Hasan bilan Huriliqo

Burun zamonda, Sharq mamlakatlarining birida Ahmadjon degan savdogar bor ekan. Uning Hasan degan oʻgʻli va Huriliqo degan qizi bor ekan.

Oylar, yillar oʻtibdi. Ota-onasi oʻlib, Hasan bilan Huriliqo yetim qolibdi. Hasan bir boyning eshigida xizmat qilib yuribdi. Bir qancha vaqt oʻtgach, Hasanning xizmati boyga yoqibdi. Boy oʻzining Zulayho nomli qizini unga beribdi. Zulayho Hasanning singlisi Huriliqo bilan bir hovlida tura boshlabdi. Hasan boyning xizmatini bajarib yura beribdi.

Zulayho Huriliqoni juda yomon koʻrib qolibdi. Qanday boʻlmasin uni koʻz oldidan yoʻqotish payiga tushibdi. Bir kuni Hasan ishga ketganda uydagi butun asboblarni hovliga olib chiqib, ustidan yogʻ quyib oʻt yoqibdi. Hasan ishdan kelganda Zulayho yigʻlab-yigʻlab:

— Singlingiz menga oʻchakishib, men bilan urishib, hamma narsaga oʻt qoʻydi. Mening taloq xatimni bering, men bu uyda bunday ahvolda turolmayman, — debdi. Hasanning achchigʻi kelib, Huriliqoni qamchi bilan urib, qattiq qiynabdi. Huriliqo yolvorib:

— Jon aka, meni begunoh urmang. Men bu ishlarni qilganim yoʻq. Kelinoyimning oʻzi qilgan, — debdi. Hasan Huriliqoning soʻziga quloq solmabdi.

Oradan bir yil oʻtgach Zulayho bir oʻgʻil tugʻibdi. Zulayho bolaga qaramabdi, uni Huriliqo parvarish qilibdi. Oʻgʻil olti yoshga toʻlganda juda ham shirin boʻlibdi.

Hasan oʻgʻlini juda ham yaxshi koʻrar ekan. Kunlardan bir kun Hasan bilan boy ovga chiqib ketishibdi. Zulayhoning fikri buzilib, kechasi Huriliqo uxlab yotgan vaqtda oʻz bolasini oʻtkir pichoq bilan soʻyib, pichoqni Huriliqoning koʻrpasiga tiqib qoʻyibdi. Yarim kechada Hasan ovdan kelibdi. Zulayho oʻrnidan turib Hasanni quchoqlab yigʻlabdi. Hasan:

— Nimaga yigʻlaysan? —deb soʻrabdi. Ungacha Huriliqo ham uygʻonib oʻrnidan turibdi. Zulayho bolasini qoʻliga olib:

— Koʻrdingizmi, kechasi men uxlab qolgan vaqtimda Huriliqo bolamni oʻldiribdi, — debdi. Hasan juda xafa boʻlib, Huriliqoga:

— Nimaga oʻldirding, bola senga nima gunoh qildi. Padaringga ming laʼnat, — deb soʻkibdi.

Huriliqo:

— Akajon, nima uchun meni bekordan-bekor soʻkasiz. Men nimaga ukamni oʻldiraman. Bunday vijdonsizlik mening qoʻlimdan kelmaydi. Bu menga tuhmat, — deb yigʻlabdi.

Zulayho Huriliqoning koʻrpasini ochib, undan oʻzi qoʻygan pichoqni olib:

— Yolgʻon boʻlsa bu nima? Pichoqni koʻrpangiz orasiga yashirib qoʻyibsiz-ku, — debdi.

Huriliqo koʻngli buzilib:

— Voy tavba-e, kishi shunday tuhmatlarga uchrar ekan. Tuhmat qilganingizdan koʻra, meni oʻldirtirib yuborsangiz ming marta yaxshi boʻlar edi, — debdi.

Hasan jahl ustida:

— Sen mening bittagina bolamni oʻldirding, bunday singilning keragi yoʻq, — debdi, gʻazabiga chidolmay shartta singlisining ikki qoʻlini kesib, uyidan haydab chiqaribdi.

