizim, senga nima boʻldi, ranging somondek sargʻayib, nozik beling qildek bukilib, oʻlar holatga yetibsan?

— Menga hech narsa boʻlgani yoʻq, — deb javob beribdi qiz.

— Rost ayt, qizim, rost aytmasang, oʻzimni oʻldiraman, — deb qoʻliga pichoq olibdi. Qiz qoʻrqib:

— Ey acha, kuyoving menga qirq kundan beri shunday azob beradi. Bir tishlam non yoʻq, bir hoʻplam suv yoʻq, ikki tarsaki vazifa bor. Kechgacha zindonga solib, kechqurun chiqarib qoʻyadi, — deb oh uribdi, ogʻzidan bir parcha et chiqib, yerga tushibdi. Achasi koʻrsa, jigarlari ezilib ketgan ekan…

— E, qizim, gʻam yema, bu ishning iloji oson, — deb achasi qizning bosh-koʻzlarini yuvib, sochini tarab, oʻrib, oldiga dasturxon solibdi, noz-neʼmat guno-gun hozirlab toʻkibdi. Qizning qorni toʻyib, gʻamlari boshdan koʻtarilibdi.

— Ey acha, javob ber, ketaman, — debdi. Achasi bir qutini ochib, bir parcha qogʻozni olib, qizning qoʻliga beribdi.

— Ering bir tarsaki urganda, qah-qah urib kul, yana urganda qattiqroq kul! “Men ursam, yigʻlamasdan nimaga kulasan?” desa, aytginki, “Urganingiz un oshi, soʻkkaningiz soʻk oshi, har nima qilsangiz ham mayli, lekin mening tepamga kundosh qilib mana shu suratdagi qizni olmasangiz boʻldi”, deb yana qattiqroq kul, — debdi.

Qiz uyiga kelgandan keyin, achasining aytganlarini qilibdi. Podshohzoda haligi qogʻozdagi qizni koʻrsa, bir malika-yu zebochehra, husni kamolda barkamol. Koʻrgan hamon oshiqi beqaror boʻlib, koʻkragidan bir juvoldiz hadangi parron oʻtibdi.

— Ey xotin, bu surat odamzodmi yo parizodmi, buning joyi qayda? — debdi.

— Olti oylik joyda. Eram degan mamlakat bor, podshosi odamzod, xotini parizod, shundan boʻlgan bitta qiz bor, otini Oqbilak pari deydilar. Oʻzi oʻn besh yoshda, betiga yetmish qavat pardai zamburiy tortgan, bir qavatini ochib qoʻysa, husni jamoliga oʻttiz ikki kasaba chiroq yoqmasdan ish qiladi, “Har kim meni uch marotaba gapirtirsin-u olsin, gapirtirmasa boshini kesib minora qilaman” degan, — debdi.

Podshohzoda qirq xachir oltin yuklab, qirqta yigitni oʻziga hamroh qilib, “Bogʻi Eram qaydasan?” deb joʻnabdi. Choʻlma-choʻl, koʻlma-koʻl, biyobonma-biyobon, manzili marohil tay qilib yuribdi. Bir necha oy, bir necha kun oradan oʻtibdi. Bir giyo, bir suv yoʻq choʻlda yurib, bir baland togʻ koʻribdi. Togʻning tepasiga chiqib, har tarafga qarabdi. Koʻziga bir tarafdan bogʻ koʻrinibdi. Bogʻni borib koʻrsa, gullar ochilgan, bulbullar sayragan, oʻt oʻrniga sebargalar mavj urgan, lolahoyi rang-barang, oltin taxt qoʻyiqlik, atlas koʻrpalar soligʻlik. Tilla hovuz suv oʻrniga sut bilan toʻlgʻazilgan. Podshohvachcha suyunib otini bogʻlab, shoh supaga chiqib oʻtirib, boshidan tojini olib, yoniga qoʻyib, xizmatkorlariga:

— Choy qaynatinglar, uch-toʻrt kun bu yerda dam olib ketamiz, — deb buyuribdi. Hali gap ado boʻlgani ham yoʻq ekan, osmondan uchta haqqu kaptar uchib kelib, boyagi oltin taxtning tepasiga qoʻnibdi. Bir yumalab uchta parizod qiz boʻlibdi. Bir taxta qogʻozni yozib, shatranj oʻynabdi.

Bittasi tirriqlik qilibdi, ikkitasi aytibdiki:

— Tirriqlik odamzodda boʻladi, parizodda boʻlmaydi.

Podshohzodaning achchigʻi kelib:

— Tirriqlik parizodda boʻladi, — debdi.

— Kelib oʻynang boʻlmasa oʻzingiz, — debdi parizod. “Xoʻp” deb ana-mana deguncha, kampir shaftolining danagini ayirib yeguncha, xayol oʻtmay, qirq xachir zarni, qirq yigitni boy berib, suvdan silliq, uch qoqqan kunjutdek boʻlib turibdi. Parizodlardan bittasi oʻrnidan turib:

— Ey ota oʻgʻli, chiqing! Bu joy sizga munosib emas, — deb orqasiga bir tepibdi. Bir poy yirtiq kovushi ilashib, darvozadan tashqariga chiqibdi. Charvi yegan mushukday koʻzlari yiltillab, koʻp afsus yebdi. “Otam oldiga shundoq borganimdan, Oqbilak parining qoʻlida oʻlganim yaxshiroq”, deb oʻylabdi. Aytgan gapi ogʻzidan chiqib yoqasiga yopishibdi. “Oqbilak pari qaydasan?” deb joʻnabdi.

Manzil marohillarni sayr-tomosha qilib, shaharga yetibdi. Shaharning tashqarisidan koʻrsa, yettita minora koʻrinibdi, bir qoʻychivondan soʻrabdi.

— Bu minora qaysi boyning madrasasi?

Qoʻyboqar yigʻlab javob beribdi:

— Ey oʻrtoq, bu madrasa emas, bir zolim podshoh bor, uning bir qizi bor. “Har kim meni uch marta gapirtirsin-u olsin” degan. Gapirtira olmasa, boshini kesib, mana shu koʻringan minoraga guvalaning oʻrniga uradi.

