Ernazar bilan Kimyonazar

Bir zamonda bir podshoh oʻtgan ekan. U podshohning uchta oʻgʻli va uchta qizi boʻlgan ekan. Toʻngʻich oʻgʻlining oti Pirnazar, oʻrtancha oʻgʻlining oti Xoʻjanazar, kenja oʻgʻlining oti Ernazar ekan. Pirnazar bilan Xoʻjanazar katta xotinidan, Ernazar bilan uchta qizi kichkina xotinidan tugʻilgan ekan. Podshoh uchala oʻgʻli ichida kenjasini yaxshi koʻrar ekan.

Podshoh shohlik davlatida aysh-ishrat, kayf-safo ichida davr-u davron surib oʻta beribdi. Bolalarini oʻqitmabdi. Oʻgʻillari ham ota davlatida katta boʻlibdi. Katta va oʻrtancha oʻgʻli taltaygan, aysh-ishratga, qimorga berilgan ekan. Ernazar esa ancha bosiq, oʻyli-fikrli ekan. Podshoh oʻzining dunyodan oʻtish vaqti yaqinlashganini bilib, bolalarini huzuriga chaqirib, ularga pand-nasihatlar qilibdi. Podshoh katta oʻgʻli Pirnazarga:

— Falon joydagi katta bogʻ, falon joydagi ichki-tashqili hovli-joy, mana bu ikki xum tilla senga. Mabodo men oʻlib ketsam, shu narsalar mendan senga meros, — debdi. Oʻrtancha oʻgʻli Xoʻjanazarga aytibdi:

— Falon bogʻ va falon hovli-joy, mana bu ikki xum tilla mendan senga meros boʻlib qolsin, — debdi.

Podshoh Ernazarni chaqirib:

— Oʻgʻlim, senga nima kerak? — debdi. Ernazar:

— E, otajon! Menga hech narsaning keragi yoʻq. Menga Sizning sogʻ-salomatligingiz kerak! — debdi. Shunda podshoh aytibdi:

— Falon hovli-joy, bogʻ, ikki xum tilla va mana bu chalabuzar pichoq senga meros boʻlib qolsin. Pichoqni akalaringga koʻrsatma! Bu pichoq tilsim pichoq boʻladi. Buning senga koʻp foydasi tegadi, — debdi. — Mana, sen qarab tur, deb podshoh qoʻliga chalabuzarni olib, bosh-maldoqi bilan bir chekkasini bosib turib:

— Kimyonazar! — debdi. Shunda chalabuzar chiq etib ochilib, podshohning oldida abjir bir yigit paydo boʻlib:

— Labbay, Nazar! — deb turibdi. Podshoh:

— Menga bir kosada qatiq keltir! — debdi. Oʻsha zamon bir kosa qatiq paydo boʻlibdi.

Podshoh Ernazarga:

— Koʻrdingmi? Sen nimani istasang, bu chalabuzarni qoʻlga olib Kimyonazarni chaqirib buyursang, aytganing hozir boʻladi. Bu pichoqning sirini hech kimga aytmagin, — debdi. Podshoh Ernazarga yana:

— Men oʻlgan kunim bir chol keladi. Unga katta singlingni olib chiqib bergin. Ikkinchi kuni bir chol keladi. Unga oʻrtancha singlingni olib chiqib bergin. Uchinchi kuni tagʻin bitta chol keladi. Unga kenja singlingni olib chiqib bergin! — debdi.

Oradan bir qancha kun oʻtgach, podshoh oʻlibdi. Uning motamini qilib, mozorga olib borib koʻmishibdi. Podshoh oʻlgan kuni kechqurun Ernazarning hovlisiga bitta chol kishi chaqirib kelib: “Bizning qizimizni olib chiqing!”— debdi. Ernazar katta singlisini olib chiqib beribdi. Chol qizni olib ketibdi. Ikkinchi kuni yana bir chol kishi kelib: “Qani, bizning qizimizni olib chiqib bering!” — debdi. Ernazar oʻrtancha singlisini olib chiqib beribdi. Chol olib ketibdi. Uchinchi kuni yana bitta chol kelgan ekan, unga kenja singlisini olib chiqib beribdi.

Podshoh oʻlgandan keyin Pirnazar bilan Xoʻjanazar buzuqchilik yoʻllarida yura beribdi. Otasidan qolgan tillalarni, bogʻ-u rogʻ, hovli-joylarni yutqizib, ship-shiydon boʻlib qolibdi. Ernazar boʻlsa, yomon yoʻllarga yurmay, otasidan qolgan bogʻni oʻz qoʻli bilan parvarish qilib, ekin ekib, onasini boqib yura beribdi. Akalari och qolib, Ernazardan yordam soʻrab kelsa, otasidan qolgan tillalardan beribdi. Akalari bu tillalarni ham qimorga boy beribdi. Oxiri kelib, Ernazarning qoʻliga qaram boʻlib qolishibdi. Bir kuni Pirnazar Xoʻjanazarga:

— Ernazar shunday boy boʻlib yura beradi-yu, biz bunday faqir boʻlib, bitta nonga zor boʻlib yura beramizmi? Buni oʻldiraylik, buning narsalarini oʻzimiz olaylik, — debdi.

Ikkalasi maslahatni bir qilishib, kechasi hamma uxlagan choqda, qoʻllariga oybolta olib, ukasi yotgan uyga sekin kirayotganda, oyoqlarini mis koʻzaga urib, mis koʻza agʻanab chilopchinga tegib, sharaqlab ketib, Ernazar uygʻonib ketibdi. Ernazar oʻrnidan turib qarasa, ikki akasi qoʻllariga oybolta olib: “Seni oʻldiramiz!” deb turishibdi. Shunda Ernazar akalariga aytibdi:

— E, akalar! Men sizlarga nima yomonlik qildim? Nima soʻrasalaring beryapman-ku! — desa, akalari:

— Baribir seni oʻldiramiz, — deyishibdi. Shunda Ernazar:

— Meni oʻldirmanglar! Mayli, otamdan qolgan hamma tillalarni, bogʻni, hovli-joylarni sizlarga berayin. Oʻzim boshimni olib bir taraflarga ketayin! — debdi. Shunda akalari:

— Unday boʻlsa, mayli. Sen tezda bu yerdan ketgin, — debdilar. Tong otibdi. Ernazar hamma narsalarini akalariga topshirib, boshi oqqan tomonga ketibdi.

