Hakim baliqchining oʻgʻli

Qadim zamonda hakim baliqchi degan chol bor ekan. Hakim baliqchi Changalzor degan bir qishloqdan uzoqroq joyda xotini va bir oʻgʻli bilan kun kechirar ekan. Ular turgan joydan sal nariroqda katta daryo oqar ekan. Chol har kuni erta bilan baliq oviga ketar, ushlagan baliqlari bilan tirikchilik qilar ekan. Ular juda kambagʻal boʻlgani uchun hech kimga aralasha olishmas ekan, boshqa kishilar ham ular bilan kam muomala qilishar ekan. Hakim chol bir kuni odatdagicha baliq oviga ketibdi. Daryoga boradigan yoʻl jarlik, baland-past boʻlib yurish juda mushkul ekan. Chol zoʻrgʻa daryo labiga borib, biroz dam olgandan keyin baliq oviga kirishibdi. Juda koʻp baliq ovlagandan keyin, toʻrga oltin baliq tushibdi. Baliqchi chol oltin baliqni qoʻliga olib, uni rosa tomosha qilibdi. Keyin uyiga borib oʻgʻlini chaqirib:

— Oʻgʻlim, mana bu oltin baliqni podshoning vaziriga olib borib ber-da, tezda qaytib kel, — debdi.

Kampir esa nima ish boʻlayotganini payqamay qolibdi. Cholning oʻgʻli baliqni olib chopganicha katta yoʻl bilan yurib, podsho saroyiga kirib boribdi. “Podsho nima-yu, vazir nima. Kel-e, podshoning oʻziga bera qolay”, deb baliqni podshoga beribdi. Podsho hech narsa demay baliqni olib qola beribdi. Bola chopib uyiga qaytibdi.

Baliqchi chol oʻgʻlidan:

— Baliqni kimga berding, oʻgʻlim? — deb soʻrabdi.

— Podshoga berdim, — debdi bola. Baliqchi chol juda xafa boʻlibdi-da, hech narsa demay oʻz ishini qila beribdi.

Ertasi ertalab vazir podsho oldiga kelayotib, katta hovuzda chiroyli oltin baliqni koʻribdi. Biroz tomosha qilib, podsho oldiga kiribdi. Podshodan: “Hovuzdagi baliq qayerdan paydo boʻldi?” deb soʻrabdi. Podsho vazirga qishloq chetida yashaydigan bir baliqchi cholning oʻgʻli keltirib berganini aytibdi. Vazir bolaning baliqni unga bermay podshoga berganidan jahli chiqib, qanday qilib boʻlsa ham bolani oʻldirish payiga tushibdi. Podshoga qarab:

— Podshohi olam, bu baliq yolgʻiz boʻlmasa kerak, buning albatta sherigi boʻlishi kerak. Shu baliq hovuzga juda yarashibdi. Shuning uchun bolaga baliqning sherigini topib keltirishni buyuring, — debdi.

Podshoga bu soʻz juda yoqibdi-da, shu zahoti cholning oyogʻini yerga tekkizmay huzuriga keltiribdi. Podsho cholga:

— Sen shu baliqni qayerdan olib keltirgan boʻlsang, uning sherigini ham qirq kun ichida topib keltirasan. Boʻlmasa dorga ostiraman, — debdi. Chol juda xafalanib uyiga qaytibdi. Oʻgʻlini chaqirib:

— Mana, sen baliqni vazirga bermaganing uchun boshimizga juda katta mushkul ish tushdi. Shu qirq kunda oltin baliqning sherigini tutib olib borib podshoga bermasak, ikkovimiz dorga osilamiz, — debdi. — Endi buni bajarmay ilojimiz yoʻq. Ikkovimiz birga daryo labiga borib baliq ovlaymiz. Podsho qirq kun muhlat berdi, — debdi.

Chol oʻgʻli bilan birga daryo boʻyiga borib biroz dam olgandan keyin baliq ovlashga kirishibdi. Kechgacha juda koʻp oddiy baliqlarni tutishibdi. Lekin oltin baliq uchramabdi. Ota-bola oʻttiz toʻqqiz kun baliq ovlashibdi. Toʻrga oltin baliq ilinmabdi. Chol bilan oʻgʻli: “Endi podsho bizni dorga osadi”, deb juda xafa boʻlishibdi. Qirqinchi kuni ota-bola “Bir kunlik umrimiz qoldi”, deb, oʻlishlariga ishonib, oxirgi marta baliq oviga borishibdi. Kechgacha ov qilib, kechqurun boʻlganda toʻrga xuddi ilgarigi oltin baliqqa oʻxshash baliq ilinibdi. Ota-bola juda xursand boʻlishibdi. Cholning qoʻli qaltirab, koʻzidan yoshi selday tirqirab, oʻlimdan qolganiga ishonmasmish. Ota-bola uyga qaytishibdi.