Podshohzoda hayron boʻlib, shaharga kirib, malikaning ravogʻi tagiga boribdi. Malika qirq pogʻonali ravoqda oʻtirgan ekan. Malikaning xizmatkorlari podshohzodani koʻtarib, uning oldiga olib kelibdilar.

Podshohzoda malikani pardaning ichida koʻrsa, xotini aytgandan yuz chandon ziyoda ekan. Podshohzoda dovdirab, gapini yoʻqotib, loyga botgan eshakday boshini solib turibdi. Oqbilak pari ishorat qilib:

“Nima deydi podshohzoda?” debdi. Podshohzoda qimorga tikay desa hech narsa yoʻq, oʻzini tikibdi. Parizod qoʻliga toʻrtta oltin oshiqni olib, ikkita kumush gʻishtni qoʻyib, tuzasiga tashlabdi. Oshiq olchi kelibdi. Parizod hukmi jallod qilibdi. Parining oʻng qoʻl vaziri bolaning husniga oʻlimni xayf koʻrib:

— Malikaga arz, — debdi. Bu beadabni menga bering, bir xoʻrlik-zorlik bilan oʻldiray, bundan bu yoqqa siz bilan quruq jasad boʻlib hech kim qimor oʻynamasin. Podshohzodaning qoʻlidan yetaklab, chiqib ketibdi. Olib chiqib aytibdiki:

— Ey oʻgʻil, oʻn gulingdan bir guling ochilmagan ekan, senga oʻlimni xayf koʻrib, hiyla bilan qutqarib oldim, mening eshigimda juvozxonam bor, bir yogʻ haydaydigan qari juvozkashim bor, uning boshini minoraga uray, seni uning oʻrniga qoʻyay, nima deysan?

Bola yigʻlab:

— Har nima qilsangiz oʻzingiz bilasiz, — deb juvozxonaga kiribdi.

Yotishi juvozxona, ichishi moshova shoʻrva, haydashi uch xalta qora chigit. Uch yil yuribdi.

Kunlardan bir kuni oʻchoqqa tezak yoqib, moshovasini qaynatib, dutorini mashq qilib oʻtirgan ekan, koʻchadan otning sharpasi koʻrinibdi. Yugurib chiqib qarasa, qirqta savdogar ketayotibdi.

— Ey savdogarlar, yoʻl boʻlsin, qayerga borasizlar?— debdi.

— Ajam mamlakatiga boramiz.

— Ajam podshosiga bir xat bersam, eltib berasizlarmi?

Karvonboshi “Xoʻp” debdi. Bola qoʻliga qalam-qogʻoz olib yozibdi. “Otayi mehribonim, mendirman nuri chashm farzandingiz, Bogʻi Eramga kelib, Oqbilak parini olaman deb, qoʻlga tushib, uch yildan beri qiladigan ishim juvoz haydash. Otam siz boʻlsangiz, Ajam podshosisiz, bitta kambagʻalning qizi meni shunday zulmi mehnatga soldi. Xat borgan hamon yetti pushtidan yetmish pushtigacha qamishga oʻlchab, qirqmasangiz sizdan ikki dunyoda rozi emasman. Qoʻlim qoʻydim” deb muhrini bosibdi.

Xatni savdogarlarga beribdi. Savdogarlar Ajamga kelib xatni podshohga berish toʻgʻrisida maslahat qilibdilar. Savdogarlarning ichida bir kambagʻali bor ekan. “Sizlarning ikki tuyadan yukinglar bor, mening bir eshak yukim bor, undan bir boj bersam, menga nima qoladi? Xatni menga beringlar, men oʻzim beray” deb xatni qoʻliga olibdi. Savdogarlar har qaysisi oʻz joyiga qarab ketibdilar. Kambagʻal savdogar podshohvachcha xotinining otasiga qoʻshni ekan. Kelib koʻrsa, bu kambagʻal qoʻshnisi, qizining donishmandligi tufaylidan podshohga vazir boʻlgan ekan. Vazir uydan chiqibdi. Qarasaki, savdogar qoʻshnisi kelib, koʻchada yuk tushirib turibdi.

— Hormang, karvon! Bizga nima sovgʻa olib keldingiz? — debdi.

— Sizga mana shu xatni olib keldim, —deb qoʻliga beribdi. Xatni olib vazir uyga kiribdi. Vazirning qizi chigin tikib oʻtirgan ekan.

— Dada, qoʻlingizdagi qogʻoz nima? —deb soʻrabdi.

— Bogʻi Eramdan kelgan xat, nima ishing bor! — debdi.

Qizning yuragida oʻt paydo boʻlibdi: “Mening erimdan boʻlsa kerak, debdi. Irgʻib oʻrnidan turib, otasining qoʻlidan chang solib, xatni tortib olib qochibdi. Otasi quvlabdi. Qiz tahoratxonaga qochib kirib, koʻylagini yechib, otasining oldiga tashlabdi. Dadasi tashqarida qolibdi. Xatni oʻqisa, ish oʻzgacha, bir oh tortib, xatni yirtib ariqqa oqizibdi. Bir qogʻozga yozibdi: “Ey otayi mehribonim, mendirman nuridiyda-yu, jigarband — sening farzanding. Bogʻi Eramga kelib, Oqbilak parini olib, yetti iqlimga podshoyi hafti kishvar boʻldim. Mening dastimdan, devzod, parizod, ins-u jins, hech nima qochib qutulmaydi. Xat borgan hamono mening xotinimning yetti pushtidan, yetmish pushtigacha sarpo kiydiring, Shunday qilmasangiz, oʻgʻlingizdan ayrilasiz. Qoʻlim qoʻydim, muhrim bosdim”. Xatni dadasining qoʻliga beribdi. Vazir podshohga xatni beribdi, podshoh toʻrt yuzlik lashkarning ichida baland ovoz bilan xatni oʻqibdi. Xatda qanday yozgan boʻlsa, shunday qilibdi, kambagʻal vazir oltinga choʻmilib, eshikdan kirib kelibdi. Qizi koʻrib:

— Ey dada, muborak boʻlsin sizga bu davlat, — debdi va:

— Men qirq kun chilla oʻtiraman, har kim menga osh, non bersa yo koʻzimga koʻrinsa, meni tilga olsa, oʻzimni oʻldiraman, —deb uyga kirib, eshigini mahkam bekitibdi. Erining ovga minadigan otining toʻrt joyidan ayilini zer-zabartang tortib, boshga suvsar telpagini, taka shimini kiyib, isfaxon qilichini yoniga osib, yarim kechada otga minibdi.

