Haq hukm

Qadim zamonlarda bir kambagʻal bir boydan oʻn tilla pul qarz olgan ekan. Boy:

— Pulimni ber, — deb qistayveribdi. Kambagʻal hech ilojini topolmay:

— Pulingni bozordan keyin olasan, agar berolmasam, sonimdan bir qadoq goʻshtimni tilib ola qol, — debdi.

Bozordan keyin boy kelibdi. Kambagʻal bechora nima qilishini bilmay, sonini tutib beribdi. Boy hech tortinmay, pichogʻini chiqarib bechoraning sonini endi «kesaman» deb terisiga pichoq urgan ekan, jon shirin-da, qattiq ogʻribdi. Kambagʻal:

— Dod! — deb qochib qolibdi. Sonidan bir parcha goʻshti shalvirab osilib boraveribdi. Boy uning orqasidan quvib ketibdi. Kambagʻal qochib ketaveribdi. Qochib borayotgan ekan, yoʻlda boshqa bir boyning xotini sigir sogʻib oʻtirgan ekan, turtinib borib kambagʻal oʻzini sigirga uribdi, sigir boplab xotinni tepib yuboribdi. Xotin boʻgʻoz ekan, bola tashlabdi, u boy ham kambagʻalning orqasidan quva ketibdi. Ikki kishi boʻlib quvlab ketishayotgan ekan, kambagʻal qochib borib, ogʻiz ochib, qornini doʻppaytirib oʻtirgan mullaning qornini bosib olibdi, shunda mulla:

— Voy dod, qornimni yording! — deb, u ham kambagʻalning orqasidan tushibdi. Uchalasi quvib boraveribdi. Bechora kambagʻal urinib-turtinib ketayotgan ekan, yoʻlda yuk ortilgan bir eshakka oʻzini urib, yukni agʻdarib yuboribdi. Eshakning egasi:

— Yukni qayta ortib ber! — debdi. Kambagʻal yukni ortaman deb eshakni botqoqqa botirib qoʻyibdi.

— Eshagimni botqoqdan chiqarib berasan! — deb turib olibdi egasi. Eshakni botqoqlikdan chiqaraman deb, dumidan ushlab tortgan ekan, eshakning dumi uzilib ketibdi. Qoʻrqqanidan yana ura qochibdi. Endi uni toʻrt kishi boʻlib quvib ketishibdi. Kambagʻal qochib boraveribdi. Qochib borayotgan ekan, oldidan bir katta darvoza chiqibdi. Qorovullarning «hoy-hoy» deganiga qaramay, oʻzini darvozaga uribdi. Darvozadan ichkari kirsa, uyda shu yurtning qozisi bir xotin bilan oʻtirgan ekan. Qozining es-pesi chiqib ketibdi.

— Jon birodar, meni bu xotin bilan oʻtirganimni hech kimga aytmagin, — deb yalinibdi. Kambagʻal:

— Shunday, shunday, mening orqamdan quvlab kelayotgan balo-qazolardan qutqarsang, hech kimga aytmayman, — debdi.

— Men seni har qanday balodan qutqarib olaman, — deb vaʼda beribdi qozi.

Bir ozdan keyin kambagʻalni quvlab kelayotgan odamlar yetib kelib, qoziga arz qilishibdi. Birinchi daʼvogar:

— Mendan bu bachchagʻar oʻn tillo qarzdor, «qarzingni bermasam, sonimdan bir qadoq goʻsht kesib ol», deb aytgan edi, «kesib olaman» desam, qochib ketdi, — debdi. Qozi:

— Mayli, sonidan oʻsha oʻzing aytgan bir qadoq goʻshtni kesib olaqol, biroq bir qadoqdan ortiq kami boʻlsa oʻzingning soningni kestiraman, — debdi.

— Kesib olmay turib, men qanday oʻlchayman? — debdi.

— Boʻlmasa, bor ket! — debdi qozi. Boyning oʻn tillasi kuyib, joʻnab qolibdi.

Keyin ikkinchi daʼvogar kiribdi va:

— Bu odam mening xotinimning bolasini tushirib qoʻydi, — debdi. Qozi:

— Xotiningni shu kishiga berasan, bir bola boʻlguncha xotining shu kishinikida turadi, — debdi. Boy unamabdi.

— Sen ham bor, ket! — deb chiqarib yuboribdi. Uchinchi daʼvogar mulla kirib:

— Ogʻzimni ochib, qornimni toʻydirib oʻtirgan edim, bu yaramas qornimni bosib oʻtib ketdi, — debdi. Qozi:

— Sen, boʻlmasa bu kishining qornini yaxshilab toʻygʻaz-da, sen ham uning qornini bosib oʻta qol, — debdi.

— Men buning ham qornini toʻydirsam, yana ustiga bossam, hey, bu boʻlmaydi, — debdi. Qozi uni ham haydab chiqarib yuboribdi.

Toʻrtinchi daʼvogar kiribdi. Oldingi uchta daʼvogarning ishi nima bilan tugaganini koʻrib, oʻzini bilmasga solibdi. Qozi uning qoʻlidagi eshakning quyrugʻini koʻrib:

— Ha, sen nimaga kelding? — debdi.

— Yoʻgʻ-e, oʻzim shunday turibman, — deb javob beribdi.

— Qoʻlingdagi nima oʻzi? — deb soʻrabdi qozi.

— Ey, yelpigʻichim, — debdi.

— Boʻlmasa, sen ham joʻna, — debdi qozi. Shunday qilib, bechora kambagʻal balo-qazodanqutulib qolgan ekan.