Kampir har kundagidek, chol bilan oʻgʻlim nima olib kelar ekan, deb tomga chiqib kutibdi. Chol bilan oʻgʻli koʻrinmabdi. “Bugun qirq kun muhlat tamom boʻldi. Baliqni tutib olib kelishmasa, cholim bilan oʻgʻlimdan ajralar ekanman” deb, tomning u yogʻidan-bu yogʻiga bezovta boʻlib yuribdi. Uzoqdan choli bilan oʻgʻli koʻringach:

— Oltin baliqni ushladinglarmi? —deb baqira beribdi. Chol kampir yoniga kelib baliqni koʻrsatibdi. Ertalab boʻlgach, chol baliqni oʻgʻliga berib:

— Baliqni vazirga ber, — deb tayinlabdi. Bola podsho saroyiga joʻnabdi. Podsho dargʻazab boʻlib:

— Bugun qirq birinchi kun, cholni topib kelinglar, — deb buyruq berib turgan ekan. Bola eshikdan baliqni koʻtarib kirib podshoga salom beribdi va baliqni uzatibdi. Podsho sevinib baliqni ilgarigi baliq yoniga — hovuzga qoʻyib yuboribdi. Bola uyiga qaytibdi.

Ertasiga yana vazir podsho oldiga kelayotib, hovuzda bir emas ikki oltin baliq suzib yurganini koʻribdi. Podsho oldiga shoshib kirib, baliqlarni tomosha qilishni taklif qilibdi. Podsho bilan vazir bogʻ oralab yurib hovuz yoniga kelibdi. Hovuzda bir-biridan chiroyli ikki baliqning suzib yurganini tomosha qilishibdi. Vazir soʻz boshlab:

— Podshohi olam, sizning bogʻingiz juda ajoyib, hech qanday podshoda yoʻq. Endi shu bogʻingizda bir narsa kam, u ham boʻlsa, tilla hovuz, — debdi.

Podsho bir seskanib, keyin xayol surib qolibdi. Vazir:

— Ey, podshohi olam, devlar yashaydigan falon mamlakatda tilla hovuz bor. Suvi buloqdek otilib chiqib turadi. Chetida oltin panjara, oltin kursi, hamma yogʻi oltin bilan qoplangan. Oʻsha hovuzni olib kelib qoʻyilsa, bogʻingiz bundan ham chiroyli boʻladi, — debdi. Podsho:

— Buni kim olib keladi? — deb soʻrabdi.

Vazir:

— Baligʻini topib kelgan odam olib keladi-da. Siz bundan gʻam yemang, faqat buyuring, xolos, — debdi.

Podsho odamlariga baliqchi cholning oʻgʻlini tezda topib kelishni buyuribdi. Ikki kishi bolani oʻrdaga olib kelibdi. Vazir bolaga sovuqqina qarab “Endi bola oʻladi” deb, podshoning soʻziga quloq solib turibdi. Podsho bolaga:

— Devlar makonida oltin hovuz bor ekan. Sen shu hovuzni olib kelasan. Agar olib kelmasang, dorga osilasan, — debdi. Bola podshoga:

— Ey, podshohim, hovuzni ham olib kelib boʻladimi? — debdi. Vazir:

— Podshoga gap qaytarma, badbaxt, — deb bolani quvlab chiqaribdi. Bola gʻamgin boʻlib uyiga qaytib kelibdi. Chol bolani koʻrishi bilanoq:

— Oʻgʻlim, baliqni yana podshoga bergan ekansan-da, — debdi.

Bola podshoning buyrugʻini aytibdi. Chol oʻylanib, oʻgʻliga uzoq tikilib qolibdi-da, keyin:

— Oʻgʻlim, endi podsho seni oʻldirmoqchi boʻlibdi. Sen podsho oldiga bor, podshodan bir temir hassa, bir temir kavush, bir necha qoʻy, bir necha eshak soʻra! Podsho soʻzingni qaytarmaydi. Sen hamma narsani olib yoʻlga ravona boʻl. Qoʻylarni boqib, charchagan eshakni qoʻyib, yangisiga minib ket, — debdi.