Uni Urganchning oʻn olti yashar yigitidan ayirib boʻlmabdi. Bir zahar qamchi otning ustixoniga botibdi. Ot chidolmay sahroga qarab, qulogʻini qalam qilib ketibdi.

Eri shatranj oʻynab yutqizgan chorbogʻga borib oʻtiribdi. Bir piyola choyni qoʻliga olib, hanuz ichib boʻlgani yoʻq ekan, ilgarigiday osmondan uchta haqqu kaptar tushib, shatranj oʻynabdi. Biri tirriqlik qilibdi, ikkinchisi:

— Tirriqlik odamzodda boʻladi, — debdi. Bu qizning achchigʻi kelib:

— Tirriqlik parizodda boʻladi, — debdi.

— Kelib oʻynay qoling, podshohzoda, — debdi.

Qiz “Xoʻp” deb, uchala parizodni, bosh qashigani tirnogʻini ham qoʻymay yutib olibdi. Parizod:

— Koʻhiqofdan xazina olib kelib, sen bilan tuzukkina oʻynayman, — deb oʻrnidan turibdi. Qiz qoʻliga shatranjni olib:

— Uchalangga dov, — deb tashlabdi. Parizod koʻrsaki oʻzlarini ham yutqizibdi. Parizod:

— Biz nima gunoh qildik, bizni chopasiz?— deb soʻrabdi:

— Men kasalmandman, hukamolarga tomirimni ushlatsam, “Uchta parizodning bir qoshiqdan uch qoshiq qonini ichsang, tuzalasan” degan edi, — deb astoydil chopadigan boʻlibdi. Parilar terakning bargiday qaltirab, yigʻlab:

— Sizga qon kerak boʻlsa, mingta parini keltirib beraylik, bizning gunohimizdan oʻting: chunki bizni ota-onamiz Bogʻi Eram podshohining qizi Oqbilak pariga sotgan. Biz oʻlsak ota-onamizni yer yuzida qoʻymaydi. Qabul qilmasangiz, yettinchi Koʻhiqofda mushkul ishingiz boʻlsa ham koʻz yumib-ochguncha hojatingizni ravo qilamiz, — deb qoʻl bogʻlab turibdilar. Qiz dilda koʻp xursand boʻlib:

— Mening bir shartim bor, Oqbilak parini menga nikohlab bersangizlar gunohingizdan oʻtaman, — debdi.

Parilar bir oh sardil jigardan tortib debdilar:

— U zolim, qonxoʻr, juda qattiq. Oʻn sakkiz yoshga kirib ota-onasining gapini eshitmagan. Xoʻp. Biz bu xizmatni siz uchun qilamiz, ammo bizning shartimiz bor. Birinchisi: biz sizga nimaiki gap aytsak, oʻrgatsak, shuni malikaning oldida qoʻrqmasdan aytasiz; ikkinchisi: bizni oldingiz, malikani ham olasiz, toʻy ustida bizni ozod qilasiz. Uning hujrasida bitta zumrad, bitta yoqut, bitta laʼli karavot bor, qaysi karavotga oʻtirsa, yonidagi karavotga oʻtirib, karavotdan gap soʻrang.

Biz har birimiz karavot tagiga kirib oʻng gapirsak, teskarisiga oling, poyma-poy boʻlsin, — deb bir qancha pand-nasihat qilib, gap oʻrgatib, patlaridan berib osmonga uchib ketibdilar.

Qiz otiga minib, Bogʻi Eramga yetibdi. Shaharga kirib, malikaning qarshisiga qadam qoʻyibdi. Koʻrsa, malika betiga yetmish qavat pardayi-harir tortib oʻtiribdi. Qirq kaniz mohiroʻy, shahlo chashm, payvasta abroʻ, nozik tirnoqlarini tishlab taʼzim qilib turibdi. Qiz kirgandanoq:

— Ey, zolim qonxoʻr! Otim Oqbilak, otam podshoh deb xuni nohaq, qachongacha odamlarning qoni bilan yerni lolarang qilasan? Tez oʻrningdan turib, mening oyogʻimga yiqil! Yoʻq, desang, dami tigʻdan oʻtkazaman! Mening senga oʻxshagan yetmishta xotinim bor, men sening ovozangni eshitib, achchigʻim kelib, kiriboq egarimning qoshiga kallangni qoʻyib, tomogʻingdan qizil qon oqizaman deb, qasd qilib edim. Sening husningga rahm qildim. Oʻz joyimga olib borib qirq ming lashkarga choy quyadigan kosagul qilay. Kel, ey malika, bir dona qirmizak olmaday boʻlib yoqamdan tushib, lipamdan chiqib, qoʻynimdan kirib, qoʻltigʻimdan chiqsang, iskab, mast-u alast boʻlib murod hosil qilsam, — deb bir kulibdi.

Parizodning gʻazabi shuʼla urib, ogʻzi eski qopday ochilib, peshonalari suvi yoʻq sanochday tirishib, vaziriga gapirishga ishora qilibdi. Vazir debdi:

— Ey, ahmoq, nodon! Muncha lop urasan? Hozir hukm buyursa oʻlasan, tez koringni qil!

Qiz bir xanda qilib:

— Bir oshiq boʻlsa edi, parizodni qimor oʻynab yutib olar edim, — debdi.

Parizod, ilgarigi rasmini qilib, kumush gʻisht, oltin oshigʻini qoʻliga olib, “Tiking!” deb ishorat qilibdi.

Qiz aytibdi:

— Balli, sendek notanti malikaga! Kelgan mehmonning pulini yutib, oʻzini oʻldirasan. Men qornimga xoda bogʻlab kelganman, ogʻzingga koʻndalang toʻsilib qoladi, yutolmaysan. Oshiqni menga ber. Men keltirolmasam, sen otgin!

Parizod oshiqni beribdi. Bir xazinani tikibdi. “Gardkam” deb keltiribdi.

Sizga yosh bersin, bizga hayot. Malika boshini qashiguncha yetmish xazinasini yutib olibdi. Parizodning achchigʻi kelib, oʻz sochini ushlab bir tolasini yulib olib, zumrad karavotga oʻtiribdi.