Bechora Huriliqo uydan chiqib, necha kunlar yoʻl yurib, och-nahor qiynalib, bir podshoning bogʻiga yetib kelibdi. Bogʻ yonida qovun-tarvuz pishib yotgan ekan. Huriliqo kunduzlari bogʻda yashirinib uxlarkan, kechalari esa turib polizdagi qovunlarni yeyarkan.

Bir kuni Sultonxon podsho oʻgʻillariga:

— Oʻgʻillarim, qovun-tarvuzlarimizni bir narsa gʻajib ketayotibdi. Polizni bir poylash kerak, — debdi. Shunda podshoning katta oʻgʻli qoʻliga yarogʻ olib:

— Men borib poylayman, — debdi. Yarim kechagacha poylab oʻtiribdi, hech narsa koʻrinmabdi. Keyin uxlab qolibdi. Ertasiga oʻrnidan turib, otasi oldiga borib:

— Ota, hech narsa koʻrmadim, — debdi. Podsho ertasi qovun polizga oʻrtancha oʻgʻlini yuboribdi. U ham kechasi uxlab qolibdi. Ertalab daladan qaytib kelib, otasiga:

— Qovun polizda men ham hech narsa koʻrganim yoʻq, — debdi.

Podshoning kenja oʻgʻli shahzoda Anvar:

— Ota, endi meni yuboring, — deb yolvoribdi.

Otasi:

_ Oʻgʻlim, akalaringning qoʻlidan hech narsa kelmadi, sening qoʻlingdan nima kelar edi, qoʻy, borma, — debdi.

Shahzoda Anvar akalariga qaraganda dono ham aqlli yigit ekan. Otasiga:

— Ota, akalarim bajara olmagan ishlarni balki men bajararman, — deb turib olibdi. Podsho Anvarning soʻzini qaytarmay:

— Mayli, bolam, borsang bora qol! — deb javob beribdi.

Anvar juda xursand boʻlib, biroz tuz, oʻq-yoyini olib uydagilar bilan xayrlashib joʻnab ketibdi.

Kechqurun dalaga yetib borib, kapa ichiga kirib qorovul boʻlib oʻtiribdi. Yarim kecha boʻlganda Anvarning uyqusi kela boshlabdi. Anvar uxlab qolishdan qoʻrqib yonidan pichoq olib, barmogʻidan biroz kesib, tuz sepibdi.

Barmogʻining ogʻriganiga chiday olmay uyqusi qochib ketibdi. Biroz vaqt oʻtgach, Huriliqo sekin kelib qovunni yeya boshlabdi. Anvar qizni koʻrib, yugurib boribdi va uni tutib kapaga olib kelibdi. Huriliqoning chiroyi Anvarni oʻziga tortibdi, u hayron boʻlib Huriliqodan:

— Siz kim boʻlasiz, bu dalalarda nima qilib yuribsiz? — deb soʻrabdi. Huriliqo oʻksib-oʻksib yigʻlab, boshidan oʻtgan sarguzashtini Anvarga birma-bir soʻzlab beribdi. Anvarning Huriliqoga juda rahmi kelibdi.

Tong otibdi. Anvar Huriliqo bilan otasining oldiga borib, koʻrgan-bilgan voqeasini unga aytib beribdi. Podshoning qizga rahmi kelib, xizmatchilariga:

— Bu qizni yaxshi kiyintiringlar, bizning uyda yura bersin, — debdi. Podshoning xizmatchilari Huriliqoni ichkariga olib kirib, yuvintirib, kiyintirib parvarish qilibdilar.