Ernazar shu chiqqanicha keta beribdi. Bir joyga borsa, bir kal qoʻy boqib yurgan ekan. U bilan ust-boshini almashtiribdi. Kal nusxasiga kirib olib keta beribdi. Yura-yura bir shaharga yetibdi. Bu shaharda aylanib yurib, bir kabobpazga shogird tushibdi. Kabobpaz goʻshtlarni maydalab, zira-piyoz qilib, sixlarga sanchib bera beribdi. Ernazar sixlarni otashkoʻraga terib, chap qoʻlidagi yelpigʻich bilan yelpib, pishira beribdi, kabobxoʻrlar yeya beribdi. Shunday qilib, kabobpazning ishi yurishib, puldor boʻlib ketibdi. Ammo kabobpaz xasis odam ekan, Ernazarni bir yil ishlatsa ham, qoʻliga loaqal ikki tanga pul bermabdi.

Shu bozorga bir chol har kuni qatiq olib kelib, sotib ketib turar ekan. Ernazar cholni chaqirib, oldiga non, ikki-uch six kabobni qoʻyib, “Ota, charchab kelgansiz. Bularni yeb, meni duo qiling!” der ekan. Chol ham non-u kabobni yeb: “Iloho! Tuproq olsang oltin boʻlsin!” deb duo qilar ekan.

Bir kun Ernazar cholga:

— Ota! Oʻgʻlingiz bormi, yoʻqmi? —debdi. Chol:

— E, bolam! Menda oʻgʻil nima qilsin! Agar oʻgʻlim boʻlsa, qarigan chogʻimda shunday qilib yurarmidim! — debdi. Ernazar aytibdi:

— boʻlmasa, meni oʻgʻil qilib olmaysizmi?

Chol xursand boʻlib, Ernazarni oʻgʻil qilib, uyiga olib ketibdi. Ernazar cholning xizmatini oʻgʻildan ham ziyoda qilib, har kuni ota-bola bozorga kelib, qatiq sotib yura beribdi.

Bir kuni chol bilan Ernazar juda erta turib bozorda qatiq sotib tursalar ikki yoqdan oftob chiqib turgan emish. Ernazar hayron boʻlib, choldan:

— Ota, har kuni bir yoqdan oftob chiqar edi. Bugun ikki yoqdan kun chiqibdi. Bu qanaqa kun? —debdi. Shunda chol:

— Bu kunchiqar tomondan chiqqan oftob oʻzimizning oftobimiz. Bu tomondagi kun bizning podshohimiz qizining husni, — debdi. Chol bilan Ernazar qatiqni sotib, yana uylariga qaytishibdi.

Oʻsha kuni kechasi chol bilan kampir qattiq uyquga kirishganda Ernazar oʻrnidan turib, molxonaga kiribdi. Choʻntagidan chalabuzarni olib:

— Kimyonazar! —debdi. Tilsim chalabuzar ochilib:

— Labbay, Nazar! — deb, abjir yigit paydo boʻlibdi. Ernazar aytibdi:

— Shu molxonaning ichi ipak gilam, atlas koʻrpa, qandil chiroqlar bilan bezalgan chiroyli uyga aylansin; ichida har xil ovqatlar, sharoblar muhayyo boʻlsin! Soʻngra shu shahar podshohining goʻzal qizi shu uyda hozir boʻlsin! — debdi. Oradan koʻp vaqt oʻtmay, Ernazarning aytganlari muhayyo boʻlib, podshohning qizi hozir boʻlibdi. Ernazar qizning oldiga kal holida kiribdi. Keyin kal ust-boshlarini, boshidagi poʻstagini yechib tashlab, shahzodacha kiyimlarini kiyib, chiroyli yigit boʻlibdi. Qiz bilan ikkalalari bazm qilib oʻtirishibdi.

Shu paytda cholning xotini uygʻonib qolibdi. Kampir tashqariga chiqsa, ogʻilning ichi yorugʻ. Borib qarasa, molxonaning ichi chiroyli uy boʻlib qolibdi. Ichida kal bola shahzoda kiyimlarini kiyib, podshohning qizi bilan bazm qilib oʻtiribdi. Kampir bularni koʻrib: “Yo, Olloh! Bu qanday gap boʻldi!” deb yoqasini ushlab, hayron boʻlib qolibdi. Keyin borib cholini uygʻotib:

— Tez turing! Molxonadagi ahvolni borib koʻring! — debdi. Chol ham bu gapga hayron boʻlib, tez oʻrnidan turib, chiqib ogʻilxonaga borib qarasa, ogʻilxona qop-qorongʻi, hech gap yoʻq. Ogʻil oʻz joyida turgan emish. Chol kampiriga:

— E, kampir! Tush koʻrib, alahlab chiqibsan, koʻzingga shunday narsalar koʻrinibdi! — debdi.

Ertasi kuni kechasi Ernazar yana ogʻilga kiribdi. Chalabuzarni olib, Kimyonazarni chaqirib, yana kechagiday boʻlsin, deb buyuribdi. Oʻshanday boʻlibdi. Ernazar podshohning goʻzal qizi bilan bazm qilib oʻtirsa, yana kampir uygʻonib chiqib qolibdi. Kampir bularning ishini koʻrib, yana borib cholini uygʻotibdi. Chol uygʻonib turib chiqib qarasa, yana hech gap yoʻq. Shunda chol kampirini:

— Sen tentak boʻlib qoldingmi? Nimaga bunday dovdiraysan! Kal oʻrnida uxlab yotibdi-ku, — deb urishibdi.

Oradan bir necha kun oʻtibdi. Yigit bilan qiz shu kebatada kechasi bilan tong otguncha bazm qilib chiqar ekan. Tong otay deganda qiz oʻz oʻrnida boʻlar ekan.

Kunlardan bir kuni Ernazar otasiga:

— Ota! Shu podshohning qizini menga xotinlikka olib bering, — debdi. Chol:

— E, bolam! Podshohning qiziga qancha boyvachcha, bekvachcha shahzodalar ham yetisha olgani yoʻq. Sen bir kalvachcha boʻlsang, men bir kambagʻal odam boʻlsam! Podshohning qiziga yetishish uchun sen bilan menga yoʻl boʻlsin! — debdi. Shunda yigit:

— E, ota! Podshoh qizini bizdan ortiq kimga beradi? Sovchilikka bora bering! Beradi, — debdi. Chol boʻlsa:

— Hoy, bolam! Aqlingni yedingmi? Oʻzingdan oʻzing nimalar deyapsan? — debdi. Ernazar: “Borasiz! Beradi” deb qistay beribdi. Chol sovchilikka borishga majbur boʻlibdi.