Qiz:

— Ey, nodon, bir dona tukingga ming xazina beraman. Pulning achchigʻi senga yomon boʻlsa, jon achchigʻi ham menga yomon, — deb yonidagi karavotga oʻtiribdi.

— Ey, karavot, sening otingni zumrad derlar, daryoyi Shoʻrdan boʻlasan. Olti oylik yoʻldan ranj-u mashaqqat tortib kelib hayron boʻlib qoldim: biror gaping boʻlsa aytib, mendek musofirning yurak zangini koʻtarsang, — deb boyagi uch parizodning patini oʻtga solibdi. Darhol uch karavotning tagiga uch pari oʻzini olibdi. Malika xabardor boʻlibdi.

Karavot tebranibdi. Malika dilida: “Olamda karavot ham gapiradimi?” deb, karavotning qimirlaganiga hayron boʻlib qolibdi. Karavot tilga kirib:

— Sizga bogʻ bersin, bizga hayot. Ey, mehmon yigit, xush kelibsiz, ajab dilkash ekansiz. Rahmingiz yoʻq, “Oʻldirdim, kuydirdim”, deysiz, necha odamlar bosh berayotir. Koʻrganimdan aytayinmi?

Qiz:

— Nimani koʻrding, nimani bilding? Asling tosh, malikaning oyogʻini koʻrding, daryoyi Shoʻrda shagʻal qumni koʻrding, — deb xab turibdi. Karavot:

— Aytish mendan, eshitish sendan, maʼqul qilish Oqbilakdan, — deb tilga kiribdi:

— Qadim zamonda bir duradgor bor ekan. Ovqat oʻzidan, ikki tanga ishlar ekan. Pul yigʻib, haj qilishga joʻnamoqchi boʻlibdi. Uning bir zargar oʻrtogʻi bor ekan: “Birodar, men ham boraman”, debdi. Zargarning tikuvchi oʻrtogʻi bor ekan: “Men ham boraman” debdi. Tikuvchining bitta mullayi qoq oʻrtogʻi bor ekan: “Men ham boraman”, debdi. Hammalari hajga joʻnabdilar. Yoʻlda kech boʻlibdi. Hammamiz uxlasak boʻri yeb ketadi, bittamiz uxlamaylik, deb uch kishi uxlabdi. Duradgor oʻtiribdi, buning ham uyqusi kelib, teshani qoʻliga olib, bir tarashadan bitta but tarashlab, chiroqning tagiga qoʻyibdi va uxlabdi. Zargar uygʻonib:

“Bu — birodarimning ishi, men bir ish qilay”, deb bitta tangani eritib, qosh-koʻz, tirnoq qilib, chiroqning tagiga qoʻyib uxlabdi. Tikuvchi uygʻonib: “Bu — oʻrtogʻimning ishi”, deb bir parcha lattani qiyib, tikib, egniga solibdi. Bir qoʻgʻirchoq qiz bola boʻlibdi. Chiroqning tagiga qoʻyib uxlabdi. Mullayi qoq uygʻonibdi. “Bu — oʻrtoqlarimning hunari, men bir ish qilay”, deb boshini yerga qoʻyib: “Oʻrtoqlarimning ichida meni sharmanda qilma, shu suratga jon ato qil!” deb koʻp yigʻlabdi. Bu ham yotib uxlabdi. “Turinglar, tong otdi, ketaylik” degan bir tovush kelibdi. Hammasi boshini koʻtarib koʻrsa, bir malika, olamda hech kishi koʻrgan emas, uning oldida Oqbilak pari, choʻl qurbaqacha ham emas.

— Donishmand boʻlsang, ajratib ber menga! Haligi qiz duradgornikimi, zargarnikimi, tikuvchinikimi, mullanikimi?

Qiz aytibdi:

— Balli, tikuvchi koʻylak tikmasa, odam boʻlarmidi? Oqbilak pari dargʻazab boʻlib:

— Ey, ahmoq, yalangʻoch oʻtirsam ham shu pariman, koʻylak kiysam ham shu pariman, — debdi.

“Gapirdi”, deb bir dovul qoqilibdi, malikaning otasi suyunib bir xazinasini talatibdi.

Qiz yoqut karavotga oʻtirib aytibdi:

— Ey yoqut karavot, sen ham biror ogʻiz hikoyat boʻlsa gapir, mening koʻnglim bogʻ-bogʻ ochilsin.

Karavot tilga kirib:

— Koʻrganimdanmi, eshitganimdanmi, bilganimdanmi? Zumrad karavotning gapini kavushday poyma-poy qilding, mening gapimni eshit. Parizod maʼqul qilsin, — debdi.

— Xoʻsh, zamonlarning zamonida bir boy bor ekan, boy boʻlsa ham ketida uch chaksa loyi bor ekan. Uning uch oʻgʻli bor ekan. Katta oʻgʻli: “Ey dada, menga yuz tilla pul bering, Olma-otaga borib katta-katta qoʻylardan olib kelaman”, debdi.

Dadasi suyunib pul beribdi, koʻchaga chiqib koʻrsa, oʻntacha bola bir eski poʻstakni uloq qilib, oʻynab yuribdi, yigirma bir joyida teshigi bor. Boyvachcha:

— Hay, bola, poʻstaging necha pul, — deb soʻrabdi.

Bola aytibdi:

— Yuz tilla.

— Iya, nima hunari borki, yuz tilla deysan?

— Ustiga oʻtirsang, koʻzingni yumib-ochsang mashriqdan magʻribga yetkazadi.

Boyvachcha yuz tilla berib poʻstakni uyiga olib kelibdi. Dadasi koʻrib:

— Sening qilgan sovdang shumi? — deb soʻkibdi. Oʻrtancha oʻgʻli:

— Jon dada, menga ham yuz tilla bering. Oʻzganda guruch arzon ekan, borib olib kelaman, — debdi. Bunga ham yuz tilla beribdi. Koʻchaga chiqsa, bir parcha siri yoʻq oynakni bolalar yuziga qoʻyib: “Mani koʻr, oʻrtoq”, debdi. Boyvachcha qarasa, orqasidagi bola koʻrinadi, xushtor boʻlib:

— Oynak necha pul? —deb soʻrabdi.

— Yuz tilla.

— Nima hunari bor oynakning?.

