Handalak polvon

Bir podshoning xushroʻy qizi bor ekan. Bir kuni bu qizga ayiqpolvon xushtor boʻlib qolibdi. Qizni qoʻlga tushirishga ancha harakat qilibdi-yu, tushira olmabdi. Kunlardan bir kun ayiqpolvon tulki bilan joʻra boʻlib qolibdi. Tulkiga oʻz sirini aytibdi:

— E joʻra, men podshoning qiziga oshiqman. Uning vasliga yetolmay yuribman. Sen tulkisan, tez chopasan. Seni quvlagan odam bir koʻradi-yu, ikkinchi koʻrmaydi. Men zoʻr ayiqpolvonman. Gap zoʻrlikda emas, ayyorlikda, sen buni bilasan. Shuning uchun senga tulki deb nom berilgan Sen shu qizni olish yoʻlini bilasan, shuni menga olib kelib bersang-chi.

— Ha, toʻgʻri aytasan. Men tulkiman, hiylaiy nayrangni koʻp bilaman. Oʻzim sariq tulki boʻlsam ham yuz xil rangga kirib, yuz xil tovlanaman. Podshoning qizini oʻzim olib kelib beraman, — debdi tulki.

Podshoning qizi har kuni kanizaklari bilan bogʻda sayr qilar ekan. Tulki yunglarini har xil rangda tovlantirib, qizlar orasiga borib oʻyin qila boshlabdi. Kanizaklar tulkini ushlamoqchi boʻlsalar, tulki oʻzini ushlatmay qocha beribdi. Keyin podshoning qizi: «Mana mening ushlashimni koʻringlar», deb tulkini quvlab ketibdi. Tulki har xil oʻyin qilib qorongʻi oʻrmonga ketaveribdi. Kiz ham tulkining orqasidan chopib ketaveribdi. Shunday qilib, ayiqpolvon yotgan joyiga olib boribdi. Ayiq qizni ushlab olibdi-da, orqasiga oʻngarib togʻ tomonga qochibdi. Podsho odamlari bilan ayiqni quvlabdi. Ayiq bir gʻorga kirib ketibdi. Kech kiribdi. Podsho odamlari shu gʻorning yonida yotib qolishibdi. Erta bilan qarasalar otlari, miltiq-aslahalari yoʻq. Podsho bu ishga hayron boʻlib, qizini topa olmay, odamlari bilan qaytib ketibdi. Ayiq qizga uylanib yashay boshlabdi.

Oy oʻtibdi, kun oʻtibdi, kunlardan bir kuni podshoning qizi bir oʻgʻil tugʻibdi. Otini Loʻnda polvon qoʻyibdi. Bola yetti yoshga kirib, har narsani biladigan boʻlibdi. Onasiga qarasa odamga oʻxshaydi, otasiga qarasa, qop-qora yungli, hech odamga oʻxshamaydi. Loʻnda polvon onasidan:

— Ey ona, nimaga sizning badaningiz toza, otamnikiga oʻxshamaydi. Otam boʻlsa qora, badanlarida yung, — debdi. Onasi:

— E oʻgʻlim, men bir podshoning qizi edim. Otang ayiqpolvon menga oshiq boʻlib qolgan ekan, olib qochib kelib, mana shu gʻorga qamadi. Birga yashadik. Oʻzi ketgan chogʻida katta tosh bilan gʻorning ogʻzini berkitib ketadi, — debdi. Loʻnda polvon:

— Ona, men sizni otangizning oldiga olib borsam nima deysiz? — debdi. Onasi:

— Yaxshi boʻlardi, uddasidan chiqsang olib bor. Lekin mana shu gʻorning ogʻzidagi toshni otang arang koʻtarib qoʻyadi. Sen yosh bolasan. Bu toshni qanday qilib koʻtarasan. Gʻordan qanday qilib chiqamiz? — debdi.