Bola podsho saroyiga borib otasi oʻrgatgan narsalarni soʻrabdi. Podsho bola soʻragan narsalarning hammasini beribdi. Bola ularni olib yoʻlga ravona boʻlibdi. U ota-onasidan ayrilib, nima qilishini, qayoqqa borishini bilmay choʻl-u biyobonlarga chiqib ketibdi. Yoʻlda qoʻylardan soʻyib yeb, charchagan eshakni qoʻyib, boshqasiga minib keta beribdi. Qoʻylar ham oxiri tamom boʻlibdi, eshaklar ham yurolmay qolibdi. Bola nima qilishini bilmay, tavakkal deb temir kavushini kiyib, temir hassasiga tayanib keta beribdi.

Yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, oyoqlari qavarib, kiyimlari yirtilib ketibdi. Bir qirning tepasiga kelib, charchab uxlab qolibdi.

Bola uyqusida ajoyib bir tush koʻribdi. Tushida ola chopon kiygan, oʻrta boʻyli, oq soqolli bir moʻysafid kelib bolaning holini soʻrabdi. Bola cholga oʻzining qayerga, nima uchun ketayotganini, qachondan buyon choʻl-u biyobonlarda sarson boʻlib yurganini birma-bir aytib berib, yigʻlabdi. Chol:

— Yigʻlama, oʻgʻlim, senga yaxshilik qilaman. Lekin sen aytgan hovuz devlar qoʻlida. Buni sen ola olmaysan, — deb bolaning qoʻyniga bir dona yongʻoq solib qoʻyibdi va: — Mana shu yongʻoqni podsho oldiga olib borgin-da, hovuzni qayerga quray, degin. Shunda podsho senga doʻq urib “Qani olib kelgan hovuzing”, deb joy koʻrsatadi. Sen shu yongʻoqni podsho koʻrsatgan joyga qattiq urasan. Hovuz tayyor boʻladi, oʻlimdan qutulasan, — deb ketibdi. Bola uygʻonibdi. Shoshib-pishib qoʻyniga qoʻl solib qarasa, yongʻoq turgan emish. Bola xursand boʻlib badanining, oyoqlarining ogʻrigʻini ham sezmay, orqasiga qaytibdi.

Bir necha kun yoʻl yurib oʻz uyiga yetibdi. Qarasa, ota-onasini podshoning ikki odami haydab ketayotganmish. Bola ota-onasini podshoning odamlaridan qutqazib, podsho oldiga oʻzi boribdi. Podsho bolaga:

— Qani, hovuzni olib keldingmi? — deb gʻazabga olib baqiribdi.

Shunda bola pinagini buzmay podshodan:

— Hovuzni qayerga quray! — deb soʻrabdi. Podsho bolaga:

— Ikkala qoʻlingni burningga tiqib kelib, yana uyalmay hovuzni qayerga quray deb soʻraysanmi, — deb yana battarroq dagʻdagʻa qilibdi.

Bu janjalni vazir eshitib, darhol yetib kelib, podshoga:

— Ey, podshohi olam, hovuz boʻladigan joyni koʻrsating-chi, bola nima qilar ekan? — debdi. Podsho:

— Mana shu yerga qura qol, — deb bogʻning eng chiroyli yeridan joy koʻrsatibdi. Bola qoʻynidan yongʻoqni olib, podsho koʻrsatgan yerga bir uribdi. Darhol tilla hovuz tayyor boʻlibdi. Hovuzning atrofi tilla panjara bilan oʻralgan, hovuz oʻrtasidan suv qaynab chiqib, har tomonga sochilib turganmish. Podsho boshi osmonga yetib, baliqlarni shu tilla hovuzga qoʻyib yuborishni buyuribdi. Bola ikkala baliqni ushlab hovuzga qoʻyib yuboribdi.

Bolaning oʻlmay qaytib kelganiga vazirning gʻazabi kelib, yana bolani biror ishga buyurishni oʻylay boshlabdi. Bola ota-onasi oldiga borib boshidan oʻtganlarini aytib beribdi.

Vazir podsho oldiga kirib:

— Ey, podshohi olam, siz mening maslahatim bilan oltin baliq ham tilla hovuzga ega boʻldingiz. Endi bogʻingizda yana bir narsa kam, u ham boʻlsa, falon mamlakatdagi pari qizni oldirib keltirsangiz, bogʻingizda kamchilik boʻlmaydi, — debdi. Podsho:

— Bu ishni kim bajaradi? — debdi.

Vazir:

— Bu ishni baliqni, hovuzni olib kelgan bola bajaradi-da, — debdi. Podsho tezda bolani topib kelishni buyuribdi. Navkarlar bolani dam oʻtmay olib kelishibdi. Podsho bolaga:

— Sen ikkita ishni bajarding, yana bir ish bor. Parilar mamlakatidan pari qizni olib kelasan, — deb buyuribdi.