Oradan bir necha vaqt oʻtgach, Anvar podsho yoniga kelib:

— E, ota, sizga aytadigan bir soʻzim bor, bir qoshiq qonimdan kechsangiz aytar edim, — debdi. Podsho:

— Ayt, bolam, kechdim, — debdi. Anvar:

— Otajon, dalada poyloqchilik qilganimda Huriliqo menga yoqib qolgan edi. Shuni menga toʻy-tomosha qilib olib bersangiz, — debdi. Podsho:

— Oʻgʻlim, sen uylanadigan boʻlsang senga podsholarning chiroyli qizlaridan olib beraman. U qizning ikki qoʻli yoʻq, choʻloq-ku, nima qilasan? —debdi. Anvar:

— Menga podsho qizi kerak emas. Choʻloq boʻlsa ham mayli. Shuni olib bermasangiz men dunyodan uylanmay oʻtaman, — debdi. Podsho oʻgʻlini juda yaxshi koʻrar ekan, uning bu soʻzlaridan keyin, agar aytganini qilmasam, bola jinni boʻlib qolmasin, deb oʻylabdi.

— Ha, mayli, bolam, olib bera qolay, — debdi. Anvar juda xursand boʻlibdi. Anvar bilan Huriliqoning toʻyi boʻlibdi. Toʻy-tomosha bir necha kun davom etibdi.

Oradan bir-ikki yil oʻtgandan keyin podsho katta oʻgʻillarini oʻziga qarashli boshqa shaharlarga hokim qilib yuboribdi.

Bu voqeadan bir necha kun oʻtgach podsho Anvarni chaqirib, unga uzoq bir yurtdan kelgan xatni koʻrsatibdi. Unda:

“Men oʻlsam, oʻrnimga Sultonxon podshoning oʻgʻli Anvarni podsho qilinglar, u juda aqlli ham dono yigit” deb vasiyat qilib vafot etgan ekan. Fuqarolar maslahatlashib, Anvarni podsholikka koʻtarmoqchi boʻlib Sultonxondan Anvarni soʻragan ekanlar.

Podsho oʻgʻliga:

— Oʻgʻlim, podsho boʻlib borasanmi? — debdi. Anvar:

— Borsam boray, lekin xotinim Huriliqo homilador. Agar oʻgʻil tugʻsa menga karnay-surnaylar bilan xabar bering. Agar qiz tugʻsa xat yozing, — debdi.

Otasi:

— Maʼqul, oʻgʻlim, — debdi.

Ertasi Anvar yoniga bir necha askar olib, ota-onasi va xotini bilan xayrlashib yoʻlga chiqibdi, Yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, tayinlangan shaharga yetibdi. Xalqlar bilan tanishib taxtga minib, podsholik davrini sura boshlabdi.

Endi ikki ogʻiz soʻzni Huriliqodan eshiting:

Huriliqo toʻqqiz oy, toʻqqiz kun, toʻqqiz soat deganda oltin kokilli bir oʻgʻil, kumush kokilli bir qiz tugʻibdi. Podsho sevinibdi, xat ham yozibdi, karnay-surnay ham chaldirib, Anvarga xushxabar yuboribdi. Xushxabar olib boradigan navkarlar Huriliqo tugʻilib oʻsgan shahardan oʻtar ekan. Navkarlar shu shahardan karnay-surnay chalib oʻtayotganida Huriliqoning kelinoyisi Zulayho koʻchaga chiqib turgan ekan. Buni koʻrib Zulayho ajablanibdi. Ularning yoniga borib:

— Qayerdan kelib, qayerga borasizlar, qanday xushxabar olib ketayotirsizlar? — deb bir navkardan soʻrabdi. Navkar:

— Sultonxon podshoning oʻgʻli Anvar boshqa shaharda podsho edi. Uning qoʻli yoʻq, choʻloq Huriliqo degan xotini bor. Shu bir oʻgʻil, bir qiz tugʻdi. Biz Anvarga xabar olib ketayotibmiz, — debdi. Zulayhoning fikri buzilib, Hasanning shaharda yoʻqligidan foydalanib navkarlar oldiga tushibdi.

— Baribir bugun Anvar turgan shaharga yetolmaysiz. Bugun mening uyimda mehmon boʻlib qolinglar, ertaga joʻnarsiz, — debdi.