Chol borib, podshohning oʻrda eshigining oldini supurib yuribdi. Darvozabonlar erta bilan cholni koʻribdi-yu, podshohga yugurib kirib:

— Taqsiri olam! Sizga sovchi kelibdi! —deyishibdi. Podshoh soʻrabdi:

— Kim ekan?

— Bilmadik. Bir moʻysafid chol eshik oldini supurib yuribdi,— deyishibdi. Podshoh:

— Unday boʻlsa, huzurimga boshlab kiringlar? — debdi. Darvozabonlar chiqib, cholni ergashtirib, podshohning oldiga olib kirishibdi. Podshoh soʻrabdi:

— Xush kelibsiz, ota! Nima ish bilan keldingiz? — debdi. Chol podshohga egilib-bukilib:

— E, shahanshohim! Meni kechiring! Men bir kambagʻal odamman. Bir oʻgʻlim bor. Qizingizni yaxshi koʻradi. Oʻgʻlimga qizingizni bersangiz deb keldim, — debdi. Podshoh choldan bu gapni eshitib achchigʻi kelib:

— Jallod! — debdi. Jallod yetib kelibdi. Podshoh:

— Bu cholning kallasini ol! — debdi. Jallod cholning kallasini olib, yoniga qoʻyibdi.

Shu kuni Ernazar otasini kutibdi. Otasi kelmabdi. Ernazar tilsim chalabuzarni qoʻliga olib:

— Kimyonazar! — debdi.

— Labbay, Nazar! — debdi.

— Qani chol? — debdi.

— Cholni podshoh oʻldirib qoʻydi, — debdi.

— Cholni hozir borib, tiriltirib olib kelasan! — debdi. Oradan sal oʻtgandan keyin chol Ernazarning oldida paydo boʻlib qolibdi.

Ernazar choldan soʻrabdi:

— Nimaga kech qoldingiz? Podshoh bilan gaplashdingizmi? Nima dedi? — debdi. Chol:

— E, bolam? Podshoh bizga qizini bermaydi. Qizingizni bering desam, jallodini chaqirib, kallamni oldirdi. Yana xudo jon ato qildi, yetib keldim, — debdi.

Ernazar sahar turib cholni uygʻotibdi.

— Turing, ota! Yana sovchilikka boring! — debdi. Chol unamabdi.

Yigit qistabdi. Chol oʻrnidan turib borib, yana podshohning eshigi tagini supura beribdi. Erta bilan uni yana podshohning oldiga olib kirishibdi. Chol podshohga: ”Sovchilikka keldim!..” debdi. Podshoh:

— ”Sen tirilib keldingmi? Joning qattiq ekan. Oʻlmagan ekansan!” deb jallodini chaqirib:

— Buni toʻrt boʻlak qil! — debdi. Jallod cholni oʻldirib, toʻrt boʻlak qilibdi.

Ernazar qarasa, chol yana yoʻq. Yana Kimyonazarni chaqirib, unga buyurib, cholni tiriltirib, olib kelibdi.

Chol shu tariqa podshohning oʻrdasiga yetti kungacha sovchilikka bora berdi: podshoh cholni oʻldiraverdi, u yana tirilib kelaverdi. Qirq birinchi kuni borganida, podshohning dono vaziri aytdi:

— E, podshohim! Siz cholni oʻldira berasiz. Bu tirilib kela beradi. Bunda bir hikmat bor. Shoshmang! Cholni oʻldirmang! Unga ogʻir bir shart qoʻyamiz. Shu shartimizni bajarsa, qizimizni beramiz. Bajarmasa, bermaymiz, deb qatʼiy qilib aytamiz,— dedi. Bu gap podshohga maʼqul boʻldi. Cholga aytishdi:

— Senga uch kun muhlat. Shu muhlatning ichida necha yuz ot, otga ortib tilla, kumush; necha ming qoʻy, necha yuz tuya olib kelsang, qizimizni beramiz. Chol uyiga qaytib borib, Ernazarni ura ketibdi:

— Sen “Kal” meni shuncha qiynading! — debdi. — Podshoh shuncha narsalarni topib kelasan deb aytdi. Men uch kunda bu narsalarni qaydan topaman? — debdi. Shunda Ernazar.

— E, ota! Xursand boʻlavering! Podshohning qizi endi oʻzimizniki boʻlibdi. Bu narsalarni men topib beraman, — debdi.

Oradan ikki kun oʻtdi. Uchinchi kuni ham hech narsaning daragi yoʻq. Cholni vahima bosib, kechasi bilan uxlamay chiqdi. Erta bilan turib, Ernazarga aytdi:

— Qani topganing! Uch kun oʻtdi. Hech narsa yoʻq. Menda toʻrtta qoʻy, bir sigirdan boshqa nima bor? Nima qilamiz endi?— deb yigitni soʻka ketdi. Yigit:

— Siz koʻchaga chiqib qarang. Men tayyor qilgan narsalarni koʻrasiz! — dedi. Ernazar erta bilan turib, Kimyonazarni chaqirib: “Podshoh aytgan qalinni ikki baravar miqdorda tayyor qilib, podshohning oʻrdasiga joʻnatilsin!” degan edi. Chol koʻchaga chiqib qarasa, ot, mol, qoʻy, tuya hech qayerga sigʻmaydi. Chol bu narsalarni koʻrib, suyunib, podshohning oʻrdasiga chopib yetib bordi. Borsa, podshoh bu narsalarning hisob-kitobiga yetmay, qoʻygani joy topolmay: “Boʻldi! Yetadi endi! Bas endi!” deb baqirib-chaqirib turgan ekan.

Shu bilan orada quda-andalik iri bogʻlanib ketdi.

Bir kuni Ernazar bozorda yursa, bir odam kuyib-pishib bir somsapazning oʻchogʻiga oʻt yoqyapti, kulga tushgan kuyuk somsalarni terib yeyapti. Yaqin borib qarasa, oʻrtancha akasi. Oʻzini tanitmay oʻtib ketdi. Bir joyga borsa, bir odam kir ust-bosh kiygan, soch-soqoli oʻsib ketgan, eshakka axlat ortib, hammomning goʻlohiga olib kirib ketyapti. Shunday qarasa, bu katta akasi ekan.

