Guliqahqah

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan. Bir podsho bor ekan. U podsho ovga chiqib ketayotsa, uzoqdan bir qizil narsa koʻrinibdi. Podsho ikki vaziri bilan borib qarasa, qir-qizil gulning tagida uchta pari qiz oʻtirgan emish. Podsho qizlarga aytibdi:

— Sizning hunaringiz bormi?

Biri:

— Men shu qizil guldan bichib, toʻn tikaman, — debdi.

Yana biri:

— Men osmondagi qushdan nusxa olaman, — debdi.

Yana biri — podsho xushtor boʻlib qolgan qiz aytibdi:

— Men uchar qushdan nusxa olaman ham tilla kokilli oʻgʻil tugʻib beraman, — debdi. Podsho qizlarni shahriga olib borib ikkisini ikki vazirga olib beribdi. Oʻzi “Tilla kokilli oʻgʻil tugʻaman”, degan qizni olibdi. El-yurtga toʻy beribdi. Qizning boʻyida boʻlibdi. Kundan kun, oydan oy oʻtib, oy-kuni yaqinlashibdi. Buni bilgan kundoshlari bir shum kampirni chaqirib, unga: “Kundoshimiz tilla kokilli oʻgʻil tugʻsa, uning bolasini yoʻq qilasan. Senga hammamiz bir tovoqdan tilla beramiz”, debdi. Kampir podshoning kichik xotini tugʻmoqchi boʻlib turganda, ikkita kuchukvachchani olib kelib uning yoniga qoʻyibdi. Tilla kokilli bolani bir choʻl-biyobonga olib borib tashlabdi. Podsho xotinining toʻlgʻoq tutganini eshitib, suyunib ovdan qaytib kelayotsa, kampir uchrabdi.

— Xotinim nima tugʻdi? — deb soʻrabdi.

— Xotiningiz ikkita kuchukvachcha tugʻdi, — debdi kampir.

— Boʻlmasa, xotinim bilan bolani zindonga tashlansin, — deb podsho xotini bilan kuchukni zindonga tashlatibdi.

Choʻl-biyobonga tashlangan bolani bir kiyik kelib toʻrt yoshgacha emizibdi. Soʻngra kiyik “Meni otib oʻldirib qoʻymasin”, deb qochib ketibdi.

Bola tentirab yurib-yurib bir kun otasining oʻrdasiga borib qolibdi. Podshoning xotinlari koʻrib, kampirga:

— Tilla kokilli bola kelib qoldi, bolani tezda yoʻq qilib yuboring. Hammamiz bir tovoqdan tilla beramiz, — debdi. Kampir bolani bitta eski sandiqqa solib, daryoga oqizib yuboribdi. Bola sandiqda kun ham oqibdi, tun ham oqibdi. Bir baliqchi daryo boʻyida baliqqa qarmoq solib oʻtirgan ekan, sandiqni koʻrib qolib, astagina suvdan tortib olibdi. Sandiqni ochib qarasa, ichida paxtadakkina tilla kokilli bir bola yotgan emish. Bolani uyiga olib kelib, tarbiyalab, katta qilibdi.

Bola bir kuni daryo boʻyida ov qilib yurganida juda koʻp gʻoz, oʻrdaklarni tutib olibdi. Bittasini ham oʻldirmabdi. Bir oʻrdak daryoning u yogʻidan-bu yogʻiga suzib yurgan emish. Bola bu oʻrdakni hech tu-tolmay: “Endi qushimni solib olaman” deb turgan ekan, daryoning narigi yogʻida basavlat bir odamni koʻribdi. Bola uni koʻrib “Shunday otang boʻlsa”, deb orzu qilibdi. U yoqdan podsho esa suqsurday yigitni koʻrib “Oʻgʻling boʻlsa, shunday boʻlsa”, debdi. Xullas, bir-birlariga mehrlari tushib qolibdi. Tilla kokilli bola “Kiyimlarim yirtiq”, deb uyalib, uyiga kirib ketibdi. Podsho bola tomonga oʻta olmay: “Shu bola oldiga bora olmadim. Shu bola oʻldirsa oʻlganimni ham bilmas edim”, deb uyiga kelibdi. Tilla kokil uyiga kelsa, uyida bir kampir kelib oʻtirgan emish. Kampir tilla kokilni koʻrib:

— Bolam, oʻzingiz xuddi podshoning oʻgʻlidek ekansiz. Sizga bir Guliqahqah boʻlsa yaxshi boʻlar edi, — debdi.