— Qoʻqon, Margʻilon, Namangan koʻrinadi, — debdi.

Haqiqatda siri yoʻq oyna devor-toshni koʻrsatibdi. Yuz tilla beribdi. Uyga kelibdi. Dadasi:

— Ey, ahmoq, mening pulim harommi, siri yoʻq oynani olibsan? — deb urishibdi.

Kenja oʻgʻli:

— Jonim dadam, menga ham yuz tilla bering, mayda savdogarchilik qilaman, — debdi.

Boy achchigʻlanib bunga ham yuz tilla beribdi. Koʻchaga chiqsa, ikkita bola, tagi yoʻq bir tosning ichiga yosh bolani oʻtqazib balandlikka olib chiqib, muzgarlik vaqti ekan, muzning tepasidan qoʻyib yuborsa, ajab tez ketibdi. Boyvachcha zavq qilib “Ajab yaxshi narsa ekan, oʻt yemaydi, yem yemaydi, yuguradi”, debdi.

— Hoy bola, tos necha pul? — debdi.

— Yuz tilla.

Yuz tilla berib tosni olib, uyiga kelibdi. Boy buni koʻrib, igna yutgan itday tirishib, ikkala qoʻlini gira qilib:

— Ey, xotin, bu bolalarni kim tugʻgan? — debdi.

— Men tugʻganman, — debdi xotini.

— Uch oʻgʻlingni ol, ming taloq qoʻydim, — debdi boy. Xotin yigʻlab:

— Ey, juvonmarglar, sen uchalangni tugʻguncha it tugʻganim yaxshi boʻlar edi, — deb qoʻlini gira qilib, oʻgʻlining boshiga bir uribdi. Oʻgʻli yigʻlab:

— Jon ona, rost aytasan, yuz tillaga shu poʻstakni olamanmi, hammasi teshik boʻlsa, — debdi.

Kenja oʻgʻil aytibdi:

— Aka, siznikiga yamoq solsa oʻchoqning oldiga solsa boʻladi. Men nodon, tagi yoʻq tosni olibman.

Oʻrtanchasi:

— Jon uka, tag solsa siznikida qoʻy xashak yeydi. Men ahmoq siri yoʻq oynakni yuz tillaga olamanmi? — deb oynakka qarabdi. Koʻrsa, magʻribi zamin podshohining bir qizi bor ekan, oʻlibdi. Yuvib-tarab, taxtayi tobutga solib, olam xalqi yigʻlab turibdi. Oʻylab qarasa, olti oylik yoʻlda. Poʻstakka oʻtirib, koʻzni yumib-ochibdi. Oʻzini magʻribi zaminda koʻribdi. Boyagi tegi yoʻq jomda yetti jom suvni Malikaning boshidan quyibdi, qiz aksa urib oʻrnidan turibdi. Chiroyliligi haddan tashqari. Oqbilak pari uning oldida tipratikancha ham emas. Donishmand boʻlsang, shu qiz poʻstagi bornikimi, oynasi bornikimi, togʻorasi bornikimi?

Qiz aytibdi:

— Balli, oynakda koʻrmasa odam boʻlarmi edi?

Malika achchigʻlanib:

— Eh, ahmoq, men oʻlsam, bir yil menga qarasang tirilamanmi? Hamma ish jomda, — debdi. Otasi ikkinchi xazinani talatibdi. Parizod xafa boʻlib, uchinchi karavotga oʻtiribdi.

Qiz aytibdi:

— Ey, laʼli karavot, sening ham biror ogʻiz gaping bormi? Gapir, yuragimni ravshanlikka chiqarsang, parizodni olib, murod hosil qilsam.

Karavot soʻzga kirib:

— Qadim zamonda bir podshoh bor edi. U podshohning bitta toʻtisi bor edi. Qafasga solib taxtning tepasiga osib qoʻygan edi. Har kun namozga borib, uyiga kelguncha bir hovuch xandon pistani chaqib, magʻzini toʻtiga yegizardi, toʻti sayrardi. Sayraganda zamin-u zamon, makin-u makon mumday erir edi. Toʻti: “Tirigimni izzat qiladi, oʻlsam nima qilar ekan?” deb oʻzini oʻlikka solibdi. Podshoh kelib koʻrsa, toʻti oʻlib qolibdi.

— Ho, miroxoʻr, toʻtining oʻligini qafasdan olib tomga tashla, — debdi. Hizmatchisi toʻtini tomga tashlabdi.

— Ey, podshohi olam, men oʻlganim yoʻq, tirikman, lekin qornimga yigʻlamayman, qadrimga yigʻlayman, — debdi toʻti. Podshoh oʻz ishiga pushaymon qilib:

— Qorningga nima boʻldi, qadringga nima boʻldi? — debdi.

Toʻti aytibdi:

— Tirigim xandon pista yer ekan, oʻligim tomda yotar ekan, endi menga javob ber, Hindiston togʻiga borib, ota-onamni koʻrib kelay, qirq yildan beri koʻrganim yoʻq, — debdi.

Podshoh tutib olishning ilojini qilolmay “Necha kunda kelasan?” debdi.

— Oʻn olti kunda boraman, sakkiz kun turaman, oʻn olti kunda kelaman, qirq kun boʻladi, — debdi.

Podshoh noiloj javob beribdi. Toʻti parvoz qilib uchib ketibdi. Ota-onasining oldiga borib, sakkiz kundan keyin “Ketaman” debdi. Otasi:

— Ey, oʻgʻlim, podshohga quruq borasanmi, — deb bitta olmaning urugʻini beribdi. Tilining tagiga solib, ”Oʻn olti kunduz don yesam, suv ichsam urugʻ yoʻqoladi”, deb lab tashna va shkam gushna bechora toʻti podshohning taxtiga qoʻnibdi. Urugʻni podshohning qoʻliga beribdi, oʻzi qafasiga kiribdi. Podshoh urugʻni bogʻbonga beribdi. Bogʻbon bogʻga kirib bir yaxshi joyga ekibdi. Erta bilan ekib peshinda kirsa, olma boʻqoq boʻlibdi. Toʻrt dona kichkinasi bir pudlik toshdek, yetti xil tovlanibdi, lekin olmaning tagida bir yoʻgʻon ilon yotibdi. Bogʻbon ilonni oʻldiribdi. Shu ilonning urgʻochisi erkagini istab chiqib, oʻligini olma tagida koʻribdi. “Bu — bogʻbonning ishi, olmani yesin, bogʻbon oʻlsin”, deb zahar solibdi. Bogʻbon namozgarda bogʻga kirib, oltin laganga toʻrtta olmani solib, podshohga tortiq qilibdi. Podshoh olmani koʻrib:

— Ey, bogʻbon, bu olma qaysi podshohning mamlakatida bor ekan? — debdi. Bogʻbon:

— Kamina gʻulom, halqa bagoʻsa, oʻshal olib kelgan urugʻning olmasi shu.