Ernazar uyiga borib, chalabuzarni qoʻliga olib dedi:

— Kimyonazar!

— Labbay, Nazar!

— Ikkala akamni olib kel!

Ikkala akasi yetib keldi. Ularni yuvintirib, soch-soqolini oldirib, yaxshi kiyimlarni kiydirib, olgʻir qushday qilib qoʻydi. Yaxshi ot olib mindirdi.

Podshohning uchta qizi bor edi. Ernazar yaxshi koʻrgan goʻzal qizi kichkinasi edi. Bir kuni podshoh uchala qizini boloxonaga chiqarib qoʻyib:

— Shaharning yigitlarini shu joydan oʻtsin, kichkina qizimga oshiq boʻlgan cholning oʻgʻli ham shu yigitlar bilan birga oʻtsin. Qizim oʻsha yigitni yaxshi koʻradimi, boshqani yaxshi koʻradimi, oʻzi tanlasin, — debdi.

Yigitlar oʻta berdi. Ularning orasida Pirnazar bilan Xoʻjanazar ham ot minib oʻtib qoldi. Shunda podshohning katta qizi Pirnazarga olma otdi. Pirnazar ot bilan boloxonaga chiqib, qizning peshonasidan oʻpib, olib tushdi. Oʻrtancha qizi Xoʻjanazarga olma otdi. Xoʻjanazar ham chiqib, qizning peshonasidan oʻpib, olib tushdi. Podshohning kenja qizi hech kimni yoqtirmadi. Shunda podshoh odamlaridan soʻrab.

— Oʻtmagan yana kim qoldi? — dedi. Odamlari surishtirsa, Ernazar oʻtmagan ekan.

— Falon mahallada, bir cholning ogʻilida yotgan bitta “Kal” oʻgʻli oʻtmay qolibdi? — deyishdi. Podshoh:

— Aytinglar! U ham oʻtsin! — dedi.

Shunda bir yagʻir eshakni minib, cholning “Kal” oʻgʻli Ernazar ham oʻtib qoldi. Podshohning kichkina qizi Ernazarni tanidi va oʻrnidan turib, unga olma otdi. “Kal” eshak bilan chiqib, qizning ikki yuzidan oʻpib, olib tushdi. Shunda qizning opasi:

— He, oʻl! Sen kelib-kelib, shu qirmoch kalni tanladingmi? — deb masxara qildi. Podshohning kichkina qizi aytdi:

— Har kimniki oʻziga, oy koʻrinar koʻziga. Mayli! Men kal boʻlsa ham shu yigitga tegaman,— dedi.

Podshoh qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib, qizlarini bu aka-ukalarga berdi. Katta, oʻrtancha qizi va kuyovlarini yaxshi-yaxshi uylarga joyladi. Kichkina qizi bilan “Kal”ni boʻlsa, bitta otxonaga joyladi. Ernazar kechasi boʻlganda Kimyonazarni chaqirib otxonani juda ham yaxshi uyga aylantirib, oʻzi shahzodaga aylanib, tong otguncha bazmini qila berdi. Tong otganda uyni yana otxonaga aylantirib qoʻydi.

Ernazarning ikkala akasi kamon-oʻqlarini olib, otlariga minib: “Biz ov ovlab kelamiz!” deb koʻlga borib, hech narsa ota olmay, lab-lunjlari tushib, qaytib kelishdi. Ertasi podshohning kenja kuyovi oʻzining yagʻir eshagini minib ovga chiqib ketib, kechqurun gʻoz va oʻrdaklarni eshakka yuklab olib keldi. Bir juft gʻoz bilan bir juft oʻrdakni yaxshilab pishirib, podshohga: “Mana bu kichik kuyovingizdan!” deb kirgizib yubordi.

Podshoh erta bilan ikkala katta kuyovini chaqirib kelib:

— Qani, sizlar ham ovga borib, ilvasin otib kelinglar-chi! Bir ilvasinxoʻrlik qilaylik-chi! — dedi.

Ikkala kuyovi yana ovga borib, kechgacha yurib, hech narsa otolmay, ikki qoʻllarini burunlariga tiqib qaytib kelishdi. Kenja kuyov boʻlsa yagʻir eshagining ikki yogʻiga bittadan ikkita savatni osib chiqib, ilvasinni koʻp otib, savatlarni toʻldirib keldi. Yaxshilab pishirib, podshohga kirgizib yuboraverdi. Ikki akasi juda boʻgʻilishdi. Ular ukasiga:

— Hoy, kal! Bizga otib kelgan gʻoz va oʻrdaklaringdan sotsang-chi! — dedi. Ernazar:

— Yoʻq, sotmayman! — dedi. Akalari: ”Sotgin!” deb yalinaverdi.

Shunda Ernazar aytdi:

— Boʻlmasa, ikkalang yalangʻoch boʻlasan! Orqalaringga tamgʻa bosaman. Keyin ikkala savatdagi ilvasinni olib ketaverasan! — dedi.

Akalari: “Biz shu kalning nimasidan uyalamiz. Bossa, bosaversin!” dedi. “Kal” ularning orqasiga tamgʻani qizdirib bosdi. Tamgʻaning izi tushib qoldi. Keyin ikkalasiga bir savatdan gʻoz, oʻrdak berdi.

“Kal” yana savatlarini ilvasinga toʻldirib, akalaridan burun uyiga yetib kelib, qoʻliga chalabuzarni olib:

— Kimyonazar! — dedi.

— Labbay, Nazar! — dedi.

— Bir toʻqqiz oʻrdakni, patini yulib, shirin qilib pishir! — dedi.

Bir toʻqqiz oʻrdak darrov pishdi. “Kal” oʻrdak goʻshtlarini bir jonon tovoqqa bosib, podshohning oldiga olib kirdi. Podshoh bu oʻrdak goʻshtlarini vazirlari bilan birga baham koʻrdi. Hammalari: “Juda mazali ekan!” deb maqtashdi.

Podshohning ikki kuyovi ham oʻrdaklarni olib keldi. Oʻlib-tolib, patlarini yulib, chala-chulpa pishirib, podshohga olib kirdilar. Podshoh bularning oʻrdaklarini yemay:

— Ikkalang kalchalik ham boʻlmading! — deb gʻazab qildi.