Bu gap navkarlarga yoqibdi. Otlarini tashqariga bogʻlab, Zulayhoning uyiga kirishibdi. Zulayho ularni yaxshilab mehmon qilibdi, may-sharob quyib berib, mast qilibdi. Navkarlar uxlab qolganlarida Zulayho ularning choʻntaklarini kavlabdi. Bir navkarning choʻntagidan Sultonxonning Anvarga yozgan xatini topib oʻqibdi, uni yirtib tashlab boshqa xat yozib, unda: “Xotining Huriliqo kuchuk bilan mushuk tugʻdi. Nima qilamiz?” — deb yozib, xatni navkarning choʻntagiga solib qoʻyibdi. Ertasiga tong otgandan keyin navkarlar nonushta qilib, xatni ochib koʻrmay yoʻlga ravona boʻlibdi. Kechqurun Anvar podshoning shahriga yetib borishibdi. Podshoga xatni berishibdi. Anvar xatni oʻqib ajablanibdi. Otasiga shunday xat yozibdi: “Ey, aziz otajonim, Huriliqo it bilan mushuk tugʻsa ham borgunimcha yaxshi kutib turinglar. Yaqinda boraman. It bilan mushuk tugʻding, deb aslo koʻnglini ranjitmanglar”.

Anvar xatni navkarlarga berib yuboribdi. Xatni olib navkarlar Huriliqo oʻsib ulgʻaygan shaharga yetganda, Zulayho yana ularning oldidan chiqibdi:

— Bugun tagʻin bizning uyda mehmon boʻlinglar, — deb navkarlarni uyiga olib kiribdi.

Navkarlar ziyofatdan mamnun boʻlib, mast-alast uxlab qolishibdi. Zulayho yana navkarlar choʻntagini kovlabdi, birining choʻntagidan xatni topib olibdi, oʻqib, yirtib tashlabdi.

Anvar nomidan Sultonxon podsho nomiga shunday xat yozibdi: “Ey, qimmatli otajonim, Huriliqo menga kerak emas. Oltin kokilli oʻgʻil, kumush kokilli qiz tugʻgan boʻlsa ham mening koʻzimga koʻrinmasin. Mana shu xatimni olish bilan birga Huriliqoning ikki qulogʻini ham kesib, bolalarini xurjunga solib, yelkasiga ortib, haydab yuboring. Agar men borganimda Huriliqoni bolalari bilan uyda koʻrsam ikkimizning oramiz buziladi, men sizday otamdan kechaman”. Zulayho xatni buklab navkarning choʻntagiga solib qoʻyibdi. Tong otgach navkarlar yoʻlga tushibdilar. Bir kecha-yu bir kunduz yoʻl yurib Sultonxon shohning poytaxtiga yetibdilar. Oʻrdaga borib xatni podshoga topshiribdilar. Podsho xatni oʻqib juda xafa boʻlibdi. “Bu nima gap, Huriliqo oltindek oʻgʻil bilan qiz tugʻsa-yu, uning qulogʻini kesib tashla, uydan haydab yubor, emish. Bu qanday zulm, bedodlik”, deb oʻylabdi. Hech kimga aytmay besh-olti kun juda xafa boʻlib, nima qilarini bilmay yuribdi.

Huriliqo juda ziyrak ekan. Podshoning bunday xafaligidan Anvarning koʻngil qoladigan xat yozganini sezib olibdi va podsho huzuriga kiribdi-da:

— Otajon, nima boʻldi sizga. Besh-olti kundan beri juda xafa koʻrinasiz? — deb soʻrabdi. Podsho gapira olmay yigʻlab yuboribdi. Huriliqoga Anvarning xatini uzatibdi. Xatni oʻqib, Huriliqo ham yigʻlab yuboribdi.

— Otajon, oʻgʻlingizning buyrugʻi shunday boʻlgandan keyin bajarmay ilojingiz yoʻq. Mayli, men roziman, oʻgʻlingizning aytganini qiling, — debdi. Sultonxon podsho oʻylanib turib:

— Qizim, sening qulogʻingni kesib tashlamayman. Lekin ikki qora koʻz bolangni xurjunga solib beray. Sen bu shahardan ket! — debdi.

