Dono yigit va uning qayligʻi

Bu ertakni men bir bedanabozdan eshitganman. Bedanaboz ham bir bedanabozdan eshitgan ekan.

Bir dono, oʻqigan, oqu qorani tanigan, lekin uylanmagan bir odam bor ekan. Doʻstlari unga:

— Birodar, nega uylanmaysan, yoshing anchaga borib qoldi-ku? — debdilar. Ularga hamisha bir javob:

— Boʻyi boʻyimga tenglar koʻp, yoshi yoshimga tenglar koʻp, lekin aqli aqlimga, qalbi qalbimga mos keladiganini izlab topa olmay xunobman, — deb javob beraveribdi.

— Agar bunisi yaxshi, bunisi yomon, deb yuraversang bir umr xotinsiz oʻtib ketasan, yaxshisi, birisini sen-da, shunga uylanib qoʻya qol, — debdi doʻstlari.

— Mayli, sizlarning aytganingizni ham bir oʻylab koʻraman. Xotirjam boʻlaveringlar, toʻyga bosh boʻlarsizlar, — deb dehqonchiligini qilib, oʻz ishi bilan yuraveribdi. Kunlardan bir kuni u yigʻim-terimdan boʻshabdi-da, zora koʻngli koʻnglimga, soʻzi soʻzimga mos keladigan qizni topsam, deb oʻziga-oʻzi tasalli berib, yoʻlga chiqibdi. Bir necha tosh yoʻl yurganidan keyin otiga dam beribdi va oʻzi ham ozgina uxlab orom olib yana yoʻlga tushibdi. Bir necha chaqirim yoʻl bosganida bir otliq kishi uchrab, unga hamroh boʻlibdi. Ikkovlari bir-biri bilan gaplashmay bir necha chaqirim yoʻl yurishibdi. Oxiri dono yigit hamrohiga:

— Yo siz menga mingashing, yo men sizga, — debdi. Hamroh boʻlgan kishi ham gapning maʼnosi shu ekan, deb otini yana qistab haydab:

— Mingashishning keragi bormi? Otlarimiz yaxshi-ku, — deb yoʻlni bosaveribdi.

Yana bir tosh yoʻl gap-soʻzsiz oʻtibdi. Ular bir qishloqning chekkasidan chiqibdilar. Qarasalar bir tobutni odamlar koʻtarishib oʻtayotgan emishlar. Dono yigit hamrohidan soʻrabdi:

— Bu tobutda yotgan kimsa oʻlikmi yo tirikmi? Hamroh dono yigitga bir qarabdi-da, oʻzicha: «Bu kishining esi joyidami oʻzi, tobutda yotgan tirik boʻlarmi hech», deb, indamay yoʻlni davom qilaveribdi. Dono yigitning savoli javobsiz qolibdi. Yana bir necha tosh yoʻlni gap-soʻzsiz bosib oʻtibdilar. Bir bugʻdoyzorning ustidan yoʻli tushibdi ularning. Shunda dono yigit hamrohiga bugʻdoyzorni koʻrsatib:

— Bu bugʻdoy yeyilganmi yo yeyilmaganmi? — deb savol boribdi.

Hamrohi yana: «Bir jinni bilan yoʻldosh boʻlgan ekanman-da», debdi oʻzicha va indamasdan yoʻlini davom qildiraveribdi. Bir necha daqiqa yoʻl bosganlaridan keyin shaharga kiribdilar. Yoʻllari bir hovliga kelibdi, bu uy dono yigit hamrohining uyi ekan. Shunda dono yigitga qarab hamrohi:

— Mana, men uyimga yetdim, endi siz ham otdan tushib bir piyola choy ichib ketsangiz, — debdi.

— Ichsam icha qolay, marhamatingiz qaytmasin, — debdi dono yigit. Otdan tushibdilar va ichkari kirishibdilar. Uy egasining xotini va qizi bor ekan. Xotini choy tayyorlashga ketganida qizi otasidan soʻrabdi:

— Ota, bu yoʻldoshingiz kim boʻladilar?

— Qizim, soʻrab nima qilarding, bir jinni bilan yoʻldosh boʻlgan ekanman, yoʻlimiz uy ustidan tushdi, uyga kiring, deb istar-istamas aytgan edim, «Marhamatingiz qaytmasin», deb kirdi, — debdi otasi.

— Nimasi jinni bu yigitning, ota? — soʻrabdi qizi.

— Savollarimi, gap-soʻzimi, nimasi ekanini bilmayman, ishqilib soʻzi tuzsiz ekan.

— Otajon, nimalarni soʻzladi u yigit?