Bola nima qilishini bilmasdan uyiga qaytibdi. Otasiga podshoning buyrugʻini aytibdi. Shunda oʻgʻliga qarab: Aytganimni qilmay, oʻzboshimchalik qilding, vazirga ber, desam baliqlarni podshoga berding, ana endi sendan vazir oʻch olmoqchi. Mayli, yana podshodan bir necha qoʻy, eshak, temir kavush, temir hassa soʻrab olib, yoʻlga ravona boʻl, — debdi. Bola podsho oldiga borib, otasi oʻrgatgan narsalarni soʻrabdi. Podsho hamma narsalarni beribdi. Bola qoʻy va eshaklarni haydab ketaveribdi. Yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, bir qishloqqa yaqin yerga borib qolibdi. Qarasa, yetti yashardan yetmish yashargacha qoʻliga nima ilinsa, shuni olib kun chiqar tomonga qarab chopib ketayotgan emish. Bola bu odamlardan “Qayerga ketayotibsizlar?” deb shuncha soʻrasa ham hech kim javob bermabdi. Bir mahal yetti yoshli bir bola toʻxtab:

— Qishlogʻimizning butun mol-mulkini oʻgʻirlab ketgan oʻgʻri ushlanibdi. Shu vaqtgacha uni hech kim tutolmagan edi. Uni tutib olishganiga uch kun boʻldi. Odamlar shuni oʻldirishga chopib ketishayotibdi, — debdi.

Bola ham qoʻy va eshaklarini choptirib oʻsha tomonga ketibdi. Borib qarasa, olomon yigʻilgan, bir yerga dor tikilgan, haqiqatan ham bir odamning boʻyniga sirtmoq solingan; katta-kichik tosh, sopol, ketmon, kosov, shunga oʻxshash narsalar ushlab oʻgʻriga yov nazar bilan qarab turganmish.

Bola qoʻy va eshaklarini bir chetga qoʻyib, olomon orasidan oʻtib, oʻgʻri oldiga boribdi. Bu oʻgʻri shunday odam ekanki, chopsa ot yeta olmas, qirqta qoʻyning goʻsht-yogʻiga toʻymas ekan. Lekin boʻynidagi sirtmogʻi qattiq bogʻlanganidan qimirlay olmay turgan ekan. Bola oʻgʻrini dorga osayotgan odamlarga qarab: “Oʻldirmanglar, agar oʻgʻri boʻlsa, menga sotinglar!” — deb qichqiribdi. Avval koʻpchilik olomon oʻgʻrini sotishga koʻnmabdi, “Baribir yana oʻgʻrilik qila beradi. Yaxshisi oʻldiramiz”, deyishibdi. Oʻgʻrini oʻldirishga qancha urinsalar ham oʻldira olmabdilar. Bola qoʻy va eshaklarining hammasini berib, oʻgʻrini sirtmoqdan boʻshatib olgan ekan, oʻgʻri ikki-uch marta xo-xolab kulibdi-da, yoʻq boʻlib qolibdi. Bola olomon ichida qoʻy, eshaklaridan ajralib, nima qilishini, qayerga borishini bilmay, dovdirab turib qolibdi, tavakkal deb temir kavushini kiyib, temir hassasiga tayanib, bir tomonga qarab joʻnabdi.

Oʻgʻri qochib ketayotib oʻz-oʻziga: “U bola meni nima uchun oʻlimdan qutqardi. Nima uchun men u bilan soʻzlashmay ketayotibman”, debdi-da, ketiga qaytib, bolani qidirib topibdi. Bolaga oʻzining kimligini bildirmay, undan hol-ahvol soʻrabdi. Bola boʻlgan voqeani birma-bir aytib beribdi. Shunda oʻgʻri bolani yelkasiga mindirib chopib ketibdi. Tez orada ular baland bir temir qoʻrgʻon yoniga borib qolibdilar. Oʻgʻri temir darvozani ochib, ichkariga kiribdi. Qirqta qoʻyni soʻyib, pishirib yeb, damini olgandan keyin bolaga:

— Men senga pari qizni topib olib kelib beraman. Sen shu yerda tur, — debdi va joʻnab ketibdi. Oʻgʻri bir qancha yoʻl yurib qizning makoniga yetibdi. Borib sekin eshigini taqillatibdi. Bir dev chiqibdi.