Bir kun dehqonlar podshohni xonadoni va butun amaldorlari bilan qovun sayliga aytishdi. Podshoh xonadoni va amaldorlari bilan birga qovun sayliga bordi. Uchala qizi va ikkala katta kuyovi ham borishdi. Ammo kenja kuyovi bormadi. Dehqonlar mehmonlarni yaxshi kutib oldilar. Podshohni va bola-chaqalarini baland joylarga oʻtqazishdi. Dasturxonlarni yozib, ob-taom tortilayotgan paytda tilla egar, tilla yuganli otni minib, zar-zarbopga oʻranib, bir shahzodasifat yigit yetib keldi. Uning otining ikki tomonida bittadan ikkita chiroyli it irgʻib, oʻynab kelyapti. Bu Ernazar edi. Uning peshvoziga odamlar chiqib, darrov otdan qoʻltiqlab olib, yuqoriga taklif etishdi. Shahzoda yuqoriga chiqib borib, oʻz xotinining yoniga oʻtirdi va xotinining peshonasidan bir oʻpdi. Shunda xotinning ikki opasi:

— Bu kim? Nimaga seni oʻpadi? — deyishdi.

— Bu erim! — dedi. Opalari:

— Yolgʻon aytasan! — deb ishonishmadi.

Ziyofatlar ketma-ket oʻtib turar edi. Ashula, oʻyin avjiga chiqdi. Ernazarning ikki akasi podshohning yonida ukasini sira pisand qilmay, toʻrsayib oʻtirishar edi.

Shunda podshoh ikkala katta kuyovlaridan qanday qilib ilvasinlarni ovlaganlari haqida soʻrab qoldi. Ular qanday ov qilganlari haqida yolgʻon ishlatib gapirib beradilar.

Shunda Ernazar podshohga:

— Taqsir! Kuyovlaringiz yolgʻon aytadi. Bular chumchuqning ham burnini qonatolmaydi. Bularga yordam berib, orqasiga tamgʻamni bosganman, Ishonmasangiz, tekshirib koʻring! — deb podshohga tamgʻani berdi. Podshoh bularning orqalarini ochirib koʻrsa, shahzodaning aytgani toʻgʻri. Kuyovlari juda uyalib, sharmanda boʻlishdi.

Qovun sayli tugab, hammalari qaytib kelishdi. “Kal” podshohga:

— Menga uch kunga ruxsat bersangiz. Bir ishim bor edi. Qilib kelayin! —dedi. Podshoh ruxsat berdi. Ernazar bundan joʻnab, daryoning labiga bordi. Chalabuzarni chaqirib:

— Kimyonazar! —dedi.

— Labbay, Nazar! — dedi. Ernazar:

— Shu suvning ustiga bir qasr yasagin! Tepasi osmonga, tagi suvga tegmasin! — dedi. Bir zumda suvning ustida shunday qasr bino boʻldi. Koʻrgan odamning ogʻzi ochilib qoladigan, juda chiroyli qasr boʻldi.

Ernazar qaynotasining oldiga qaytib borib:

— Mana, men keldim! Endi bizga ruxsat bering! Biz ketaylik,— dedi. Podshoh aytdi:

— Qayerga borasan? Ernazar aytdi:

— Bizning ham joyimiz bor. Qizingiz bilan borib, oʻsha joyimizda turamiz.

Podshoh:

— Sening qayerda joying bor?

Ernazar aytdi:

— Sizni uyimizga ziyofatga chaqiramiz. Shunda borib koʻrasiz.

Podshoh ruxsat berdi. Ernazar xotinini olib, qasrga joʻnadi.

Qasrga shoti bilan chiqib, shotini yuqoriga tortib olib qoʻydi. Malika bilan shu joyda yashay berdi. Ernazar oʻzlariga nima kerak boʻlsa, Kimyonazarni chaqirib aytadi, aytganlari darrov tayyor boʻladi. Maishat, kayf-safoni surisha beradi. Ernazar baʼzan ovga chiqadi. Xotinini ham birga olib chiqadi. Agar xotinini qoldirsa: “Qasrga hech kimni chiqarmang! Agar oʻzingiz pastga tushib-chiqsangiz, shotini yana balandga olib qoʻying!” deb tayinlab ketadi.

Xayr, bular bu yerda shunday aysh-ishrat qilib yota bersin. Endi gapni boshqa joylardan eshiting. Podshohning mamlakatida shunday ovoza boʻlib ketdi: “Bir qatiqfurush chol bor ekan-u, uning “Kal” oʻgʻli bor ekan. Shu “Kal” podshohning kichkina qiziga uylanibdi. Qizning qaliniga shuncha ming ot, shuncha ming qoʻy, shuncha ming tuya, ot va tuyalarning ustiga oltin-kumushlarni ortib beribdi. Oʻzi hozir falon daryoning yuziga tepasi osmonga, tagi suvga tegmaydigan qasr qurib, shu qasrda turar emish” degan dung-u daroz gap tarqalib ketdi. Bu ovoza Qoraxon podshohning ham qulogʻiga borib yetdi. Qoraxon podshohning bir ayyor, jodugar kampiri bor ekan. Darrov shoh jodugarni chaqirtirib kelib, unga:

— Falon podshohning bir “Kal” kuyovi bor ekan. U ”Kal” podshohning kichik qiziga juda katta qalin beribdi, hali Odam Atodan beri hech kim bu qadar koʻp qalin bera olgan emas. Oʻsha “Kal” bir daryoning ustiga qasr qurgan emish. Sen oʻsha mamlakatga borasan. Shu “Kal” shuncha narsalarni qanday muhayyo qila oldi ekan, qanday qilib suv ustiga, suvga tegmaydigan, muallaq qasr qurdi ekan, shularning sirini bilib kelasan! — debdi. Jodugar:

— Xoʻp, podshohim! Bu topshirigʻingizni bajarib kelaman! —deb joʻnab ketibdi.