Huriliqo rozi boʻlibdi. Ikki bolani xurjunning ikki koʻziga solib, Huriliqoning yelkasiga qoʻyibdi. Huriliqo xayrlashib, yigʻlay-yigʻlay yoʻlga tushibdi.

Bir-ikki kun yoʻl bosibdi. Uchinchi kun bir anhordan oʻtayotganda oltin kokilli oʻgʻil xurjundan suvga tushib oqib ketibdi. Huriliqo zor-zor yigʻlab, bir buloqning yonida yotib, uxlab qolibdi. Shu payt Xizr bobo Huriliqoning oltin kokilli oʻgʻlini va akasi kesib tashlagan ikki qoʻlini olib kelib, uni uygʻotib:

— Tur qizim, qimmatli narsalaringni ol! — debdi.

Huriliqo choʻchib uygʻonsa, yonida oʻgʻlini va kesib tashlangan qoʻlini koʻtarib bir chol turgan emish. Huriliqo sevinib ketibdi, oʻrnidan turib, cholga salom beribdi.

— Vaalaykum assalom, qizim, bu oʻgʻil senikimi? — deb soʻrabdi Xizr bobo. Huriliqo:

— Meniki, otajon, — deb shoshilib javob beribdi.— Kelayotib, katta suvdan oʻtayotganda xurjundan tushib oqib ketgan edi.

— Bu qoʻl kimniki? Taniysanmi? — debdi chol.

— Ha, otajon, mening ilgari xuddi shunday qoʻlim bor edi. Kelinoyim menga tuhmat qilganda akam qoʻlimni kesib, meni uydan haydab yuborgan edi, — debdi va boshidan kechirgan sarguzashtini aytib yigʻlabdi.

Xizr bobo Huriliqoning qoʻllarini tupuklab, dam solib yopishtirib qoʻyibdi. Huriliqoning qoʻllari avvalgiday soppa-sogʻ boʻlibdi. Huriliqo rahmat aytibdi. Xizr Huriliqoning bir qoʻliga yetti dona tosh, bir qoʻliga qirq bir dona tosh beribdi:

— Qizim, yana bir kun yoʻl yursang, falon yerda katta daryo bor, oʻsha daryoga yetganda yetti dona toshni tashlasang, yetti ariqqa boʻlinadi. Shu suvdan oʻtib, yana bir kun yoʻl yursang, bir choʻl-biyobon keladi. Qirq bir toshni tashlasang yaxshi uy paydo boʻladi, davlatga ega boʻlasan. Bolalaring bilan oʻsha yerda bemalol oʻynab-kulib yashayverasan, — deb gʻoyib boʻlibdi. Huriliqo bolalarini toʻydirib, xurjunga solib, toshlarni olib yoʻlga ravona boʻlibdi.

Bir kun yoʻl yurib, daryo labiga kelib, yetti dona toshni tashlabdi. Daryo yetti ariqqa boʻlinibdi. Suvdan sogʻ-salomat oʻtibdi. Yurib-yurib bir joyga borib dam olibdi, bolalarini toʻydirib, yana joʻnabdi. Bir kun yoʻl bosib bir choʻlga yetibdi.

Choʻlga qirq bir toshni tashlagan ekan, olamda yoʻq imoratlar, bogʻlar tayyor boʻlibdi. Darrov beshta xotin yugurib chiqib:

— Biz sizni kutib oʻtirgan edik, xush keldingiz, — debdi. Huriliqoning qoʻlidan bolalarini olib, uyga olib kirishibdi, uni besh-olti qavat koʻrpacha ustiga oʻtqizishibdi. Oldiga necha turli noz-neʼmatlarni qoʻyib, mehmon qilishibdi.

Huriliqo erining uyida kiymagan eng yaxshi kiyimlarni kiyibdi. Uylar chiroyli bezatilgan emish, bir qancha xotinlar, erlar uning xizmatida tayyor turgan emishlar. Huriliqo juda hayron boʻlibdi.

