Boy bilan novcha

Bor ekanda yoʻq ekan, och ekanda toʻq ekan, Zomin yurtida bir boy bor ekan, uning bir novchasi bor ekan. Kunlardan bir kuni boy bir narsadan taʼbi xira boʻlib, novchasini koyibdi. Novcha arazlab Zomin qozisining oldiga boribdi. Qozi:

— Ha, nima arzing bor? — debdi. Novcha aytibdi:

— Arzim bor-u, taqsir, ovloq boʻlsa aytaman, — debdi.

Shunda qozi oʻylanib turib koʻnglida: “Buning avzoyidan gapi borga oʻxshaydi, ovloq qilib gaplashib koʻrayin”, deb oldidagi mulozimlarini chiqarib yuborib, soʻngra haligi novchaga:

— Gapir, qani endi, — debdi. Novcha aytibdi:

— Taqsir, falonchi boyga novcha boʻlib yurgan edim, haqimni bermay quvib yubordi. Endi shuni nima qilamiz, qozi buva? — debdi. Qozi aytibdi:

— Oyiga necha pulga yurib eding?

Novcha aytibdi:

— Taqsir, toʻqqiz oyiga olti yuz tangaga yurib edim, bir pul bermasdan quvib yubordi.

Qozi oʻylab turib:

— Unday boʻlsa sen beradiganingni ayt: men soʻngra uni oʻzim sozlayman, — debdi. Novcha:

— Taqsir, undirsangiz uchdan bir qismi, — debdi. Qozi aytibdi:

— Uch yuz tangasini sen ol, uch yuz tangasi bizga boʻlsin. Sen mahkam boʻlsang boʻlgani. Tagʻin mabodo yarmini bersa, aldanib, koʻnib qoʻyma, — debdi. — Boyni men aytib keltiraman. Boy kelgandan keyin unday degin, bunday degin deb, qozi novchaga soʻz oʻrgatibdi. Keyin novchaga javob berib, erta bilan Zomin bozoridagi qozixonaga kelishini uqtiribdi. Novcha shundan keyin oʻz qishlogʻiga ketibdi.

Ana endi bu kun oʻtibdi, erta bilan tongda qozi turib, choy ichibdi va otlanib, Zominning bozoriga ketibdi. U borib qozixonada oʻtiribdi. Birozdan keyin boy kelibdi. Boy qoziga:

— Taqsir, haligi novcha oldingizga kelib arz qilibdi, unday falokatlarni oldingizga keltirmay, urishib haydab yuboring, — debdi.

Shunda qozi boyni ota-onasi qolmay soʻkaveribdi.

Shu orada novcha ham kelib qolibdi. Shunda qozi boyga:

— Buning haqini yeb ketolmaysan, hozir oʻtirgan joyingda topib berasan, — debdi. Keyin boy oʻylab turib anglabdiki, novcha qoziga bir narsani berishga vaʼda qilgan. Boy payt poylab turib novchaning koʻzini shamgʻalat qilib quchogʻini ochib, imlab qoziga koʻrsatibdi. Qozi unga yer ostidan koʻz tashlabdi va yerga qarabdi. Keyin biroz oʻylab turib xayolga ketib: “Novchaning beradigan narsasi uch yuz tanga, uni ham boydan olsagina beradi, boyning imlab koʻrsatgan narsasida bir balo borga oʻxshaydi, shu boyning vaʼdasidan qolmay, bir quchoq narsani vaʼda qildi, agar shuning hammasini bersa, bir narsali boʻlib qolaman”, debdi qozi ichida. Shu orada qozi yana asta boshini koʻtarib koʻz osti bilan boyga qarabdi. Boy yana qulochini yozib, bir quchoq deb imlabdi. Shunda qozining yurak-bagʻri undan battar ezilib ketibdi.

Qozi koʻnglida: “Endi bu novcha padar laʼnatini bir soʻkayin, haqidan kechib, bir doʻq bilan yoʻq boʻlib ketsin”, debdi. Qozi endi novchani soʻka ketibdi:

— Padar laʼnati, tuhmatchi, oʻgʻri, yoʻqol-chi, yoʻqol, koʻzimga koʻrinma, hozir jazoga hukm qilib yuboraman, — deb siyosat qilibdi.