Loʻnda polvon:

— Ey ona, bu toshni otam koʻtargan boʻlsa, men ham otamning oʻgʻli, men ham koʻtaraman, — deb toshning yoniga boribdi-da, bir itarib yumalatib yuboribdi. Ona-bola ohista gʻordan chiqib yuz qadam yurgan ekan, ayiq koʻrib qolibdi. Xotiniga:

— Ey, toʻxta-toʻxta! — deb baqiribdi. Xotini ayiqning tovushidan qoʻrqib, nima qilishini bilmay qolibdi. Oʻgʻli boʻlsa pisand qilmay ketaveribdi. Bir qancha vaqt yurgandan keyin qayrilib qarasa, onasi yuz qadam orqada ayiqning tovushidan qoʻrqib yiqilib qolibdi. Loʻnda polvon chopib onasi qoshiga kelib:

— Ha, ona, charchab qoldingizmi, yo uxlab qoldingizmi, nimaga yotib qoldingiz? — debdi.

— Ey bolam, charchaganim yoʻq, otangning irillab, chaqirgan tovushidan qoʻrqqanimdan yotib qolibman, — debdi onasi. Loʻnda polvon qarasa, otasi ayiqpolvon yaqinlashib kelayotganmish. U oʻgʻliga: «Qayerga boryapsan!» deb baqiribdi.

Loʻnda polvon:

— Bobom oldiga boraman, onamni ham olib ketayotibman, — debdi. Ayiq oʻgʻlidan qoʻrqib indamay qolibdi. Loʻnda polvon otasi ayiqni bir katta chinor tagiga boshlab boribdi-da, shu yerdan qimirlama, deb onasini oʻzi bilan birga olib ketaveribdi. Yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, shaharga yaqinlashganlarida bir qancha savdogarlar uchrabdi. Ular bola bilan onasini koʻrib:

— Hov bola, qayerga ketayotibsizlar, kimning bolasisan? — debdi. Shunda onasi turib:

— Bu mening oʻgʻlim. Men shu shahar podshosining qiziman. Meni ayiq oʻgʻirlab ketgan edi. Otamning oldiga eson-omon qutulib kelayotibmiz, — debdi.

Savdogarlar bu gapni eshitib, tezda podshoga xabar berishibdi. Podsho qizini kutib olish uchun koʻp odamlarni chaqiribdi. Podsho, qizini ham nevarasini koʻrib, xursand boʻlibdi.

Loʻnda polvon koʻchaga chiqib, bolalar bilan oʻynay boshlabdi. Bolalar bilan soqqa oʻynab, bir qanchalarining koʻzlarini koʻr qilib, urib yuraveribdi. Katta boʻlgan sari podsho bergan oziq-ovqatga qanoat qilmay, nonvoyxonalarga kirib, nonlarni yeb qoʻyadigan boʻlibdi. Nonvoylar podshoning nevarasidan norozi boʻlib, unga arz qilishibdi. Podsho nevarasini zogʻlar yeb ketar, deb oʻylab toqqa oʻtin terishga yuboribdi. Loʻnda polvon toqqa borib, ayiqlarni chaqirib oʻtin terdiribdi-da, oʻtinlarni ayiqlarga ortib qaytib kelibdi Shahar ayiq bilan toʻlib ketibdi. Loʻnda polvon oʻtinlarni tushirib, ayiqlarga javob berib yuborib, podsho oldiga boribdi. Podsho nevarasining qilgan ishlarini koʻrib, keyinchalik oʻzini ham xarob qilib qoʻyishidan qoʻrqib, shahardan haydab chiqaribdi. Yoʻl yurib ketayotsa, roʻparasida ikki bilagiga tegirmon toshini kiygan bir kishi katta togʻni minib gʻizillab kelaveribdi. Loʻnda polvon unga:

— Joʻra, qayerga shoshib ketayotibsan? — debdi. Haligi odam:

— Ey joʻra, hoʻ ana shu shahar podshohining Loʻnda degan nevarasi bor emish, oʻsha bilan kurashish uchun bir togʻni minib, ikki qoʻlimga ikki tegirmon toshni olib mashq qilib kelayotibman, — debdi.