Tilla kokil:

— Oʻsha Guliqahqah qayerda boʻladi? — deb soʻrabdi. Kampir bolaga:

— Guliqahqah falon joyda boʻladi, — debdi. Tilla kokil Guliqahqahni qidirib ketibdi. Qidirib ketaveribdi-ketaveribdi. Charchab bir joyga borib oʻtirsa, unga bir chol:

— Qush uchsa qanoti, odam kelsa oyogʻi kuyadigan bu joylarda nima qilib yuribsan, bolam? Kim seni bu yerlarga yubordi? — debdi.

Bola:

— Meni bir kampir yubordi, — debdi.

— Bolam, boʻlmasa oʻzingga ehtiyot boʻl, zinhor-bazinhor bu yoʻldan yurmay, ana u yoʻldan yur, — debdi. Bola ketaveribdi, yoʻl yuribdi, yoʻl yursa ham moʻl yuribdi. Bir joyga borsa, bir kishi maysa ustida namoz oʻqib oʻtirgan ekan. Bola ham borib oʻsha kishi yoniga oʻtiribdi. U kishi namozni oʻqib boʻlgach, bola unga salom beribdi.

Chol:

— Bu yerga kelib salom berganing uchun mana bu yerda oʻtir, — deb bir oʻraga solib, oʻraning ustiga bir taxta qoʻyib bekitibdi. Shu yerdagi devlar uygʻonib qolib: “Uf-fa, odam isi kelyapti, e, buva, odam isi kelyapti”, deb u yoq-bu yoqni qidirishibdi, hech kimni topisha olmabdi.

Bitta dev tishini kavlasa, bir odamning soni chiqibdi. Devlar “Oʻshaning hidi ekan-da”, deb tagʻin uxlab qolishibdi. Chol Tilla kokilni oʻradan olibdi. Bola bir uyga kirsa, Guliqahqah kulib yuboribdi. Hamma yoq gul-lola boʻlib ketibdi. Chol Guliqahqahdan bir juft olib Tilla kokilga beribdi. Tilla kokil Guliqahqahni olib uyiga borsa, haligi kampir oʻtirgan emish. Kampir oʻz-oʻziga “Oʻlmabdi, endi qirq qozonga buyuray”, debdi. Bolaga aytibdi:

— Qani endi bu Guliqahqahga qirq qozon boʻlsa, — debdi.

Bola:

— Qirq qozon qanaqa? — deb soʻrabdi.

Kampir:

— Bolam, bir qoʻy goʻshtini solib qoʻysang, bir yilgacha qirq qozonda qirq xil taom pishib turadi. Qaysisini xohlasang, oʻshani olib yeysan. Bir yilgacha tamom boʻlmaydi, yilda bir qoʻyni soʻyib olsang, uni yeb tursang ado boʻlmaydi, — debdi. — Oʻsha qozonni olib kelsang Guliqahqah xursand boʻladi, — deb aldabdi. Tilla kokil ham Guliqahqahni bir pana joyga qoʻyib, oʻzi yoʻlga chiqibdi. Yoʻlda unga yana avvalgi chol yoʻliqibdi:

— E, bolam, yoʻl boʻlsin, qayoqqa borasiz? — debdi.

Bola:

— E, ota, meni bir kampir yoʻlga solyapti. Qirq qozon degan narsa boʻlar ekan, shunga ketayotibman, — debdi.

Chol:

— E, bolam, oʻsha kampir sening dushmaning ekan. Toʻgʻri yoʻldan ketaver. Bir qora tosh bor, oʻshani sal koʻtarib koʻr, suv chiqsa, sekin joyiga tashlab, orqangga qayt. Agar qon chiqsa, toshni koʻtarib boq! “Qirq qozonning haqiga shu qozonni mening yurtimga olib borib qoʻyinglar”, desang qozonni qirqta dev qulogʻidan ushlab, aytgan joyingga olib borib qoʻyadi, senga ziyon qilmaydi, — debdi.

