Davlat bilan Ahmad
Bir zamonda bir odil podshoh oʻtgan ekan. Uning oti Davlat ekan. Davlat podshoh mamlakatda adolat bilan ish yuritishga intilar ekan. Baʼzan “Qani, men shuncha ishlarni qildim. Fuqarolarim mening toʻgʻrimda nimalar gaplashar ekan?” deb, kechalari shohona liboslarini yechib qoʻyib, boshqa usti-bosh kiyib, el orasida yurar ekan. Podshoh bir kuni kechasi bir koʻchada ketayotgan ekan, bir doʻkondan odamlarning ovozi, ashula tovushi eshitilibdi. Borib quloq solsa, kavushdoʻzlar kavush tikayotgan ekan. Ulardan biri ashula aytayotganmish:
Machit boʻlsa madrasa,
Yor, yor, aylanaman!
Oʻrtasida yoʻl boʻlsa,
Yor, yor aylanaman!
Bir odil podsho boʻlsa,
Yor, yor, aylanaman!
Har kim suyganin olsa,
Yor, yor, aylanaman!
Podshoh: “Bular ham oʻz tirikchiligi bilan mashgʻul ekan” deb oʻtib keta beribdi. Undan nariga borsa, yana bir doʻkondan ovoz chiqibdi. Podshoh asta borib quloq solsa, bu bir boʻzchining doʻkoni ekan. Eshikning tirqishidan qarabdi. Shu payt boʻzchining mokisi tandaning komidan irgʻib chiqib, yerga tushib ketibdi. Boʻzchi: “Uh!” deb, ilmoq choʻpini uzatib, mokini ilib olibdi. Keyin moki naychasidagi ipning uchini tishlab turib, mokini oʻng qoʻliga olibdi va:
— Davlat akam kelsalar! — deb mokini komdan otibdi. Moki zevdan oʻtib chap qoʻliga boribdi, chap qoʻli bilan ushlab turib:
Ahmad, desalar, —
debdi. Soʻng:
Vaziri aʼzamning qizini olib bersam, olasanmi? desalar! — deb mokini yana orqasiga irgʻitibdi. Keyin:
Oladurman,
Oladurman,
Oladurman…, —
deb boʻzni toʻqiy beribdi. Bir zamon yana moki komdan chiqib, yerga tushib ketsa, “Uh!” debdi-da, yana yuqoridagi gaplarni takrorlab, boʻzini toʻqiy beribdi,
Podshoh bu ahvolni koʻrib, taajjublanib, qaytib ketibdi. Ertasi erta bilan Davlat podshoh oʻzining ikkita odamini chaqiribdi va ularga:
— Falon mahallada, falon koʻchada, qayragʻochning yonidagi hovlida Ahmad nomli bir boʻzchi turadi. Tezda boringlar-da, oʻsha boʻzchini boʻz toʻqiydigan doʻkon va tandasi bilan koʻchirib olib kelinglar! — deb buyuribdi.
Podshohning odamlari borib, Ahmad boʻzchini doʻkoni bilan koʻchirib, podshohning oʻrdasiga olib kelishdi va podshohga toʻgʻri qilishdi. Podshoh hamma amaldorlarini toʻpladi va ularning oldida boʻzchiga buyurdi:
— Doʻkoningni shu joyga qurib, bizga boʻz toʻqib koʻrsatasan! — dedi. Ahmad darrov nizom olib, doʻkonini qurdi va doʻkonga chiqib, kuntaxtaga oʻtirib olib, boʻzni toʻqiy berdi. Shunda podshoh Ahmadga:
— Toʻxta! Kechasi qanday toʻqigan boʻlsang, shunday qilib toʻqigin! —dedi. Ahmad oldin qoʻrqdi, keyin: “Podshohning amri vojib deganlar, yana aytganini bajarmay, gunohkor boʻlib qolmayin”, deb ikki koʻzini chirt yumdi va mokini oʻng qoʻliga olib, kechasi aytgan gaplarini aynan takrorladi:
Davlat akam kelsalar,
Ahmad, desalar.
Vaziri aʼzamning
Qizini olib bersam,
Olasanmi? — desalar!
Oladurman,
Oladurman,
Oladurman…
deb toʻqib ketdi. Moki yerga tushdi. Boʻzchi “Uh!” tortdi. Mokini yerdan olib, yana yuqoridagi soʻzlarini takrorlab, toʻqishga boshladi. Podshoh boʻzchidan:
— Sen nimaga bunday deysan? — deb soʻradi. Boʻzchi aytdi:
— Bir qoshiq qonimdan kechsangiz, aytaman!
Podshoh:
— Kechdim! Ayt! —dedi. Boʻzchi aytdi:
— Bir kuni bozordan kelayotgan edim. Hammomdan bir ofatijon, nozanin qiz, qip-qizarib chiqib kelayotgan ekan. Koʻrdim-u, aqli-hushimdan adashdim. Maʼlum boʻlishicha, u qiz vaziri aʼzamingizning qizi ekan. Shundan beri fikr-u zikrim oʻsha qizda. Boʻz toʻqishda oʻsha soʻzlarni aytishni oʻzimga odat — vazifa qilib olganman. Oʻzim bir kambagʻal boʻzchiman. Davlatmand boʻlganimda balki vaziri aʼzam menga qizini berarmidi, deb xudodan davlat soʻrayman,— deb koʻzlaridan duv yoshlar oqizdi.
Shunda podshoh vaziri aʼzamiga qaradi va unga:
— Bu gaplarni eshitdingizmi? — dedi. Vazir xomush boʻlib qoldi. Shundan keyin Davlat podshoh vaziri aʼzamni va uning qizini koʻndirib, qizni Ahmad boʻzchiga toʻy-u tomosha qilib olib berdi, boʻzchi murod-maqsadiga yetdi.