Loʻnda polvon:

— Men oʻsha Loʻnda polvon bilan kurash qilar edim, mening otim Handalak polvon. Dam u yiqitar edi, dam men yiqitar edim. Qani, ikkovimiz bir kurashib koʻraylik-chi. Agar meni yiqitsang, Loʻnda polvonni ham yiqitasan, — debdi va ikkovi kurashib ketishibdi. Handalak polvon togʻ mingan odamni chunon koʻtarib uribdiki, bir qarich yerga kirib ketibdi. Togʻ mingan odam Handalak polvonga qarab:

— Men senga doʻst boʻlaman, qayerga borsang birga boraman, hamroh boʻlaman, — debdi.

Ikkovi doʻst boʻlib yoʻlga tushib ketaverishibdi. Bir qancha yoʻl yurgandan keyin qarashsa, bir odam ikki qoʻliga ikki togʻni koʻtarib kelayotgan ekan. Handalak polvon unga qarab:

— Ey joʻra, qayerga ketayotibsan? — debdi. U odam:

— Falon mamlakat podshosining Loʻnda polvon degan nevarasi bor emish, oʻsha bilan kurashish uchun bu togʻlarni koʻtarib mashq qilib ketayotibman, — debdi. Handalak polvon:

— Men Loʻnda polvon bilan joʻra edim. Ikkovimiz kurash tushib dam u yiqitar edi, dam men yiqitar edim. Boʻlmasa, kel, ikkovimiz bir kurashaylik. Agar meni yiqitsang, uni ham yiqitasan, — debdi va ikkovi kurashib ketishibdi. Handalak polvon togʻ koʻtarib kelgan odamni bir koʻtarib uribdi. U ham bular bilan joʻra boʻlibdi. Uchovi yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, bir katta daryo boʻyiga kelib qarasalar, unda bir odam ikki qoʻli bilan ikki oyogʻini daryo ichiga tiqib oʻtirib: «Hoʻpla ogʻzim, hoʻpla», deb daryo suvining hammasini shimirib, yana chiqarib mashq qilib oʻtirganmish. Handalak polvon u odamga qarab.

— Ha, yigit, nima qilib oʻtiribsan? — debdi. Haligi odam:

— Bu mening kasbim. Falon podshoning nevarasi Loʻnda polvon bilan kurashish uchun mashq qilayotibman, — debdi. Handalak polvon:

— Men ham Loʻnda polvon bilan kurashar edim. Dam u meni yiqitar edi, dam men uni yiqitar edim. Kel kurashaylik. Meni yiqitsang, Loʻnda polvonni ham yiqitasan, — debdi va ikkovi kurashibdi. Handalak polvon u odamni ham yiqitibdi. Endi toʻrtovi doʻst boʻlib ketaverishibdi. Yoʻlda bir quticha topib olishibdi. Handalak polvon qutichani olib qarasa, ichida musichalarning podshosi qamalib yotganmish. Handalak polvon: «Bu ham kerak boʻlar», deb choʻntagiga solib ketaveribdi. Yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, bir shaharga yetib borishibdi. Bu shahar podshosining Masturaxon degan qizi bor ekan. Masturaxon: «Kimda-kim beshta shartimni bajarsa oʻshanga tegaman», degan ekan. Koʻp shahzodalar kelib, shartini bajara olmay, oʻlib ketishgan ekan. Handalak polvon bu gapni eshitib, podsho oldiga borib:

— Qizingizning shartinp ayting, men bajaraman, — debdi.

Podsho:

— Birinchi sharti — atrofini qirq kunda aylannb chiqish mumkin boʻlgan hovuzga ovqat toʻldirilgan boʻladi. Kimki shu ovqatni bir kunda yeb tamomlasa; ikkinchi sharti — olovda choʻgʻ qilib qizdirilgan uyda bir kecha yotib oʻlmay chiqsa; uchinchi sharti — yerni shudgor qilib qirq qop bugʻdoy, qirq qop tariqnn aralashtirib sepib, oʻshani bir dona qoldirmay bir kunda bugʻdoyini bugʻdoyga, tarigʻini tariqqa ajratib, qirq qopga toʻldirsa; toʻrtinchi sharti — katta temir kundani choʻp tabar bilan yorsa; beshinchi sharti — falon daryodan Masturaning odamidan ilgari suv olib kelsa, qizim oʻshanga tegadi, — debdi. Handalak polvon bu shartlarni bajarishga rozi boʻlibdi. Birinchi shartni ikki qoʻlida tegirmon toshi koʻtarib yurgan joʻrasi bajaradigan boʻlibdi. U hovuz ichidagi ovqatni yarim kunda yeb qoʻyibdi. Ikkinchi shartini hoʻpla ogʻzim deydigan joʻrasi bajarmoqchi boʻlibdi, daryoning suvini ichib kelibdi-da, qizdirilgan temir uyga kirib purkagan ekan, uy muzdek sovib qolibdi. Sahargacha jim yotib, tong otgach, eshikni tepib: «Eshikni oching, sovuq qotdim», deb baqiribdi. Uchinchi shartini bajarish vaqti kelibdi. Handalak polvon choʻitagidagi qutichani ochib, musichalarning podshosiga qarab:

— Ey, musichalarning podshosi, shu shudgordagi tariq bilan bugʻdoyni ajratib terib qirqta qopga toʻldir, — debdi. Musichalar podshosi oyoqlarini. choʻzib-choʻzib murtini u yoniga-bu yoniga artib, bir imo qilitssh bilan shudgorni musicha bosib ketibdi. Hammasi bir kunga qolmay tariq bilan bugʻdoyni ajratib terib qopga toʻldirib qoʻyibdi.

Musturaxon uch sharti bajarilganiga hayron boʻlibdi. Ertasi Handalak polvonni chaqirib:

— Ey yigit, xizmating koʻp boʻldi. Lekin keyingilarini bajarolmay armon bilan oʻlib ketma. Temir kundani yorish ancha ogʻir. Men senga yordam beray. Mana bu soch tolasini choʻp tabarga qoʻyib: «Yo Masturaxon!..» deb bir ursang, temir kunda toʻrtga boʻlinib ketadi, — deb Handalak polvonga beribdi. Ertasi tong otibdi. Maydonga xalq yigilibdi, kundani oʻrtaga qoʻyishibdi. Handalak polvon oʻrtaga chiqib, temir kundaning u yoq-bu yogʻini koʻrgan kishi boʻlib bildirmasdan Masturaxonning sochini toʻrt boʻlib choʻp tabarga qoʻshib urmoqchi boʻlib turganda odamlar: «Choʻp tabar bilan temir kunda yoriladimi?» deb kulishibdi. Shu payt Handalak polvon: «Yo Masturaxon!» deb bir urgan ekan, temir kunda toʻrt boʻlak boʻlib ketibdi. Beshinchi shartni ikki qoʻliga ikki togʻni koʻtargan joʻrasi bajaradigan boʻlibdi. U Masturaxonning suvchisi bilan qirq kunlik yerdan suv olib kelishga joʻnabdi. Ikki martaba baravar berib olib kelishibdi. Axiri uchinchi martaba togʻ koʻtargan yigit ilgari olib kelibdi. Shu bilan Masturaxonning shartlarini Handalak polvon bajaribdi. Podsho qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy qilib, Masturaxonni Handalak polvonga beribdi. Lekin Masturaxonning otasi qizini boshqa podshoning oʻgʻliga bermoqchi ekan. Bir necha kun oʻtgandan keyin haligi podsho askar yuborib, urush boshlabdi. Handalak polvon tegirmon tosh koʻtargan, togʻ koʻtargan va daryo suvini simiradigai joʻralari bilan urushga kirib, podsho askarlariga qirgʻin solibdi. Podsho kuyovining botirligini koʻrib hayron qolibdi. Handalak polvon Masturaxonni olib oʻz shahriga qaytibdi. Bu vaqt otasi oʻlib, mamlakatga onasi podsho boʻlgan ekan. Onasi oʻgʻliga yana toʻy-tomosha qilib berib, murod-maqsadiga yetibdi.