Hunarli yigit

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, qadim zamonda bir shaharda bir chol bilan kampir bor ekan. Ularning Mamatboy degan bitta-yu bitta oʻgʻli bor ekan.

Kampirning ota meros bir hovlisi bor ekan. Chol-kampir bu hovlini uch yuz tillaga sotishibdi va maslahatlashib oʻgʻlini savdo ishiga oʻrgatmoqchi boʻlishibdi.

Chol oʻgʻlini chaqirib:

— Bolam, biz endi qarib, kuch-quvvatdan qoldik. Sen mana bu yuz tillani olib, savdogarchilik qilgin, — debdi.

Bola yuz tillani beliga tugib, yoʻrgʻa eshakni minib: «Hayyo-hay», deb safarga joʻnabdi.

Yurib-yurib bir shaharga yetibdi. Qarasa, bozorga yaqin bir joyda odamlar toʻplanishib turgan emish, toʻda yaqiniga borib odamlarning biridan: «Nima gap?» deb soʻrasa, u odam:

— Bu yer ilm beradigan joy. Kimki yuz tilla toʻlasa, bir yil ichida ilm oʻrganib chiqadi, — debdi.

Bizning Mamatboy ham ilm oʻrganishni havas qilib yurar ekan. Bu gapni eshitgach: «Savdo ishidan nima foyda, yoshlikda ilm oʻrganib olish kerak» deb, yuz tillani toʻlabdi. Havas bilan astoydil oʻqiy boshlabdi. Oradan bir yil ham oʻtibdi. Mamatboy, zehni balandlik qilib, domlasidan ham oʻzib ketibdi.

Endi uyiga qaytmoqchi boʻlibdi. Ammo hech narsasi qolmagan, qoʻyingchi, eshagini ham sotib yuborgan ekan. Nima qilishini bilmay hayron boʻlib turganida, domlaning rahmi kelib unga bir eshak beribdi. Bir yarim oy deganda Mamatboy uyiga kelibdi. Koʻpdan beri kutib oʻtirgan ota-onasi oʻgʻlini koʻrib juda quvonibdi. Hol-ahvol soʻragandan keyin, kampir:

— Bolam, yuking orqada kelyaptimi? — deb soʻrabdi. Bola indamabdi. Bir fursat yotib, damini olgandan keyin ota-onasiga:

— Xafa boʻlmasangizlar bir gap aytaman, — debdi. Ular-. — Mayli, ayt, bolam, — deyishibdi.

Shunda bola oʻz boshidan kechirgan hamma hodisalarni aytib beribdi. Chol-kampir bir oz ranjibdi.

Oradan bir hafta oʻtibdi. Ular oʻzlaricha maslahatni, bir joyga qoʻyib, bolaga yana yuz tilla beribdilar. Ammo boshqa narsaga sarf qilmagin, deb tayinlab uni savdoga joʻnatibdilar. Bola choʻl-biyobonlar, togʻ-toshlar oshib, axiri bir shaharga yetibdi. Qarasa, bir joyda odamlar toʻplanishib turgan emish. Bola surishtiribdi. Ulardan biri: «Bu yer cholgʻu oʻrgatadigan joy, kimki yuz tilla toʻlasa, bir yilda ajoyib sozanda boʻlib chiqadi», debdi.

Bola oʻylab turib: «Ota-onam urishsa urishar; ilm oʻrgandim, endi buni ham oʻrganib qoʻyay», deb yuz tilla toʻlab maktabga kiribdi. Oradan bir yil oʻtibdi. Bolaning zehni oʻtkir ekan, sal fursatda ustozidan ham oʻzib ketibdi.

Ustozi bolaning juda uquvli boʻlgani, ammo ketishga hech pimasi qolmaganidan bir toy bilan yoʻlga kerakli oziq-ovqat berib, uni joʻnatibdi. Bola uch hafta deganda uyiga yetib kelibdi. Bir yildan beri koʻz tutib, zoriqib oʻtirgan ota-ona oʻgʻlini koʻrib juda sevinishibdi. Kampir bolasidan hol-ahvol soʻrab boʻlib:

— Bolam, yuking keyinda kelyaptimi? — deb soʻrabdi. Bola nafasini rostlab olgandan keyin, voqeani aytib bsribdi. Buni eshitgan chol bilan kampir xafa boʻlishibdi, bolani qattiq koyishibdi.

Oʻn kundan keyin chol bilan kampir ikkisi maslahat qilishibdi. Otasi oʻgʻlini chaqirib:

— Bolam, bisotimizda atigi uch yuz tilla bor edi, ikki yuz tillani sarf qilib kelding, endi bor-yoʻgʻi yuz tillagina pulimiz qoldi, shuni ehtiyot qilib, har narsaga sarf qilmasdan, arzon mollardan olib kel, jon bolam! — deb yana savdoga joʻnatibdi. Bola ota-onasi bilan xayrlashib, nomaʼlum shaharga joʻnab ketibdi. Yura-yura bir joyga yetibdi. Toyi hurkib ketib, odamlar toʻplanib turgan joyga borib toʻxtabdi. Bola odamlardan: «Nega toʻplanib turibsizlar?» deb soʻrasa, ulardan biri: «Bu yerda shaxmat oʻyini oʻrgatiladi. Kimki yuz tilla toʻlasa, shaxmat oʻrganadi», debdi. Mamatboy oʻylab turib: «Yuz tilla berib ilm oʻrgandim, yuz tilla berib cholgʻuvchi boʻldim, endi yana yuz tilladan qochib buni oʻrganmay qolaymi? Kel, tavakkal, buni ham oʻrganib olay», deb ahd qilibdi va qoʻlidagi yuz tillani toʻlab, shaxmat oʻynashga kirishibdi. Bir yilda shaxmat oʻyinini juda yaxshi oʻrganib, keyin yurtiga qaytibdi. Koʻp yoʻl yurib, uyiga yetibdi. Ota-onasi bolasyani sogʻinib koʻz tutib oʻtirgan ekan, u bilan koʻrishib boʻlib:

— Bolam, yuking qani, orqada kelyaptimi? — deb eshikka chiqib qarasa, yana hech nima yoʻq emish. Yana hayron boʻlishibdi. Bola bu safar shaxmat oʻyinini oʻrganganini aytib beribdi.

Chol bilan kampir ilgarigidan ham battarroq xafa boʻlishibdi. Nochorlikdan Mamatni bir boyga xizmatkor qilib berishibdi. Mamatboy judayam sergʻayrat, chaqqon bola ekan, uch kun oʻtmasdanoq, boyning xizmatkorlari orasida tanilib qolibdi. Boy ham uning chaqqon, ishbilarmonligiga qoyil qolibdi.

Kunlardan bir kuni boy uzoq bir shahardan bir necha ming yilqi va qoʻylarni olib kelayotgan ekan, dasht-biyobonlarda bir qancha koʻp yurishgandan keyin yilqi-qoʻylari choʻllab qolibdi. Qidirib-qidirib bir quduq topishibdi. Quduq juda eski ekan. Boy «Kim tushadi?» deb soʻrasa, xizmatkorlari churq etmabdi. Axiri Mamatboy: «Bu ishni men bajaraman», deb beliga arqon bogʻlab, quduqqa tusha boshlabdi. Quduq juda chuqur ekan, tushib ketaveribdi. Axiri oyogʻi quduq tagiga tegibdi. Qarasa, quduq tagi keng, hamma yer qorongʻi, zulmat, kup-quruq, suv degan narsa yoʻq emish. Belidan arqonni yechib, nariroqqa borib qarasa, bitta xum turganmish va undan hadeb tilla qaynab chiqayotgan emish. Bola olib tushgan chelagini darhol tillaga toʻlatib yuqoriga uzatibdi. Boʻshagan chelak qaytib tushibdi. Shunday qilib xumdagi tillani tamom qilibdi, keyin arqonga chirmashib yuqori chiqa boshlabdi. Shu topda boy: «Bolani hozir tortib olsam, u xoynaxoy tillaning kamida yarmiga sherik boʻladi. Undan koʻra, bola shu quduqda oʻlib ketgani yaxshi», deb arqonni shartta qirqib yuboribdi. Boy hamma tillani olib, yoʻlga ravona boʻlibdi. Endi gapni boladan eshiting:

Mamatboy koʻzini ochsa, oʻzini quduqda koʻribdi. «Attang, boy yaxshilikka yomonlik qildi. Ajalim shu yerda ekan-da», deb juda xafa boʻlib ichkariroqqa yuribdi. Atrofiga nazar solsa, bir yoqda bir eshik koʻrinibdi, eshikdan kirib qarasa, ichkarisi juda yaxshi bezatilgan bir uy emish. Bu uy bir devniki ekan, unda oʻsha dev yotgan ekan. Uyning shipida bir qancha cholgʻu asboblari osigʻliq emish. yigit devordan bir gʻijjakni olib chala boshlabdi. Dev yetti yildan buyon kasal boʻlib, hushsiz yotgan ekan, gʻijjak tovushini eshitib, oʻziga kelibdi. Yetti kun deganda tuzalib turibdi va:

— E bola, sen kimsan? Menga koʻp yaxshilik qilding. Tila tilagingni! — debdi.

Bola qoʻrqib ketib, darhol devga salom beribdi. Dev alik olib, uning bu yerga qanday kelganini soʻrabdi. Bola devga boshidan kechirganlarini aytib beribdi. Bolaga devning rahmi kelib:

— Sen meni oʻlimdan olib qolding, — debdi. Bola oldin devning tillasini quduqdan chiqarib yuborganini va shu sababli gunohini kechirishini soʻrabdi. Dev uning gunohini kechiribdi. Soʻngra Mamatboy:

— Meni yorugʻ dunyoga olib chiqib qoʻysang bas, — debdi. Dev uni yelkasiga mindirib, bir zumda ochiq havoga chiqarib qoʻyibdi- Mamatboy dev bilan xayrlashib, yoʻlga ravona boʻlibdi.