Podshoh:

— Pichogʻimni olib ber, bir qalam kesib yey,— degan ekan, vazir podshohning qoʻlini ushlabdi:

— Podshohi olam, sultoni bokaram, bu ertapishar olmada bir hikmat bor, oldin yemasdan imtihon qiling.

Podshoh oʻz otini olib chiqib unga beribdi. Ot yeb qoʻyib kul boʻlibdi. Podshohning rangi oʻchib, qoni qochib, toʻtiga qarab debdi:

— Ey, toʻti, qirq yil senga xandon pista berib, oqibat shumi? — deb toʻtining kallasini uzib tashlabdi.

— Ey, mehmoni asl, uch kundan keyin, koʻzingni ochib, aqlingni yigʻib, qoʻrqmasdan gapimga javob ber? Ayb podshohdami, bogʻbondami, toʻtidami?

Qiz javob beribdi:

— Oʻsha toʻti mening ixtiyorimda boʻlsa edi, goʻshtini qiymalatar edim. Toʻti boʻlmay oʻlsin, shuncha yaxshilik qilsa, odam oʻldiradigan olmaning urugʻini olib keladimi?

Oqbilak pari bir qaddi kamon sachrab turib, bir qovza sochini yulib, “oh” tortib:

— Ey, ahmoq kallavaram, shu aqling bilan meni olasanmi? Mening zamonimda oʻshal toʻti boʻlsa, oʻligini oltindan tobut qilib solib, qirq yil boshimda koʻtarar edim, barqutdan kafan qilib, koʻmar edim. Hay darigʻ, qanday qilayki taqdir senga nasib qilgan ekan. Necha ming podshohlar kelib meni deb bosh berib edi, sen tirrancha menga firib berding. Toʻy tadorigini koʻr!

Parining otasi bu xushxabarni eshitib:

— Uch yillik boj-xiroj olinmasin, — deb hukm qilibdi. Yurtga osh-u non tortib, parilar qoidasiday toʻy qilib, shirmon kulchani qoʻshaloq kulchaga topshiribdilar.

Kambagʻal qiz chimildiqda siyosat bilan oʻtiribdi. Xotinlarni chiqarib yuborib, parizodni koʻtarib koʻrpaga uribdi. Oʻzi teskari qarab yotibdi.

Uch kungacha shu alfozda boʻlibdi. Yangalar soʻrabdi:

— Kuyov pochcham qaradilarmi?

— Men baxti qora, notavon boʻlmasam shunga tegamanmi? U doim orqasini oʻgirib yotadi.

— U yoq-bu yogʻini ushlab, xodimi qiling, shoyad qarasa, — debdilar.

Kechasi qiz mast uyquda ekan. Malikaning qoʻli qizning bilagiga tegib ketibdi. Qiz sapchib turib, qilichini gʻilofidan sugʻurib:

— Ey, badbaxt, men boshda aytmabmi edim, sening singari yetmishta xotinim bor. Seni oʻrtada yigitlarga kosagul qilaman, tort qoʻlingni! — debdi.

Malika zor-zor yigʻlab qolibdi.

Erta bilan qiz: “Juvozkashlarni yigʻ“, deb vazirga buyuribdi. Bafarmoni hayillazi ulugʻ soʻzga urgʻochi tovba, saf-saf, guruh-guruh, pinja-pinja, firqa-firqa, tangla-tangla, oxshom-oxshom, choʻgʻga-choʻgʻga, dasta-dasta, yor-yor hamma bayakbor yigʻilibdi. Daryo qumining hisobini bilsa boʻladi, juvozkashning hisobini olib boʻlmaydi. Nazar solib koʻrsa, oʻzining eri yoʻq.

— Yana bormi? — deb soʻrabdi. Vazir:

— Yoʻq, — debdi.

— Yana bitta-yarimta qolsa, keyincha eshitsam, sening avlod-ajdodingni tigʻmurt qilib quritaman. Bu kambagʻal mehnatkashlarni qorongʻi zindondan yorugʻlik jahon sahnasiga chiqaraman, ozod qilaman.

Vazir fikr qilib: “Uyimdagi juvozkash podshohzodani olib kelmasam, keyincha bilsa, mening boshimga qattiq kun keladi”, deb:

— Ey podshohi olam, ijozat bering, men bir oʻzim axtaray. Boʻlsa topib kelay, — debdi. Etagini turmaklab, boshiga bir mushtlab, non-qatiqni yeb, uyiga kelib podshohzodaga:

— Yuring, sizni majlisga olib boraman, — debdi.

Podshohzoda yigʻlab:

— Mening ahvolimga qarab boʻlmaydi, hamma kulib masxara qiladi, bu kunimdan oʻlganim yaxshiroq, — deb nochor qadam qoʻyibdi. Podshohning oʻrdasiga kelibdi. Qiz nazar tashlab erining ahvolini koʻrib, oʻzini erining oyogʻiga tashlashga yaqin qolibdi. Yuz hiyla bilan oʻzini toʻxtatibdi. Ichida xafa boʻlib: “Ey, bechora, bu mashaqqatlaringni nazarga olib, sening boshingga toj qoʻyib, belingga tilla kamar bogʻlatib, jilovingda necha xizmatkorlar tayyorlab, Bogʻi Eram, Ajam mamlakatining, olti oylik joyning ixtiyorini sening qoʻlingda qilmasam ikki dunyoda kambagʻal, qashshoq, bechoraning qizi boʻlmayman”, debdi.

