Dono qiz bilan boy

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, oʻtgan zamonda bir chol bilan oʻn ikki yoshlik qizi yolgʻiz yashashar ekan. Ularning bisotida bitta tuya, bitta ot va bitta eshak bor ekan.

Chol oʻrmondan oʻtin terib kelib, ularni sotib tirikchilik qilar ekan. Qiz esa uy ishi bilan band boʻlar ekan. Chol odatdagidek, tuyaga oʻtin yuklab bozorga boribdi. Uning yoniga semiz bir boy kelib:

— Utinni necha puldan sotyapsiz?—deb soʻrabdi. Chol:

— Uch tangadan, — javob beribdi. Boy:

— Senga oʻn tanga beraman, shartim shuki, oʻtinni uyga olib borib berasan, — debdi.

Chol behad xursand boʻlib, boyning uyigacha olib borib berishga rozi boʻlibdi. Chol boynikiga borgach, oʻtinni agʻdarib, pulni olib, endi ketmoqchi boʻlib turgan ekan, boy:

— Tuyani ham bogʻla! — deb baqiribdi. Chol hayron boʻlib:

— Tuya meniki-ku, — desa, boy:

— Men oʻtinni tuya bilan birga sotib olganman, boʻlmasa, sen ahmoqqa oʻn tanga berarmidim, — deb oʻdagʻaylabdi.

Shundan keyin ular tortishib qolibdilar, ish qozigacha boribdi. Qozi:

— Sen oʻtinni boricha sotdingmi? — deb soʻrabdi. Chol:

— Ha, — deb javob beribdi.

— Unday boʻlsa, tuya ham boyniki. Oʻtinni shu turishicha sotish kerak emas edi, — debdi qozi.

— Axir, tuyaning oʻzi uch yuz tanga turadi-ku! — deb qolaveribdi chol.

Shunday qilib chol noiloj tuyani boynikida qoldirib kelibdi.

Boshqa kuni chol oʻtinlarni otiga yuklab, bozorga olib chikibdi. Yana oʻsha boy kelib, oʻtinning narxini soʻrabdi. Chol, “uch tanga” deb aytsa, boy “shundayligicha uyga olib borib bersang, oʻn tanga beraman”, debdi. Oʻtgan voqea yodidan chiqib ketgan chol, yana rozi boʻlibdi.

Boynikiga borgach, boy, “men oti bilan baho qilganman” deb turib olibdi. Chol otni ham tashlab ketishga majbur boʻlibdi. Chol xafa boʻlib oʻz uyiga qaytibdi va boʻlgan voqealarni qiziga aytib beribdi.

Keyingi kuni chol eshakka oʻtin yuklab bozorga ketayotsa, qizi toʻxtatibdi va:

— Ota, menga ruxsat bersangiz. Oʻtinlarni men olib borib sotsam, — debdi.

Chol rozi boʻlibdi. Qiz otasini uyda qoldirib, bozor tomon yoʻl olibdi. Yana oʻsha semiz boy kelib, oʻtinlarga xaridor boʻlibdi. Qiz oʻtinlarning bahosini “uch tanga” desa, boy yana “shu turishida uyga eltib bersang, oʻn tanga beraman” debdi.

Qiz koʻnmabdi. “Faqat oʻtin haqini bersangiz boʻladi”, deb turib olibdi.

Qiz oʻtinlarni toʻkibdi va uning haqini soʻrabdi. Boy qizga pulni berayotganida, qiz uning qoʻlini ham pul bilan ushlab olibdi va “biz vaʼdani shunday qilganmiz” deb qoʻyib yubormabdi. Janjal, ur-sur boshlanibdi, hech kim ularning tortishuvini ajrata olmabdi. Qoziga ham borishibdi. Lekin qiz oʻz aytganida turib olibdi. Oxiri qiz boyga:

— Ellik tilla tanga bersangiz qutulasiz, ozodsiz, — debdi.

Boy rozi boʻlib, qizga ellik tanga beribdi. Lekin bu boyga juda alam qilibdi va turli yoʻllarni axtara boshlabdi. Oʻylab-oʻylab qizga, kimki yolgʻonni doʻndirib ishlatsa, ellik tilladan garov oʻynashni taklif qilibdi. Qiz rozi boʻlibdi. Oldin boy boshlabdi yolgʻon gapirishni:

— Bir vaqtlar men bugʻdoy ekkan edim, shunday serhosil boʻldiki, tuya, ot, eshaklar bugʻdoy poyasiga kirishsa, koʻrinmay qolar edi. U yerga kirgan hayvonlar qaytib chiqmas edi. Bir kuni bugʻdoyni yanchib, xotinga non qildirdim. Nonni sindirib, endi tishlagan edim. “Be-e-e” degan echki ovozi eshitilib, birin-ketin semiz, katta echkilar tusha boshladilar. Ketidan tuya, otlar ham chiqib kelaverdilar.

Qiz:

— Ha, dunyoda bunaqa voqealar koʻp uchrab turadi, — debdi va u ham oʻz hikoyasini boshlabdi:

— Bir kuni qishlogʻimizning oʻrtasiga bir dona paxtaning chigitini ekdim. Paxta yetilib, ochilganida besh yuz xotinni chaqirib terdirdim. Terilgan paxtani sotdim. Uning puliga qirqta tuya sotib olib, ularni yaxshilab bezadim. Ikki akam bilan Buxoroga joʻnatdim.

Uch yil ulardan hech qanday xabar boʻlmadi. Yaqinda ularning oʻldirilganliklarini eshitdim. Sizning ustingizdagi toʻn — mening katta akamning toʻni. U bu toʻnini Buxoroga kiyib ketgan edi. Demak, siz mening akalarimni oʻldirgan ekansiz, ularning tuyalarini esa oʻzlashtirgansiz!

Semiz boy oʻylanib, tang holatga tushib qolibdi. Agar qizning bu hikoyasi boʻyicha ayblansa, u — jinoyatchi, odam oʻldirgan boʻlib chiqadi. Agar bu gaplarni notoʻgʻri, yolgʻon desa, garovga binoan, ellik tilla tanga berishi kerak boʻladi. Boy oʻylab-oʻylab, oxiri qizga ellik tilla tangani beribdi. Boy qizga qarab:

— Butun hayotim davomida birinchi marta bunday qoʻlga tushishim, — debdi va qizga tuya bilan otni ham qaytarib beribdi.

Qiz xursand boʻlib, tuya, ot va eshaklarni yetaklab, pullarni tuyaga ortib, oʻz uyiga qaytib kelibdi.