Keyin haligi novcha qoʻrqib, yuragi yorilay debdi. Qozi olti oylik jazoga hukm qilib yuboraman degandan keyin novchaning jon-poni chiqib ketibdi, haq olmasam ham goʻrga, deb qozixonadan orqasiga qaramay chiqib ketibdi. U koʻzdan yoʻqolgach, qozi boyga qarab sekin ishorat qilib:

— Qani haligi aytgan narsani olib keling, — debdi. Boy oʻrnidan turib bozor oralab ketibdi. Ana endi qozining dimogʻi chogʻ boʻlib, quvonganidan yuragi yorilguday boʻlibdi. “U bir quchoq narsa nima ekan? U bir xum tanga boʻladi yo bir xum tilla boʻladi, qachon olib kelar ekan”, deb yuragi ezilib ketaveribdi. Qozining ikki koʻzi boyning yoʻlida boʻpti. Ana endi qozi boyning yoʻliga qarab, koʻzi toʻrt boʻlib oʻtiraversin, soʻzni boydan eshiting. Boy bozor oralab ketganicha toʻgʻri qovun bozorga boribdi. Hoʻkizning beliday bir katta tarvuzni bir miriga olib, quchoqlab joʻnabdi. Boy hovliqib qozixonaga yetib kelibdi. Qozi oʻtirgan yeridan choʻzilib qarab, oʻylabdi: “Obbo boy buva tushgur-e, qoziga bir yaxshi tarvuz ham olib beray debdi-da”, deb ichida quvonib qoʻyibdi. Boy shu orada tarvuzni olib kelib qozining oldiga qoʻyibdi. Shunda qozi:

— Boy, tarvuz bozoriga ham boribsiz-da? —desa, boy:

— Axir bizning bir feʼlimiz xudoga yoqib, xudo bizga shunchalik davlatni berib, boy qilib qoʻyibdi, vaʼda qilgandan keyin vaʼdada turamiz-da, taqsir, — debdi.

Boydan bu soʻzni eshitgan hamon qozining yuragi shuv etib ketibdi. Boy shu orada tarvuzni soʻyib, bir pallasini karjlab, qozining oldiga qoʻyibdi, yana bir pallasini karjlab oʻzining oldiga qoʻyibdi. “Oling taqsir”, deb qozini tarvuz yeyishga taklif qilibdi. Ular ikkovi ikki palla tarvuzni yeganicha yeb, qolganini qoldiribdilar. Keyin qozi koʻz osti bilan har zamon-har zamon boyga qarab oʻtira beribdi.

Soʻng boy:

— Bizga javob endi, taqsir, tarvuzni boʻlsa yedingiz, haligi onangni koʻrgur novchaning gapiga koʻp quloq solavermang. Kelasi bozor tagʻin bir yaxshi tarvuz olib beraman, — debdi. Qozi:

— Boy buva, boshqa gapni qoʻying, boyagini olib keling, — debdi.

Boy:

— Taqsir, odamni kalaka qilmang, bu gapingizga men tushunmadim, bu nima deganingiz? — debdi. Qozi:

— Buva, esingizdan chiqdimi, boya bir narsam bor, beraman, demadingizmi? Siz shunday qilib bir quchoq narsam bor, beraman, deganingizdan keyin, men haligi kambagʻalni soʻkib yubordim, — debdi. Soʻngra boy:

— Ha, taqsir, endi tushundim, u bir quchoq, deb koʻrsatganim mana shu tarvuzning oʻzi edi, yedingiz-ku, — debdi.— Bu bir quchoq boʻlmay nima, oʻzingiz koʻrdingizki, quchogʻimga sigʻmay lapanglab zoʻrgʻa koʻtarib keldim.

Soʻngra qozi boyning vaʼdasiga ishonib, oʻzimning kambagʻalimdan ayrildim, shu zamonning boyining ham, kambagʻalining ham aytgan soʻziga ishonib boʻlmaydi, deb soʻkinibdi. Keyin boy oʻrnidan turib chiqib borayotib:

— Taqsir, har narsaga ham yengillik qilmang. Erta bozor oldingizga tagʻin bir tarvuz olib kelaman, — deb chiqib ketibdi. Qozi yana oʻylab, haligi aytgan bir quchoq narsasini bu bozor olib kelsa ham ajab emas, deb xomtama boʻlib qolibdi. Lekin bu bozor ham qozi boydan hech narsa ololmay, uyga qaytibdi.