— Ey, vazir, shu juvozkash qolsin, oʻzgalarini ozod qildim. Ot, toʻn, pul berib har qaysisini oʻz joyiga joʻnat. Bu kambagʻal juvozkashni hammomga olib bor: hammomchiga ayt, butun dahada, koʻcha-koʻylarda, yetti yashardan agʻda, yetmish yashardan bagʻda, odam qimirlasa, dami tigʻdan oʻtkazaman. Men ham hammomga boraman. Hammomdan chiqishimga maofalik arava tayyor qilsin. Karnayni vogʻillatib, zambarakni gumburlatib, asasa-yu, dabdaba bilan olib kelasan, meni ertaga amakim koʻradigan kun, — debdi.

Vazir buyruq qanday boʻlsa, shunday qilibdi. Bu ishdan vazir, qiz ikkalasidan boshqa kishi xabardor boʻlmabdi. Qiz erining orqasidan hammomga kirib boribdi. Koʻrsa eri usti-boshini yechib qoʻyibdi. Oʻzi ichkariga kiribdi. Eri hammomning oʻrta gulsangida oʻtiribdi, oldida bir togʻora suv, har zamon boshini suvga tiqib turibdi. Boshini koʻtarib qarasa, podshohning kuyovi tepasida turibdi. U uyalganidan bosh egibdi. Qiz qahr-zarbi bilan qilichini koʻtarib aytibdi:

— Bu nima? Qilich kishiga doʻst boʻladimi?

— Yoʻq.

— Bilasanmi, men kimman?

— Mening xoʻjamsiz, yangi kuyovsiz. Bogʻi Eram podshohining koʻrar koʻzi, yonar chirogʻi, nuridiydayi jigarbandi — Oqbilak parining erisiz. Sizni tanimasam koʻzim koʻr boʻlsin, — debdi.

Qiz aytibdi:

— Ey, koʻr, meni tanimading! ”Mening gisaburida xotinimni qamichga oʻlchab qirq!” — deb otangga xat qilibsan. Otang: ”Mening oʻgʻlim mana shu ahvolga tushibdi”, deb, qilgan xatingni menga koʻrsatdi. Men bu xizmatga belimni bogʻlab kelib, malikani qoʻlimga keltirdim, olib beraman, olasanmi?

Podshohzodayi juvozkash: “Voy darigʻ, mening bu koʻrgan kunim ozmi, agar “Ha” desam, mening ustixonlarimni mayda-mayda qilib, goʻshtimni qurt-u qushga xoʻrak qiladi”, deb fikr qilib, qizning oyogʻiga bosh qoʻyib yigʻlayveribdi. Hech gap aytmabdi. Yetti marta soʻrabdi. “Ha, desam oʻlaman”, deb oʻylab, “Yoʻq” deyay desa, Oqbilak parining ishqi firoqida koʻzlari dilnam, yuraklari purgʻam, kecha-kunduz muhabbati shuʼla urib, koʻziga uyqi kelmas ekan. Shu sababdan indamay turibdi. Qizning achchigʻi kelib, siyosat qilib qilichining uchi bilan turtib:

— Ey, podshohzoda, rost ayt, omon qolasan, kim boʻlasan, begona boʻlsang oʻldiraman, — debdi.

Podshohzoda bir “oh” tortibdi, goʻyo hammom yorilganday boʻlibdi, hushidan ketib yotibdi. Biroz oʻtgandan keyin koʻzini ochib, u:

— Ey podshohzoda, oʻtiring, men arzimni qilay, xoh oʻldiring, xoh kuydiring, nima qilsangiz ixtiyor sizda. Sizga bogʻ bersin, bizga hayot, — debdi.

Boshdan oʻtgan sarguzashtini qizga bir-bir bayon qilibdi. Qiz debdi:

— Uch kun boʻldi, malikani oldim. Nomahramga nazar solganim yoʻq. Hammomda mening ust-boshlarimni kiyasan, chiqib aravaga oʻtirasan. Toʻgʻri ravoqqa chiqib malikaning qoʻyniga kirasan. Tezlik bilan kech qolmay, shatranj oʻynab yutqizgan bogʻga borasan. Men koʻz tutib turaman. Davlatga magʻrur boʻlib qolsang, kelib boshingni kesib ketaman. Bu ishni sen bil, men bilay, oʻzga kishi bilmasin, — deb, bir hamyon zari naqdina berib, boyagi juvozxonadagi usti-boshlarini olib biyobon tarafga qarab ketibdi.

Soʻzni podshohvachchadan eshiting:

Hammomdan chiqqan hamon oqsoqol, qorasoqollar koʻtarib, aravaga oʻtqazib oʻrdaga olib kelibdilar. Podshohzoda shoshilib bir pogʻonaga oyoq qoʻyaman deb, uch pogʻonaga oyoq qoʻyibdi. Ravoqqa chiqquncha shu tariqada yiqilib, qoqilib, yetti joyi qashqa boʻlibdi. Malikaning yoniga chiqibdi. Malika koʻrib xursand boʻlib, irak dastroʻmol bilan erining peshona terini artibdi, podshohzodaning ishq-muhabbati joʻsh urib, qizilgulning novdasini ekkandek, malikaning nozik belidan quchoqlab olibdi.

Endi Bogʻi Eramdan, podshohdan soʻz eshiting:

— Ey, vazirim! Mening bir maslahatim bor, yoshimni yashadim, belimning quvvati ketdi. Koʻzimning nuri oʻchdi, men oʻlsam sohibi taxt boʻladigan kishi yoʻq. Qizimning eri menga oʻgʻil boʻldi, men koʻrganim yoʻq. Xalq: “Etti iqlimda shunday donishmand, mard, sohibjamol yigit yoʻq”, deydi. Olib kelib taxtimga oʻtqazsam, xazina-yu hukumatimni bersam, nima deysizlar? — debdi podshoh.

Vazir qulluq qilib: “Yaxshi maslahat berdingiz”, debdi. Kuyovni chaqirib, boshiga toj qoʻyib, muhrni qoʻliga berib, Porsiston shahriga podshoh qilishibdi. Buning dastidan dev-u pari qochib qutula olmabdi.

Eri kunlardan bir kun yotib tush koʻribdi. Uzukni hammomda koʻribdi. Hammomda uchragan podshohzodaning qoʻlida qilich: “Nimaga hayallading” deb gʻazab qilib turibdi. Choʻchib uygʻonibdi, bir “oh” tortibdi. Malika uygʻoq ekan, soʻrabdi:

— Yemakdan, kiymakdan kamligingiz yoʻq, bir joyga boraman desangiz dev-u parilar koʻtarib, koʻz yumib-ochguncha Yamandan-Yasanga yetkazadi, nimaga oh tortasiz? — debdi.