Jodugar kampir Ernazarning qasrini soʻrab-soʻrab topib boribdi. Borib, malikani chaqirib: “Men bir kimsasiz kampirman. Meni oʻzingga xizmatchi qilib olgin! Xizmatingni qilib yuraman!”— debdi. Malika: “Bizga xizmatchi kerak emas!” debdi. Kampir ketmasdan oʻn kungacha yalinib, pastda yota beribdi. Bir kuni malika eriga aytibdi:

— Pastda bir kampir oʻn kundan beri meni xizmatchi qilib ol, deb yigʻlab yotibdi. Hech kimi yoʻq ekan. Shu kampirdan nima yomonlik kelar edi. Keling, shuni xizmatchi qilib olaylik! — debdi. Eri rozi boʻlibdi. Kampirni qasrga chiqarib, oʻzlariga xizmatchi qilib olishibdi. Kampir qulogʻini ding qilib yura beribdi. Kampir diqqat qilsa, har kuni qozon qurilmay, goʻsht-yogʻ, sabzi-piyoz, guruch tayyor qilinmay, shirin-shirin taomlar; un elab xamir qilinmay, yaxshi nonlar paydo boʻlib qolar emish. Jodugar: “Shoshma! Bunda bir gap bor!” deb diliga tugib qoʻyibdi.

Kampir malikaga oʻzini yaqin tutib, oʻzini juda jonkuyar koʻrsatib, har xil shirin gaplar bilan uning koʻnglini ovlay beribdi. Bir kuni Ernazar ovga ketib, bular ikkovi qolibdi. Shunda ayyor kampir malikaga:

— Ering juda alomat yigit. Xudoyo, qoʻsha qaringlar! Ering baraka topkur senga qancha qalinlar beribdi. Mana bu qasrni quribdi. Bu bir moʻjiza-ya! Eringdan bir soʻrasang-chi! Shuncha narsalarni qanday qilib tayyorladi ekan-a! — debdi.

Bu gaplar malikani ham qiziqtirdi. Kun kech boʻldi. Malikaning eri ovdan keldi. Kechki ovqat ham oʻtdi. Kechasi uyquga yotishganda malika eridan:

— Siz dadamga shuncha narsalarni qayerdan topib bergansiz. Hech odamning aqli bovar qilmaydi-ya! Bu qasrni qanday qilib qurdingiz? — deb soʻradi. Eri:

— Bu sir. Buni hech kimga aytganim yoʻq, sizga ham aytmayman, — deb aytmadi.

Ertasiga kampir yana oʻrgatdi:

— Bu kecha yotganda boʻyniga osilib olgin! Siz meni yaxshi koʻrmas ekansiz! Agar yaxshi koʻrsangiz aytar edingiz, degin, — dedi. Ertasi kuni kechasi eri bilan yotganda, malika kampir aytganlarini qilib, erining boʻyniga osilib, yigʻladi. Shunda eri aytdi:

— Men bu narsalarni mana shu tilsim chalabuzarning kuchi bilan qilganman, — deb chalabuzarning butun sirini xotiniga aytib qoʻydi. Malika:

— Men bu chalabuzarni shu kungacha sizda koʻrmagan edim-ku! — desa, eri:

— Kunduz kuni choʻntagimda yuradi. Kechasi yostiqning tagiga qoʻyib yotaman,— dedi.

Ertasi kampir:

— Ha, qizim, soʻradingmi? —dedi.

— Soʻradim! —dedi. Erining aytgan gaplarini kampirga aytdi.

Jodugar:

— Boʻlmasa, bugun kechasi ering uxlaganda sekin chalabuzarni olib chiqqin-chi! Bir koʻraylik, qanaqa ekan! —dedi.

Kun kech boʻldi. Ernazar qaytdi. Malika uning yoʻliga chiqib: “Hormang!” deb borib, boʻyniga osilib, quchoqladi. Keyin olib kelgan ilvasinlarini olib kirdi. Kechki ovqat yeyildi, ichildi, oxiri bular uxlash uchun yotishdi.

Kechasi osmonda yulduzlar charaqlar, daryoning yoqimli suvlari oʻynab oqmoqda edi. Osmondagi oy hamma yoqni yoritib turar, oy shuʼlasi derazadan kirib, Ernazar bilan malikaning oʻrinlarini yoritib turardi. Ovdan charchab kelgan eri malika bilan uzoq gaplasha olmay uxlab qoldi. Shunda eriga sezdirmay yostiqning ostidagi chalabuzarni sekingina oldi va kampirga olib chiqib koʻrsatdi. Kampir malikaning qoʻlidan chalabuzarni olib, u yoq-bu yogʻini koʻrgan boʻldi. Shunda kampir malikani narigi xonaga bir ishga buyurdi. Malika oʻsha ish bilan ketganda kampir fursatni gʻanimat bilib, darrov chalabuzarga qarab:

— Kimyonazar! —dedi.

— Labbay, Nazar! —dedi.

— Kalni bir toʻqayga olib borib tashla! Soʻngra bu qasrni shu koʻyicha Qoraxon podshohning shahariga olib borib qurasan! — dedi.

Jodugarning aytgani boʻldi.

Ernazar subhi sodiq vaqtida bir tush koʻrdi: tushida koʻlga ovga borgan emish. Ammo bu kuni hech narsa otolmabdi. Koʻlda aylanib yursa, bir yoʻlbars chiqib, bunga qarab, irillab kela beribdi. Ernazar yoʻlbarsni qancha moʻljallab otadi, oʻqi tegmaydi. Oʻqlarini otib tugatadi. Yoʻlbars ogʻzini ochib, yetib keladi. Ernazar choʻntagidan chalabuzarni olib: “Kimyonazar!” deydi, Kimonazar kelmaydi. Shunda yoʻlbars kelib unga tashlanadi. Shu payt malika koʻlga choʻkib; “Dod, meni qutqaring!” degan tovushi eshitiladi. Ernazar choʻchib uygʻonib ketadi. Koʻzini ochib qarasa, bir joyda botqoqqa botib yotibdi. Yigit: “Hay, attang! Otam: Pichoqni hech kimga koʻrsatma!” degan edi. Men koʻrsatib qoʻydim. Ham joydan ajraldim, ham yordan, deb xafa boʻldi. Botqoqdan chiqib, boshi oqqan tomonga keta berdi. Bir joyga borsa, darvozasi temirdan, juda mustahkam bir qoʻrgʻon turibdi.

Yigit darvozani taqillatdi. Darvozani ochib bir yosh ayol chiqib keldi. Ernazar shunday qarasa, otasi oʻlganda bir chol olib ketgan kichkina singlisi. Bular bir-birini tanishib, quchoqlashib, yigʻlashib koʻrishishdi. Hol-ahvol soʻrashdi. Qiz akasini uyiga olib kirdi. Akasi:

— Bu qanday joy? — deb soʻradi. Singlisi:

— Bu devlarning makoni. Otam oʻlganda borib meni olib kelgan chol odamxoʻr dev ekan. Bu oʻsha devning joyi. Hali kelsa, sizni yeb qoʻymasin, men sizni duo oʻqib, olma qilib, tokchaga qoʻyaman! — dedi.