Oʻgʻri dev chiqishi bilan uni oʻldiribdi. Ichkariga kirib qirqta dev bilan olishib, ularni ham oʻldiribdi. Yana ichkaridagi bir uyga kirsa, bir chiroyli qiz oʻtirgan emish. Qiz koʻp vaqtdan buyon odam koʻrmaganligidan uning bu yerga qanday kelib qolganligini soʻrabdi.

Oʻgʻri butun voqeani aytibdi, qizni bolaga olib kelib beribdi. Oʻgʻri qiz bilan bolaga ketish uchun bir ot berib, jiloviga tegmanglar, debdi.

Bola qizga uni podshoga olib ketayotganini aytibdi. Birdan shamol, toʻpolon boʻlib qiz yoʻq boʻlibdi. Osmonda uchta kaptar qizni koʻtarib uchib, togʻdagi gʻorga kirib gʻoyib boʻlibdi. Bola bu holni koʻrib, nima qilishini, qizni qayerdan topishini bilmay qolibdi. Bu voqeani oʻgʻri sezib, hash-pash deguncha yetib kelib, boladan kaptarlar qizni qay tomonga olib ketganini soʻrabdi. Bola gʻorni koʻrsatibdi. Oʻgʻri gʻorga borib:

— Pari, chiq bu yoqqa, — deb qattiq baqiribdi. Ammo pari gʻordan chiqish yoʻlini bila olmabdi. Oʻgʻri qizga chiqish yoʻlini oʻrgatibdi. Qiz chiqqandan keyin:

— Men keta olmayman, devlar orqamizdan quvlaydi, — debdi.

Oʻgʻri qizga gap oʻrgatib:

— Devlar kelgandan keyin ulardan: “Nima uchun odamzodning joni oʻzida-yu, devlarning joni oʻzida emas. Devlarning joni qayerda? — deb soʻra, aytmasa yigʻla. Soʻngra aytishga majbur boʻladi. Uni bilib menga aytasan, — debdi.

Oʻgʻri bola yoniga qaytib kelibdi. Qiz devlar kelgandan keyin devlardan ularning joni qayerda turishini soʻrabdi. Devlar avval shubhalanib, qizni oʻldirmoqchi boʻlishibdi. Keyin maslahatlashib:

— Bu qizning qoʻlidan nima ish kelardi, — deb jonlarining qayerda ekanligini aytishibdi:

— Oʻsha koʻringan jar yoqasidagi chinor ostida bir buloq bor, buloq ichida sandiq bor. Shu sandiq ichida bizning jonimiz turadi. Chinorni borib tebratsa, suv ichidan oltin baliq sandiqni dumi bilan chiqarib beradi.

Qiz buni eshitib olib, devlarga sharob quyib berib mast qilibdi. Devlar mast boʻlgan vaqtda oʻgʻri kelibdi. Qiz oʻgʻriga eshitgan soʻzlarini aytib beribdi. Oʻgʻri borib chinorni shu qadar jahl bilan tebratibdiki, chinor qulab ketibdi. Baliq esa dumi bilan bir siltab sandiqni chiqarib tashlabdi. Oʻgʻri sandiqni buzib, devlarning jonini olib, bola tomonga kelibdi. Shunda devlardan biri “voy belim” desa, ikkinchisi “voy boshim” deb yugurishib oʻgʻri oldiga kelib:

— Nima buyursang qilamiz, — deb oyogʻiga yiqilishibdi.

Oʻgʻri devlarga:

— Parini hozir topinglar, agar topmasanglar, hammangni oʻldiraman, — debdi.

Devlar parini topib kelishibdi. Oʻgʻri qizga devlarning jonini berib, bola bilan xayrlashib, ikkovini joʻnatibdi.

Bola oʻz mamlakatiga yetibdi. Podsho bolaning kelganini eshitib, qizni tezda olib kelib berishni buyuribdi. Bola qizni podshoga berishga rozi boʻlmaganidan keyin, podsho askarlariga bolaning qoʻl-oyoqlarini bogʻlab olib kelishni buyuribdi. Askarlar kelib bolaning qoʻl-oyogʻini bogʻlayotganligini oʻgʻri sezib qolib, yetib kelibdi. Qiz esa devlarning jonini siqibdi, devlar ham darrov yetib kelibdi. Oʻrtada qattiq urush boʻlibdi. Podsho yengilibdi.

Baliqchi cholning oʻgʻli mamlakatga podsho boʻlib, pari qizga uylanibdi. Oʻgʻri esa oʻgʻriligini tashlab xizmatga kiribdi. Murod-maqsadlariga yetibdi.