— Men sening otangga oʻxshagan bir katta podshohning oʻgʻliman. Ota-onamni sogʻindim, — debdi.

— Oʻzingiz aytib edingiz: “Senga oʻxshagan yetmishta xotinim bor, deb, mabodo olib borib, xor qilsangiz men sharmanda boʻlib qolaman. Xoʻp desangiz, siz kelguncha men sizning nomingizda oʻtiraman, yoʻq desangiz boraman. Koʻpchilikning ichida xor qilsangiz ham oʻzingiz bilasiz, qilmasangiz ham oʻzingiz bilasiz, — debdi malika.

Podshohzoda dam urmabdi. Bu ishga malika xafa boʻlib, otasiga yigʻlabdi: “Men uzoq yurib kelmasam, lashkar tortib borib, mening mozorimni topib, tuprogʻimdan olasiz, diydor qiyomatga qoldi” — deb, ilgarigi oʻtgan gaplarni bayon qilibdi.

Otasi:

— Ey, qizim, podshoh degan siyosat qiladi, qoʻrqma! Seni oʻldirmaydi — debdi. Bir qancha nasihat qilib, qirq ming lashkar, toʻrt yuz xachir zar-u javohir bilan uch kunlik joyga kuzatib boribdi. Ilgarigi chorbogʻga kelib koʻrsa, hammomdagi “Yigit” qoʻlidagi uzugini taxtning tepasiga qoʻyib oʻzi ketibdi. Podshohvachcha uzukni qoʻliga solganda malikaning koʻzi uzukka tushibdi.

— Mening oldimga kirganingizda, shu uzuk qoʻlingizda edi, bir-ikki kundan keyin koʻrmadim. Nechuk bu uzuk taxtning tepasida paydo boʻlibdi?

Podshohzoda:

— Men podshoh boʻlsam, sen parizod boʻlsang, askarlarimiz dev-u pari boʻlsa, qudratim yetmaydimi, Ajamni Bogʻi Eramga yetkazsam? — deb qahrlanibdi.

Malika ichida “Bu ishning tagida bir gap boʻlsa kerak, sen ahmoqning qoʻlingdan hech ish kelmaydi”, deb dam urmabdi. Podshohzoda otasiga xat yozib: “Uch kundan keyin shaharga boraman, otam menga itoat qilib, yoʻlimga chiqmasa, mamlakatini yer bilan yakson qilaman” deb joʻnatibdi. Ajam podshohi bu xabarni eshitib “Oʻgʻlim keladi, menga xat kelgan edi, agar oldiga chiqmasam, yoshlik qilib har ish qilsa qiladi”, deb, uch kunlik yoʻlni askar bilan toʻldirib, hammasi qilichini boʻyniga taqib turibdi:

Podshohzoda yetib kelibdi. Otasi koʻrsa, tilla taxt ustida oʻtiribdi, boshida toj, belida kamar, toʻrt dev taxtni koʻtargan. Devlarning kifti minorday, boʻyi chinorday, ogʻzi-burni koʻhna qopday. Koʻrgan odamning badaniga larza kiradi.

Podshohzoda otasining oʻng qoʻlidagi xatni koʻrib aytibdi.

— Ey, ota, men xat qilib edim: “Xotinimni avlodi bilan qir”, deb, shahringga kirmayman. Avval oʻrdaga sakson gaz dor qil, sochi yuliq xotinimni dorga osib qoʻy; men qoʻlimga yoy olib menga gap aytganning ogʻziga bir uray, qolganini oʻzing bil, hech kim bu jahonda eriga bunday zulm qilmasin!

Kambagʻalning qizi: “Erim menga nima olib kelar ekan”, deb yigʻinning ichida turgan ekan, podshohning xizmatkorlari qizning qoʻlini bogʻlab boʻyniga arqon solib sudragan vaqtda, arz qilibdi:

— Mening uch ogʻiz arzim bor, qabul qiling, keyin oʻldirsangiz roziman, — debdi.

Podshoh ruxsat beribdi.

Qiz baland chorpoyaga chiqib debdi:

— Umid bilan bir yostiqqa bosh qoʻydim. Oʻqitib mulla qildim. Aroqxoʻr, boʻzaxoʻr qilmadim. Bogʻi Eramdan kelsalar kiyarlar deb umid bilan tikib qoʻygan bir gul doʻppim bor, beray, oʻlsam armonim yoʻq.

Podshoh aytibdi:

— Tashla!

Boʻxchani yechib, juvozxonadagi telpagini tashlabdi:

— Bitta tikib qoʻygan bosma chakmonim bor, beray, oʻlsam armonim yoʻq, — deb uni ham tashlabdi.

Podshohzoda oʻz qoʻlini oʻzi tishlab, bir boʻgʻinini uzib olibdi.

— Umid bilan tikib qoʻygan bitta etigim bor, — deb chorigʻini ham tashlabdi. Charmiga, poshnasiga hoʻkizning tezagi yopishgan ekan.

— Nima qilsang, qil! — debdi.

Podshohzoda:

— Ey, ota, men chuchvarani xom sanabman. Hukumatni kambagʻal qaynotamga bermasang, shahringga kirmayman, — debdi. Podshoh hayron boʻlib:

— Ey, oʻgʻlim, jinnimisan, sogʻmisan? — debdi.

Podshohzoda:

— Ey, xotin, oʻzing oʻsha baland shotiga chiqib, boshdan oʻtgan sarguzashtni bayon qil, — debdi.

Kambagʻal qiz tilga kirib, bir-bir bayon qilibdi, toʻrt yuz lak xaloyiq eshitibdi. Oqbilak pari taxtdan tushib, qizning oyogʻiga bosh qoʻyib: “Mening gunohimni oʻtasiz. Olamda bir qiz bolaning qoʻlidan shu ish kelsa, to oʻlguncha sizga qoʻl qovushtirib xizmat qilish uchun xizmatkorlik kamarini belimga bogʻladim”, debdi.

Yigʻilgan xaloyiq kambagʻal qizning ishlariga qoyil boʻlibdi. Kambagʻal qiz murod-maqsadiga yetibdi.