Singlisi akasini ziyofat qildi. Bir zamon havo yurishib, shamol, boʻron boʻldi, momaqaldiroq gulduradi. Singlisi: “Dev kelyapti” deb duo oʻqib, akasini olma qilib, tokchaga olib qoʻydi. Shamol-toʻpolonning ichida dev yetib kelib:

— Puf, odam isi kelyapti! Uyda odam bor, deb tashqarida tura berdi. Shunda malika aytdi:

— Kira bering! Otam oʻlganda meni sizga olib chiqib bergan akam kelibdi! — dedi. Dev kirdi va:

— Qani akang? — dedi.

— Sizni, bilmasdan, yeb qoʻymasin deb, tokchaga olma qilib olib qoʻygan edim,— deb olmani olib, duo bilan yana odam qilib, devga toʻgʻri qildi. Dev Ernazar bilan koʻrishib, soʻrashib, gaplashib oʻtirdi. Uch kundan keyin dev Ernazardan hol-ahvol soʻraydi. Ernazar butun boʻlib oʻtgan voqeani gapirib berdi. Shunda dev aytdi:

— Jodugar qasringizni uchirib oʻtganda koʻrgan edim. Ushlab olayin dedim, singlingiz unamadi. Endi men sizga har xil duolar oʻrgatayin, — deb bir oygacha unga ismi aʼzam oʻrgatdi. Ernazar bir duo oʻqib qush, yana odam boʻlib qolar edi. Ernazar devdan iltimos qildi.

— Menga buncha duolarni oʻrgatdingiz! Sizga rahmat! Endi menga yordam bering, men borib qasrni va chalabuzarni topib olib kelayin,— dedi.

Dev Ernazarni yelkasiga mindirib osmonga uchdi. Uchib borib-borib, necha togʻdan oshib, bir qoʻrgʻon darvozasining oldiga tushdi. Yelkasidan yigitni tushirdi va:

— Bu qoʻrgʻon oʻrtancha akamning qoʻrgʻoni. Oʻrtancha singlingiz ham shunda turadi. Sizga oʻrtancha akam yordam qiladi, — deb dev yana uchib ketdi. Yigit shu joyda qoldi. Bir vaqt havo buzilib, shamol, boʻron boshlandi. Yigit darvozani taqillatdi. Ichkaridan bir ayol chiqib:

— Kim? — deb soʻradi. Yigit singlisining tovushidan tanidi va:

— Havo havodin oshdi,

Havoga bulut toshdi.

Ochmaysanmi, jon singlim,

Yurak toʻlib, gʻam toshdi, —

dedi. Singlisi eshitsa, akasining tovushiga oʻxshaydi. Yuraklari urib ketdi: “Akam meni axtarib keldimikin?” deb darvozani ochib, koʻchaga chiqdi. Qarasa, akasi ekan. Bular bir-birini tanishdi. Yigʻlab, koʻrishib, ichkariga olib kirdi. Akasiga:

— Hozir dev keladi, — deb dam solib, olma qilib, tokchaga olib qoʻydi. Boʻron-toʻpolon ichida osmonda dev uchib keldi va pastga tushmay, osmonda aylanib yura berdi. Xotini:

— Tushing! — dedi.

Dev:

— Uydan odam hidi kelyapti! — dedi.

— Hech odam yoʻq! Tusha bering! — dedi.

— Sen yolgʻon aytyapsan! Uydan odam hidi kelyapti,— dedi.

— Otam oʻlganda borganingizda, meni olib chiqib bergan akam kelibdi. Tusha bering! — dedi.

Shunda dev tushib, uyga kirdi va:

— Qani akang? — dedi. Xotini:

— Koʻrsatsam, yeb qoʻymaysizmi? — dedi. Dev:

— Yemayman! — dedi. Shunda singlisi olmani oldi, duo bilan yana odam qilib, devga toʻgʻri qildi. Dev u bilan soʻrashdi, gaplashdi.

Ernazar devga hamma voqeani gapirib berdi. Dev yigitga duolar oʻrgatdi. Ikkovi kaptar boʻlib, devning katta akasinikiga uchib borishdi. Dev yigitni shu joyda qoldirib:

— Katta singling shu joyda turadi. Eshikni taqillatsang, chiqadi, — deb oʻzi uchib ketdi.

Dev ketgandan keyin yana shamol, toʻpolon boshlandi. Yigit darvozani taqillatdi. Bir ayol chiqib:

— Kim taqillatgan? — dedi. Ernazar katta singlisining ovozidan tanib:

— Menman? — dedi. Singlisi kelib eshikni ochdi. Aka-singil bir-birlarini tanishib, soʻrashdi. Qiz akasini uyiga olib kirdi. Ikkalasi gaplashib oʻtirdi.

Bir vaqt yana havo buzilib, jala quydi. Shu toʻpolonda katta dev yetib keldi. Qiz akasini igna qilib, yoqasiga sanchib qoʻydi. Katta dev kelib, bu ham pastga tushmasdan osmonda tura berdi. Xotin:

— Tushmaysizmi? — dedi. Dev:

— Uydan odam hidi kelyapti,— dedi.

— Odam yoʻq, tusha bering, — dedi. Dev:

— Yolgʻon aytasan! — dedi. Shunda xotini:

— Otam oʻlgan kuni borganingizda meni sizga olib chiqib bergan akam keldi. Tusha bering! — dedi.

Dev tushib uyiga kirdi.

— Qani akang? —dedi. Xotini:

— Yeb qoʻymaysizmi? — dedi. Dev:

— Yemayman. Koʻrsataver! — dedi.