Bogʻlarda turli mevalar pishib, tagiga tushib yotgan emish. Huriliqo bu shirin-sharbat, noz-neʼmat ichida yashay bersin, endi ikki ogʻiz soʻzni Anvardan eshiting:

Anvar podsholik qilib turgan shahrida vazir-vuzarolarini chaqirib:

— Men oʻz shahrimga borib, oʻn besh kunda qaytib kelaman, — debdi va ular bilan xoʻshlashib, oʻz shahriga joʻnabdi. Bir necha kun yoʻl bosib, oʻz shahriga kelib uyiga kirsa, Huriliqo yoʻq, ota-onasi xafa boʻlib, gʻam-gʻussa chekib oʻtirgan emish. Anvar darrov otasidan:

— Huriliqo qani? — deb soʻrabdi.

Podsho:

— Ie, tagʻin soʻraysan-a, oʻgʻlim, oʻzing xatingda: “Huriliqo menga kerak emas, Huriliqoning qulogʻini kesib, tugʻgan bolalarini xurjunga solib, uydan haydab yuboring, agar men borganimda Huriliqoni bolalari bilan uyda koʻrsam, ikkimizning oramiz buziladi. Men sizday otamdan kechaman”, deb yozibsan-ku. Men noiloj Huriliqoning bolalarini xurjunga solib, yelkasiga qoʻyib chiqarib yubordim. Qay tomonga ketganini bilmayman, — debdi.

Anvar:

— E, ota, oʻzingiz xatingizda Huriliqo bir kuchuk, bir mushuk tugʻdi, degansiz. Men: “Nima tugʻgan boʻlsa ham borgunimcha yaxshi kutib turinglar”, deb xat yozgan edim, — debdi. Otasi bu gapdan hayron boʻlib, oraga dushman tushganini bilibdi.

Anvar ham voqeaga tushungach:

— Menga podsholik kerak emas, hamma narsadan kechdim. Huriliqoni topsam, bas, — deb uydan chiqib ketibdi. Choʻl-biyobonlarni kezib yuribdi. Huriliqo yurgan yoʻldan ketaveribdi.

Anvar choʻllarda bora bersin, ikki ogʻiz soʻzni Huriliqoning akasi Hasandan eshiting. Hasan xotini Zulayhoning tuhmatchi ekanini tushunib qolibdi. Qarindosh-urugʻi boʻlmaganidan juda qaygʻuribdi. Singlisi uchun gʻam-gʻussa chekibdi. Koʻnglini ochish uchun shaharda koʻchama-koʻcha yurib tomosha qilibdi. Lekin koʻngli hech ochilmabdi. Uxlasa, tushiga hamma vaqt Huriliqo kirar ekan. Huriliqo dunyoda bormikin, yoʻqmikin, deb oʻylab xafa boʻlar ekan. Bir kuni xotini bilan urishib qolib:

— Bor, kerak emassan, seningdek kasofatning dastidan singlimdan ham ajraldim, — debdi-da, uydan achchiqlanib chiqib ketibdi. Singlisi Huriliqoni izlab, choʻlma-choʻl yurib Anvarga yoʻliqib qolibdi. Anvar:

— Ha, aka, siz ham menga oʻxshab bu choʻl-biyobonda nima qilib yuribsiz? — debdi. Hasan:

— Oh, inim, mening bir singlim yoʻqolgan edi. Shuni qidirib yuribman. Siz nima qilib yuribsiz? —debdi. Anvar:

— Mening xotinim yoʻqoldi. Shu xotinimni qidirib yuribman, — debdi. Hasan:

— Xotiningizning ismi nima? —deb soʻrabdi. Anvar:

— Huriliqo, — debdi.

