Eshmat bilan Toshmat

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, oʻtgan zamonda ikki doʻst yashagan ekan. Ulardan birining ismi — Eshmat, ikkinchisiniki Toshmat ekan. Ular oʻrtalaridan qil oʻtmas yaqin doʻst ekan. Ikkovlari ham juda kambagʻal ekan.

Kunlardan bir kun ular Xizr yoniga iltimos bilan bormoqchi boʻlishibdi. Eshmat bilan Toshmat oʻzaro maslahatlashishibdi. Shunda Eshmat:

— Men Xizrdan mol-dunyo va koʻpgina ulfatlar soʻrayman, — debdi. Toshmat esa:

— Menga mol-dunyo kerak emas. Men yoshimni yashab, uylanib, bola-chaqa orttirsam, deyman, —- debdi.

— Ey, undan koʻra, menga oʻxshab sen ham mol-dunyo soʻrasangchi? Agar boyliging boʻlsa, hamma ish ham yurishib ketaveradi, — debdi Eshmat.

Toshmat esa oʻz gapidan qaytmabdi. Ular Xizrga borib, oʻz tilaklarini aytishibdi. Xizrning ularga rahmi kelib, soʻragan narsalarini beribdi. Kelgusidagi hayotlari oʻzlari tilab olganlaridek boʻlishini aytibdi. Ikkalasi ham xursand boʻlib qaytishibdi va katta bir chinor tagiga kelib dam olishibdi. Shu chinor tagida Eshmat bilan Toshmat ajrab ketishlari kerak ekan. Ular xayrlashib, uy-uylariga joʻnashibdi.

Oradan bir necha yillar oʻtibdi. Eshmat juda boy boʻlib ketibdi, mol-u dunyosi, oʻrtoqlari borgan sari koʻpayib, qayerga borsa mehmondorchilik, aysh-ishrat bilan yashabdi. U qirqta xotin olibdi, lekin birorta ham farzand koʻrmabdi.

Bir kuni xunob boʻlib oʻtirib, doʻsti Toshmat esiga tushibdi. Eshmat doʻstidan bir xabar olmoqchi boʻlib, bir qancha doʻstlari bilan Toshmatnikiga joʻnabdi.

Toshmat mehmonlarni juda yaxshi kutib olibdi. Toshmat kambagʻal yashar ekan. Uning egnida eski chopon, oyogʻida eski kalish, bitta nosqovoqni osib olgan ekan. Uning juda goʻzal xotini, oʻnta oʻgʻli, sakkizta qizi bor ekan. Katta farzandlari yordam beradigan boʻlib qolgan ekan. Toshmat topganini, borini dasturxonga qoʻyibdi. Shunda Eshmat:

— Oʻrtoq, oʻshanda nimaga sen mening gapimga kirib mol-u dunyo soʻramading? Yashashingni qara, bir ahvol. Senga farzandlaring nima qilib berardi? — debdi.

Bu gapdan Toshmatning jahli chiqib:

— Yashashimga nima boʻlibdi, men ham boshqa odamlar singari kunimni koʻrib yuribman. Hayotimdan nolimayman, yonimda bola-chaqalarim bor, nima gʻamim bor? Oʻlsam, chirogʻimni yoqib qoladigan oʻgʻillarim bor. Qizlarim esa oʻlganimda tepamda otamlab yigʻlashadi. Nom-nishonsiz ketmayman, — debdi.

Bu gaplardan Eshmat taʼsirlanib, xafa boʻlib qolibdi. Shu payt Toshmatning kichkina oʻgʻli chopib kelgan ekan, otasi unga:

— Bor, hov anavi yerda yotgan nosqovogʻimni olib kelgin, bir chekay, — deb nosqovogʻini ancha nariga otib yuboribdi.

Oʻgʻli otasining aytganini qilib, yugurib borib nosqovogʻini koʻtarib kelibdi.

— Koʻrdingmi, qani sen ham birorta oʻrtogʻingga buyur-chi, otib yuborgan nosqovogʻingni olib kelib berarmikan? Oʻz farzanding boʻlganida beminnat qilardi. Uni urishsang ham, soʻksang ham, erkalasang ham ixtiyor oʻzingda, oʻz farzandingga xadding sigʻaveradi. Qariganingda esa belingga quvvat boʻladi, — debdi.

Eshmat «ha, boylik, aysh-ishrat oʻtkinchi ekan. Men ham bir paytlar Xizrdan farzand tilasam boʻlar ekan» deb, xafa boʻlib, doʻstlari bilan uyiga qaytibdi.