Tilla kokil ketaveribdi-ketaveribdi, bir joyga borsa bir uy turgan emish. Uyning ichiga kirib qarasa, bir tosh turgan emish. Toshni sekin koʻtarib koʻrsa, bir chetidan qon chiqib ketibdi. Darrov toshni koʻtara solib, “Qirq qozonning haqiga shu qozonni mening yurtimga olib borib qoʻyinglar”, debdi. Devlar qozonni olib borib qoʻyibdi. Borsa yana kampir oʻtirgan emish. Kampir: “Voy, shunda ham oʻlmabdi. Endi bir joyga yuborayki, oʻn jonidan bir joni ham qolmasin”, debdi. Bolaga:

— Endi, bu Guliqahqahga, qirq qozonga oynayi jahonnoma boʻlsa, hamma yurtlardagi narsalarni, podsholarning joylarini koʻrib turar edingiz, — debdi. Tilla kokil ham uning gapiga kirib, oynayi jahonnomani izlab ketibdi. Yoʻlda yana chol uchrabdi.

— Tagʻin qayoqqa ketyapsan, bolam? — deb soʻrabdi. Tilla kokil aytibdi:

— Oynayi jahonnoma degan narsa boʻlar ekan, oʻshani olib kelgani ketayotibman, — debdi.

Chol:

— Boʻlmasa mana shu yoʻldan yur, yoʻlda bir chinor bor. Oʻsha chinorning ustida qush bola ochgan. Tagida bir ajdar bor, shu ajdar qushning bolalarini yegani chiqqanda, mana shu tosh bilan peshonasiga qarab ur. Oʻlsa, unda qush seni murodingga yetkazadi, — debdi.

Tilla kokil chol koʻrsatgan yoʻldan yuribdi. Chinorning tagiga borib yotsa, bir ajdar ogʻzidan olovini sochib, daraxtga oʻralib, qushlar turadigan shoxga chiqib ketayotgan emish. Tilla kokil chol bergan tosh bilan ajdarning peshonasiga bir uribdi. Ajdar tap etib, daraxtdan tushibdi. Qush bolalarining oldiga kelsa, ajdar oʻlib yotgan emish. Qush bolalaridan: “Ajdarni kim oʻldirdi?” deb soʻrabdi. Bolalari: “Anavi kishi oʻldirdi, biz qutuldik”, deyishibdi. U qush Tilla kokilga: “Tila tilagingni, beray murodingni”, debdi. Tilla kokil: “Oynayi jahonnomani olib kelishga yordam bersang”, debdi.

Qush:

— Qattigʻidan tutding-ku, boʻlmasa mening ikki oyogʻimni mahkam ushla. Men uchib, bulutlarning ustiga olib chiqaman. Oʻsha bulutning ustida bir qoʻychivon bor. Oʻsha qoʻychivonning boshi yoʻq bir qoʻyi bor. Oʻsha qoʻyni undan tilab ol. “Buning boshi yoʻq, qay yeridan soʻyadi”, deb soʻra. Qoʻychivon: “Sen qoʻyni haydab tur, men soʻyib beraman”, deb senga qoʻy haydaydigan tayogʻini beradi. Shu tayoqda oynayi jahonnoma bor. Olganingdan keyin, sekin mening oldimga kel, seni uchirib ketaman, — debdi. Tilla kokil qushning aytganini qilibdi.

Qush Tilla kokilni uchirib joyiga olib kelib qoʻyibdi, ozgina patidan berib “Qachon boshingga mushkul ish tushsa, shuni kuydirsang yetib kelaman”, deb uchib ketibdi. Bola eson-omon uyiga kelibdi.

Bir kun Tilla kokil ovga chiqsa, otasi podsho ham narigi tomonda ov qilib yurgan emish. Tilla kokil daryoning bu yogʻida ov qilib yuribdi. Daryoning oʻrtasida bir oʻrdak yurgan ekan. Podsho uni koʻrib, Tilla kokilga:

— Qushni soling, oʻgʻlim, qushni soling, — deb qichqiribdi.

Tilla kokil:

— Yoʻq, avval kattadan, keyin kichkinadan, — debdi. Podsho uch marta qush solsa ham ovni ololmabdi. Tilla kokil bir marta qush solishi bilan oʻrdakni tutib olibdi. Tilla kokil podshoga aytibdi:

— Endi bu oʻrdakni siz oling, — debdi.