— Mening singlimning ismi ham Huriliqo edi. Biroq ikki qoʻli yoʻq edi, — debdi Hasan. Anvar koʻziga yosh olib:

— Mening xotinimning ham ikki qoʻli yoʻq edi, bechora koʻp azoblarni tortgan ekan. Mening rahmim kelib unga uylangan edim, — debdi-da, Huriliqoning boshidan oʻtgan sarguzashtini Hasanga soʻzlab beribdi. Hasan oʻzini tutolmay yigʻlab yuboribdi. Anvar Hasanning yigʻlaganiga hayron boʻlib:

— Nega yigʻlayapsiz? —debdi. Hasan peshonasiga bir urib:

— Ana shu Huriliqo mening singlim boʻladi. Xotinimning singlimga qilgan tuhmatini tushunmay, uning ikki qoʻlini kesib, haydab yuborgan edim, — deb yana hoʻngrab yigʻlabdi.

Anvar:

— Qoʻying, aka, yigʻlamang, ikkovimiz bir kishi ekanmiz. Baxtimiz boʻlsa, Huriliqoni topib olarmiz, — debdi.

Ikkisi boshqatdan quchoqlashib koʻrishibdi, bir-birini hurmat qilib, yoʻlga ravona boʻlishibdi. Necha kun yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, Huriliqoning turgan joyiga kelishibdi.

Huriliqo oʻsha vaqtda derazadan qarab turgan ekan. Uzoqdan akasi bilan erini koʻrib, tanib qolibdi. U darrov ikki bolasini chaqirib:

— Oʻgʻlim, sen borib “dada” deb oʻng tomondagi kishining qoʻlini ushla, qizim, sen chopib borib, “togʻa” deb chap tomondagi kishining qoʻlini ushlab, ikkingiz ularni uyga olib kiringlar, — debdi.

Oʻgʻli bilan qizi uydan chopib chiqishib, kelayotgan kishilarga qarab yugurishibdi. Oʻgʻil bola Anvarni “dada” deb, qiz bola Hasanni “togʻa” deb quchoqlab olibdi. Ularni bolalar uyga sudrabdi. Anvar bilan Hasan hayron boʻlib, bir-birlariga qarab bolalarni qoʻlga olib uyga kiribdilar. Huriliqo ular bilan birma-bir koʻrishibdi. Lekin ular hayron boʻlib, “Yuzidan Huriliqoga oʻxshaydi, lekin qoʻli borligidan Huriliqo emas-ku”, deb oʻylarmishlar.

Huriliqo turib eshikka chiqib ketibdi. Hasan Anvarga:

— Xuddi mening singlim Huriliqoga oʻxshaydi, lekin qoʻli bor, — debdi. Anvar ham xuddi shunday soʻzni aytib, ajablanibdi.

Huriliqo akasi bilan eri oldiga turli taomlar keltirib, ularni ziyofat qilibdi.

Hasan:

— Mening senga oʻxshagan bir singlim bor edi. Uni yoʻqotgan edim. Men oʻsha singlimni izlab yuribman. Shu tomonlarga kelgan boʻlsa sen koʻrgandirsan. Ammo uning ikki qoʻli yoʻq edi, — debdi.

Huriliqo:

— Bu yerlarga siz aytgan odam kelmadi, koʻrganim yoʻq, — debdi.

Hasan bilan Anvar ovqatlarini yeb-ichib joʻnamoqchi boʻlishibdi.

Huriliqo:

— Shu joyda yotib qolinglar. Boradigan joyingizga ertaga borarsizlar, — debdi. Anvar:

— Mayli, buguncha shu joyda yotsak yotaylik, — debdi. Ular qolishibdi. Huriliqo Hasan bilan Anvarni bogʻga olib kirib, tomosha qildiribdi. Kechqurun yana ziyofat berib, atlas-shoyi koʻrpalar, koʻrpachalar solib yotqizibdi. Akasi bilan eri yotib uxlabdi. Huriliqo kechasi oʻrnidan turib toza dur-marvaridlar va bir gavhar koʻzli boldoqni akasining choʻntagiga solib qoʻyibdi. Tong otibdi. Hasan bilan Anvar oʻrinlaridan turib, turli mevalar bilan nonushta qilib, xayrlashib yoʻlga ravona boʻlibdilar. Ular ketgandan keyin biroz vaqt oʻtgach, Huriliqo ikki xizmatkorini chaqirib:

— Haligi ketgan odamlarni qaytarib olib kelinglar! — debdi.