Otasi qiziga yigitning uchta savolini va oʻzining javob bermaganini aytib bersa, qizi otasiga qarab:

— Otajon, bu yigit jinni emas, yomon ham emas. Bu yigit dono ekan. Agar siz bu yigitning savollariga toʻgʻri tushunsangiz bir dunyo maʼno topardingiz. «Yo siz menga mingashing, yo men sizga mingashay», degani, «Siz soʻzlang, yo men soʻzlay», degani. «Tobutda yotgan oʻlikmi yo tirikmi?» degani, «Bu kishining ketida farzandi qoldimi yoki befarzand dunyodan oʻtdimi?» degani. Uchinchisi esa, «Bu bugʻdoy sotilganmi yoki sotilmaganmi?» degani, — debdi.

Ota yigitning oldiga chiqib choy ichib oʻtiribdi, u shunda:

— Yoʻlda xayolim uyda boʻlgani uchun savollaringizga javob bera olmagan edim, — deb yigitning yoʻlda bergan savollariga javob beribdi.

Shunda dono yigit: «Bu yerda bir sir bor», — deb koʻnglidan oʻtkazibdi-da, soʻrabdi:

— Uyingizda kimlaringiz bor?

— Bir xotinim va kamolga yetgan bir qizim bor, — debdi u kishi.

— Unday boʻlsa toʻgʻri gapiring, bu savollarimning javobini shu ikkovidan biri aytib bermaganmikan?

— Taqsir, shunday, qizim aytib berdi, — debdi soddalik qilib uy egasi.

— Unday boʻlsa men murodimga yetdim, — debdi dono yigit, — men koʻngli koʻnglimga, soʻzi soʻzimga mos umr yoʻldoshi izlab yoʻlga chiqqanman. Ayb qilmang, qizingiz bilan bir daqiqa koʻrishmoq murodini bersangiz, men qizingiz bilan yuzma-yuz uchrashib bir kalima soʻzlashsam, — debdi yigit.

Bu gaplarni qiz ham tinglab turgan ekan. Qiz oʻzicha sevinibdi. Dono yigitning xotini boʻlishni jonu dildan istabdi. Qizning otasi ham bir oz oʻylanib qolibdi-da, yigitga qarab:

— Sizning iltimosingizni qizim bilan kengashib chiqaman, — debdi.

Ota shu soʻzni aytib qizining oldiga chiqibdi. Qizi ham bir sinab koʻrish maqsadida otasiga: «Borib ayting, qizim koʻr, qulogʻi garang, oyogʻi lang», deng. Agar shunda ham menga uylanishni istasa, mayli.

— Yolgʻon gapni qanday aytaman, qizim, — debdi otasi.

— Shunday deyavering, xohlasa shu, xohlamasa yoʻq, — debdi sirli kulib qizi.

Qizining bu soʻzlarini eshitib otasi mehmon yigitning oldiga chiqibdi va bir oz oʻtirgandan keyin:

— Yigit, siz qizimni koʻrishni istagan edimgiz, lekin aybli narsani birovga koʻrsatish yomon. Qizimning aybi koʻp, — debdi.

— Nima ayblari bor qizingizning, — debdi yigit.

— Qizimning ayblari shu: — koʻzi koʻr, qulogʻi garang, oyogʻi lang.

— Shundaymi? — debdi yigit va bir oz oʻylanib qolibdi, yigit oʻzicha: «Koʻzi koʻr degani yomonni koʻrmagani, qulogʻi garang degani yomonni eshitmagani, oyogʻi langligi yomon yoʻlga yurmagani boʻlsa kerak. Bu gaplarni qiz oʻrgatgan»— debdi-da, mezbonga:

— Mayli, men shu qizni oʻzimga loyiq koʻrdim, ketidan afsusim yoʻq, — debdi.

Qiz bu gaplarni ham eshitibdi. Keyin otasi qizni yigitning oldiga keltiribdi.

— Mana mening qizim, — debdi.

Qiz bilan yigit bir-birlariga boʻy-basti bilan ham, eshitgan-bilgan gap-soʻzlari bilan ham mos kelibdi. Otasi bir qiziga, bir yigitga qarasa, goʻyoki bir olmani ikki boʻlib qoʻyganday emish. Shunday qilib, hammalarining roziligi bilan toʻy boʻlibdi, toʻyda yigitning doʻstlari, qizning qarindoshlari xizmat qilishibdi. Shunday qilib, qiz bilan yigit ham, toʻyda boʻlganlaru eshitgan-bilganlari ham murodu maqsadiga yetibdilar.