Mamatboy tez-tez yurib boyga yetib olibdi va bilmas kishi boʻlib, yana ilgarigidek boyning xizmatini qilaveribdi. Buni koʻrgan boyning esi chiqib ketibdi. U ham qoʻrqqandan noiloj oʻzini bilmaslikka solib yuraveribdi-yu, bolani yoʻq qilish payiga tushibdi.

Boy xotiniga quyidagicha xat yozibdi:

«Mendan sizlarga koʻpdan-koʻp salom. Yaqinda borib qolaman. Jon xotin, men borguncha shu xatni olib borgan bolani oʻldirib yubor. Sababini borganimda aytaman».

Xatni taxlab, muhrini bosib: «Endi buni kim uyga yetkazadi?» desa, hech kim indamabdi, chunki boy oldinroq boshqa xizmatkorlari bilan til biriktirib qoʻygan ekan.

Xatni oxiri Mamatboy olib ketibdi. Yura-yura bir yerga yetganida oʻylabdi: «E, men qancha ovora boʻlib ilm oʻrgangan edim, buning duoyi salomini bir oʻqib koʻrmaymanmi?» deb xatni ochib qarasa, gap haligiday.

Xatni darrov yirtib tashlabdi-da, oʻrniga quyidagi xatni yozibdi:

«Rafiqam Gʻilmonnisoga.

Duoyi salomdan soʻng andogʻ maʼlum va ravshan boʻlsinkim, men bu oʻlkada eson-omon yuribman. Nasibam boʻlsa, yaqinda borib qolaman. Ushbu yuborgan xizmatkor bola Mamatboy juda epchil ekan, baraka topsin, men buyurgan eng muhim ishlarni yakka oʻzi muhayyo qildi. Davlatimizning ortishiga sababchi boʻldi. Mamatboyni yaxshilab kutib ol, darhol katta qizimizni shunga toʻy qilib ber, toki men borganimda kuyov boʻlib kutib olsin».

Mamatboy xatni oʻxshatib yozibdi va xat oxiriga boy nomidan imzo chekibdi. Mamatboy bir haftada yetib kelib, xatni boyning xotiniga beribdi. Xotin xatni oʻqib: «Oʻzlari aytibdilar, toʻy qilmasa boʻlmas ekan», deb ertasigayoq toʻy-tomosha qilib, katta qizini Mamatboyga beribdi. Bir necha kun deganda, boy ham yetib kelibdi. Eshikdan uni qizi bilan kuyovi yaxshilab kutib olishibdi. Boyning joni hiqildogʻiga kelibdi-yu, ammo sir boy bermapti, oʻzini zoʻrgʻa tutib yuribdi. Yigit ham bilmas kishi boʻlib, qaynatasining hurmatini bajo keltirib yuraveribdi. Oradan bir necha kun oʻtgandan keyin boy xotinini chaqirib:

— Sen nima ish qilib qoʻyding? — deb uni koyibdi. Xotini:

— Oʻzingiz aytibsiz-ku! — deb xatni koʻrsatgan ekan, boy:

— Bu men yozgan xat emas, obbo qurgʻur-ey, mendan ham usta ekan, — deb qoyil qolibdi. Lekin Mamatboyni yoʻq qilishni kecha-yu kunduz oʻylab yuraveribdi.

Kunlarning birida yigitning esiga ota-onasi tushib: «Xotinim bilan bir borib kelay», deb boydan ijozat soʻrabdi. Yurib-yurib bir katta shaharga kelibdilar. Mamatboy oʻsha shahar podshosining saroyi yonidan oʻta turib, darvozaga koʻzi tushibdi, darvoza tepasiga osilgan bir necha odamni koʻribdi. Surishtirsa, podshoning bir goʻzal qizi bor ekan. U shaxmatga juda usta ekan. «Kimki oʻyinda meni yutib chiqsa, oʻshanga tegaman», deb shart qoʻygan ekan. Haligilar shaxmat oʻyinida yutqazgan kishilarning tanalari ekan.

Mamatboy oʻylab turib: «Ikki hunarim meni ikki marta oʻlimdan olib qoldi, uchinchisi ham bekor ketmas. Kel, tavakkal, shu oʻyinni ham oʻynab koʻray», deb, shoh qizi yoniga boribdi. Qiz uni mensimagandek boʻlib qabul qilibdi.

Oʻyin boshlanibdi. Qiz ham, yigit ham bir-biridan sira qolishmabdi. Uch kun deganda qiz yutqazibdi. Qiz bilan otasi Mamatboyning shaxmatga ustaligiga qoyil qolishibdi. Podsho yigitga qizini bermoqchi boʻlgan ekan, yigit unamabdi. Ota-onasini shaharga oldirib kelib, kambagʻal, beva-bechora, yetim-esirlarga muruvvat qilib turibdi.

Mamatboyning qaynatasi kunlardan bir kun Mamatboyga arzga kelibdi. Lekin kuyovini tanimabdi. Kuyov qaynatasining arzini obdan eshitib boʻlib, keyin boyning butun qilgan ishlarini oʻziga aytib beribdi. Boy juda yomon ahvolga tushib, yigitning oyogʻiga yiqilib, oʻz qilmishlariga tavba qilibdi.

Shunday qilib Mamatboy murod-maqsadiga yetibdi.