Podsho:

— Yoʻq, oʻgʻlim, ov sizniki, men olmayman, — debdi.

Bola:

— Ov olmasangiz, bizning uyga mehmon boʻling, men sizga oʻrdakni pishirib beray, — debdi. Podsho “Xoʻp” deb Tilla kokilning uyiga kelibdi. Podsho olovsiz qaynagan qozonda har xil ovqatlar pishib turganini koʻrib hayron boʻlibdi.

Tilla kokil podshoning oldiga har xil taomlarni qoʻyibdi. Podshoning qushi irini uzib kelib, taomlarni choʻqib tashlabdi.

Podsho:

— E, ahmoq, nimaga bunday qilasan? — debdi.

Qush:

— Ey, podsho, siz ahmoqmi, men ahmoqmi?! Oʻzingizning bolangizni tanimay oʻtiribsiz-ku, — debdi.

Podsho hayron boʻlib, choldan:

— Bu bola oʻzingizning oʻgʻlingizmi? — deb soʻrabdi.

— Yoʻq, taqsir, daryoda bir sandiq oqib keldi. Men uni suvdan chiqarib, ochib qarasam, shu bola yotibdi. Orqasida tilla kokili bor, buni tarbiyalab katta qildim, — debdi.

Podsho suyunib, yigʻlab:

— Sen mening oʻgʻlim ekansan, — debdi. Jodugar kampir ham shu yerda ekan. Undan surishtirsa, kampir aytibdi:

— Xotinlaringiz bir tovoqdan tilla berishdi. Men bolani choʻlga tashlab keldim. Bola uch-toʻrt yoshligida oʻrdaga kelib qoldi. Yana tilla berishdi, men bolani daryoga oqizdim.

Podsho gʻazab bilan xotinlarini yigʻdirib kelibdi.

Ularga:

— Oshpichoq kerakmi, qirq biya kerakmi! — debdi.

Xotinlari:

— Oshpichoqni nima qilamiz, biya kerak. Sogʻib, qimiz ichib yuramiz, — debdi. Podsho ikki xotini bilan ayyor kampirni otning dumiga bogʻlab yantoqma-yantoq olib yuribdi, goʻshtlarini burda-burda qilib yuboribdi. Tilla kokilni uyiga olib kirib, taxtiga oʻtqazibdi. Cholni vazir qilib, oʻzi “Endi bolamning davlatida oʻtiraman”, debdi.

Podshoga Tilla kokil:

— Mening onam qayerda? — debdi.

— Podsho:

— Zindonda, — debdi.

Tilla kokil:

— Zindondan onamni olib kelinglar, — debdi. Onasi bilan yigʻlab-siqtab koʻrishibdi.

Saroydagilarga:

— Parvarish qilinglar, — debdi.

Tilla kokil bir kun oynayi jahonnomaga qarab oʻtirsa, bir yurtda shovqin-suron emish. Qanday shovqin-suron desa, oʻsha yurt podshosining juda chiroyli qizi bor ekan, podsho qizini bir baland arkning ustiga chiqarib qoʻyibdi: “Kimki tepaga chiqib, shu qizimning uzugini qoʻlidan olsa, oʻshanga qizimni beraman”, debdi.

Tilla kokil: “Men shu oynayi jahonnomada koʻringan qizni olaman”, debdi. Darrov qushning patini tutatibdi. Qush yetib kelibdi. Tilla kokil qushning oyogʻiga mahkam yopishib olibdi. Qush uchib borib, podshoning qizi oldiga tushibdi. Podshoning qizi Tilla kokilni sevib qolibdi. Qizga Tilla kokil aytibdi:

— Shu qushning oyogʻiga ikkovimiz yopishib olaylik, mening yurtimga olib borib qoʻyadi.

Podshoning qizi ham qushning oyogʻiga mahkam yopishib olibdi. Qush Tilla kokilni yurtiga olib kelib qoʻyibdi.

Tilla kokil qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib, qizni nikohlab olibdi. Qizning otasiga qirq tuya tilla, qirq tuya mol berib yuboribdi. Qizning otasi qizi bilan kuyovini chaqirib, bir necha kun toʻy-tomosha qilib beribdi. Tilla kokil davr-davron surib, murod-maqsadiga yetibdi. Siz ham yeting murodga, biz ham yetaylik murodga, yomon qolsin uyatga.