Shunda singlisi yoqasidagi ignani olib, bir duo oʻqib dam solib, yana odam qilib qoʻydi. Yigit dev bilan soʻrashdi. Bular ham har tarafdan gaplashib oʻtirishdi. Yigit nima ish bilan kelganligini va boshidan oʻtganlarni devga gapirib berdi. Dev uch oygacha yigitga har xil tilsimlarni oʻrgatdi. Yigit devga aytdi:

— Siz menga yordam qiling! Borib qasrimni olib kelayin,— dedi. Dev aytdi:

— Qasringiz shu joydan uchib oʻtgan edi. Men ushlab olay desam, singlingiz unamadi. Endi turing. Qoraxon podshohning shahriga boramiz! — dedi. Ikkalalari lochin boʻlib uchib, Qoraxon podshohning yurtiga yetib borishdi. Yerga qoʻnishdi. Dev yigitga aytdi:

— Siz kechgacha shu joyda turasiz. Kech boʻlganda musicha boʻlib, Qoraxon podshohning derazasiga qoʻnasiz. Qoraxon podshoh yotgandan keyin, chumchuq boʻlib uyiga kirasiz. Yostigʻining tagidan chalabuzarni olasiz! — deb oʻzi orqasiga qarab uchib ketdi. Ketayotib:

— Qasrni qoʻlga kiritsangiz, bizning joyga qoʻnib oʻting. Bizning ham koʻnglimiz taskin topsin!— dedi.

Yigit kechgacha oʻtirdi. Namozi asr boʻlganda bir tilsim oʻqib, musicha boʻlib uchdi va Qoraxon podshohning derazasiga borib qoʻnib: “huv-huv”lab sayray berdi. Kechasi boʻlib, Qoraxon podshoh uxlab qoldi. Shunda yigit yana bir duo oʻqib, chumchuq boʻlib, uyning ichiga kirdi. Kirsa, Qoraxon podshoh uxlayotgan ekan. Sekin borib, yostigʻini koʻtarib, ostidan chalabuzarni qoʻliga oldi. Uyning bir chekkasiga olib kelib:

— Kimyonazar! — dedi.

— Labbay, Nazar! — dedi. Ernazar Kimonazarga hazillashib, qulogʻining tagiga bir tarsaki solib:

— Qayerda eding?! — dedi. Kimonazar ham Ernazarning qulogʻining tagiga bir tarsakini tushirib:

— Shu yerda edim,— dedi. Ikkalasi quchoqlashib koʻrishib, kulishdi, yigit aytdi:

— Nimaga bu yerlarga kelib qolding? — dedi. Chalabuzar aytdi:

— Men oʻzim kelibmanmi? Meni kim qoʻliga olsa, oʻshaning quliman. Nima ish buyursa, qilaman. Senga otang: “Pichoqni hech kimga koʻrsatma, sirini birovga aytma!” degan edi. Sen xotiningga aytding. U bilmasdan jodugar kampirga aytdi. Jodugar shu ishlarni qildi! — dedi. Yigit:

— Malika qani? — dedi.

— Malikani podshoh oʻz nikohiga olmoqchi edi, malika rozi boʻlmadi. Podshoh koʻp qiynoqlarni berib, bir uyga qamab, kampirni unga qorovul qilib qoʻydi,— dedi. Yigit:

— Podshoh bilan kampirni tosh qilib qotirib qoʻy, — dedi.

Kampir bilan Qoraxon podshoh tosh boʻlib qotib qoldi. Ernazar malika qamalib yotgan xonaga borsa, malikaning jamoli uyni yoritib turibdi. Oʻzi oh urib:

Shovvozimdan judodurman,

Boshimda soyabonim yoʻq.

O, gʻamim gʻam togʻidan oshdi,

Ani ayturga yorim yoʻq! —

deb yigʻlayapti. Shu zamon yigit eshikni ochib kirdi. Har ikkalasi bir-birini quchoqlab, yigʻlab koʻrishdi. Yigit malikasiz juda qiynalganini yoriga bildirish uchun:

— Daraxtsiz hovliga kirdim,

Boshimdan oftob oʻtdi! —

dedi. Shunda malika:

— Boʻyingdan aylanay yorim,

Sening qadring yomon oʻtdi,—

dedi. Yigit chalabuzarni chaqirdi:

— Kimyonazar,

— Labbay, Nazar!

— Qasrni oʻz joyiga olib borib qur!— dedi.

Qasr osmonga koʻtarilib uchdi. Qasr Ernazarning singillarining qoʻrgʻoni ustidan uchib oʻtdi. Singillari va devlar bularni koʻrib, xursand boʻlib qolishdi.

Qasr oʻz joyiga qurildi. Malika bilan yigit yana topishib, shodlikda umr oʻtkaza berdi.

Kunlardan bir kuni Ernazar borib, qaynatasi bilan koʻrishib, uni hamma amaldorlari bilan birga ziyofatga taklif qildi. Podshoh xotinlari, qizlari, kuyovlari va hamma amaldorlari bilan kenja kuyovnikiga ziyofatga keldi.

Ernazar boʻlsa, “Kal” taxlitidan chiqib, shahzodalardek kiyindi. Kimyonazarga buyurib, podshohning yoʻliga gilamlar yozdirib, yoʻlning ikki tomoniga kelishgan yigit va qizlarni qatorlashtirib qoʻydi. Podshoh kelganda bular: “Xush kelibsizlar!” deb egilib salom qilib turdi, otlarini olib bogʻladi. Podshoh odamlari bilan qasrga chiqib joylashdi. Podshoh qarasa, kuyovi kal emas, juda kelishgan yigit. Podshoh hayron qoldi. Kelganlarning hammasi yigitning ishlariga qoyil qolishdi. Ernazar bilan xotini ikkovi kelganlarni ziyofat qildi, oʻyin-kulgilar boʻldi. Kelganlarning hammasiga sarpo berishdi.

Eng oxiri yigit podshohning yakka oʻzini bir xonaga olib kirib, unga boshidan oʻtgan hamma voqeani gapirib berdi. Podshoh bu gaplarni eshitib: “E, bolam! Men seni bilmabman! Tanimasni siylamas boʻlibdi! Endi xafa boʻlmaysan! Sen mening oʻrnimga podshoh boʻlgin. Men sening davlatingda umr oʻtkazayin!” dedi. Ernazar Kimyonazarga aytib, Qoraxon podshoh bilan jodugar kampirni yana tiriltirdi. Podshoh dor qurdirib, bu ikkovini dorga ostirdi.

Podshoh odamlari bilan oʻz joyiga qaytib borib, Ernazar bilan qiziga yana qirq kecha-kunduz toʻy qilib berdi. Oʻz oʻrniga Ernazarni podshoh qildi, boyagi qatiqfurush cholni olib kelib, ikkalasi ulfat boʻlib, avgʻon bogʻida yota berdi. Shunday qilib, hammalari murod-maqsadlariga yetishibdi.