Xizmatkorlar Hasan bilan Anvarning orqasidan yetib borib:

— Sizlarni Huriliqo chaqiryapti, — debdilar. Hasan bilan Anvar hayron boʻlib qaytib kelishibdi. Huriliqo achchiqlangan boʻlib ularga:

— Sizlar qanday uyatsiz odamlarsiz? Men sizni hurmat qilib ziyofat qilsam-u, sizlar mening oltin boldogʻim bilan marvaridlarimni oʻgʻirlab olib ketibsizlar. Bu qanday gap? — debdi.

Hasan bilan Anvar:

— Biz olgan emasmiz, — deb qasam ichibdilar.

Huriliqo:

— Sizning “olmadim” deganlaringizga ishonmayman, choʻntaklaringizni qarayman, — debdi. Ular rozi boʻlishibdi. Huriliqo avval Anvarning choʻntagini qarabdi. Hech narsa topolmabdi, keyin akasi Hasanning choʻntagini qarabdi. Choʻntakdan marvarid bilan boldoqni olib:

— Bu nima, nimaga olmadim deb, qasam ichdingiz? — deb soʻrabdi.

Hasan:

— Azbaroyi xudo, men olganim yoʻq. Ammo biror kishi dushmanlik qilib solib qoʻygan boʻlsa kerak, — deb yigʻlab yuboribdi.

Hasanning yigʻlaganiga chiday olmay Huriliqo ham yigʻlab yuboribdi:

— Hasan aka! Men sizning singlingiz Huriliqoman. Koʻrdingizmi, siz shu marvarid bilan boldogʻimni oʻzingiz olganingiz yoʻq, albatta. Men oʻzim joʻrttaga choʻntagingizga solib qoʻydim. Shunga oʻxshash, Zulayho kelinoyim oʻz bolasini oʻzi oʻldirib, koʻrpam tagiga pichoqni yashirib qoʻyib, menga tuhmat qilgan edi. Siz oʻshanda menga zulm qilib, zor-zor yigʻlatib, qoʻllarimni kesib, uydan haydab chiqargan edingiz, — debdi.

Hasan oʻzini tutolmay yigʻlab:

— Jigarim, singlim Huriliqo senmisan, — debdi. Huriliqo akasi bilan boshqatdan koʻrishib:

— Menman, mana bu podsho mening qalligʻim. Mana shu ikki bola shu kishining farzandi, — debdi. Hasan bilan Anvar juda xursand boʻlibdi. Har uchovi topishganiga xursand boʻlib bir necha kun birga yashabdi. Huriliqoning xizmatkorlari uydagi hamma buyumlarni bir qancha tuyalarga yuklab, Sultonxon podsho shahriga joʻnashibdi.

Yoʻl yurib, yoʻl yursalar ham moʻl yurib, shaharga yetib kelibdilar. Huriliqo qaynata va qaynanasi bilan koʻrishib, boshidan oʻtgan voqealarni birma-bir soʻzlab beribdi.

Podsho xursand boʻlib, boshqatdan qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib beribdi.

Hasan xotini Zulayhodan kechib, singlisi bilan bir shaharda turishga ahd qilibdi. Anvar xotin bola-chaqasi va Hasan bilan oʻzining podsho boʻlib turgan shahriga boribdi. U yerda Hasanni oʻziga vazir qilib olibdi.

Anvar navkarlarni chaqirib, Zulayho tuhmat qilib yozgan xatni toptiribdi. Shum ishlari uchun Zulayhoni oʻlim jazosiga hukm etibdi.

Anvar — podsho, Hasan — vazir, Huriliqo esa podshoning dono xotini boʻlib umr kechirib, murod-maqsadlariga yetibdilar.