Bir xumcha oltin

Oʻtgan zamonda bir aqlli chol bor ekan. Cholning oldinma-keyin tugʻilgan uch oʻgʻli bor ekan, oʻgʻillarining kattasi yigirma yoshda, oʻrtanchasi oʻn sakkiz yoshda va kichkinasi oʻn olti yoshda ekan. Kunlardan bir kun chol kasal boʻlibdi, kasali kundan-kunga ogʻirlashibdi, cholning kasaliga tajribali tabiblarning ham, azayimxon mullalarning ham dori-davosi, dam-nafasi taʼsir qilmabdi. Chol endi oʻlar ekanman, deb dunyodan koʻngil uzibdi va bolalarini chaqirib ularga insofli, vijdonli boʻlishni, halol kasb bilan kun kechirishni, birovning molidan hazar qilishni va yana bir qancha vasiyatlarni qilibdi-da, ularga chiqib ketish uchun ruxsat beribdi, keyin ularni bir-bir chaqirib, hammasiga bir sirni aytibdi.

Avval katta oʻgʻlini chaqirib:

— Oʻgʻlim, bogʻdagi olmaning tagida bekitib qoʻygan bir xumcha oltinim bor, bu darddan mening qutulishim qiyin. Ukalaring ham yosh, ular hali pul nimaligini bilmaydi, sen katta yigit boʻlib qolding, har narsaga aqling yetadi, shu xumchadagi oltinni olib, ukalaring katta boʻlib qoʻlidan ish kelguncha ularga yordam qilib tur. Mening oʻrnimga ularga ota boʻl, — debdi. Cholning katta oʻgʻli otasidan minnatdor boʻlib chiqib ketibdi va oʻzicha:

— Otam ukalarimga qaraganda meni koʻproq yaxshi koʻrar ekanlar bu sirni yolgʻiz menga aytdilar, — deb xursand boʻlibdi.

Chol oʻrtancha oʻgʻlini chaqirib:

— Oʻgʻlim, bogʻdagi olmaning tagida bekitib qoʻygan bir xumcha oltinim bor. Akang katta, uning qoʻlidan ish keladi, u endi oʻz nonini topib yeydi, ukang hozir kichkina, u pulning nimaligini bilmaydi, sen shu oltinni olgin, akang bilan ukangga yordam qilib tur, akangning soʻzidan chiqma, uni mening oʻrnimda koʻr, hurmat qil, ukangga yaxshi tarbiya beringlar, uni oʻqitinglar, — deb uni ham chiqarib yuboribdi. Bu ham: “Otam meni akamdan ham, ukamdan ham yaxshi koʻrar ekanlar, bekitgan dunyolarini faqat menga aytdilar”, deb xursand boʻlibdi.

Chol eng keyin kenjatoyini chaqirib:

— Bolam mening dardim yomon. Bogʻdagi olmaning tagida koʻmib qoʻygan bir xumcha oltin bor. Akalaring endi oʻz nonini topib yeyishi mumkin, endi ularning qoʻlidan ish keladi, ularga qaraganda sen hali yoshsan, hozircha sening qoʻlingdan ish kelmaydi, shu pulni sen olgin, akala-ringga yordam qilib turgin, ularning gapidan chiqma, oʻqigin, ahil boʻlib yashanglar! — deb bunga ham ruxsat beribdi. Bu ham: “Otam akalarimga qaraganda meni koʻproq yaxshi koʻrar ekanlar, bu sirni ularga aytmasdan yolgʻiz menga aytdilar”, deb xursand boʻlib, otasining oldidan chiqib ketibdi.

Oradan ikki kun oʻtgach, chol oʻlibdi. Uni koʻmishibdi. Oradan bir hafta oʻtgach, katta oʻgʻil oʻrtanchasini chaqirib, undan:

— Nima uchun xafa koʻrinasan, bir narsa boʻldimi yo bir joying ogʻriydimi? — deb oʻsmoqchilab soʻrabdi. Oʻrtancha esa:

— Hech narsa boʻlgani yoʻq, otamizning oʻlimlari uchun faqat men emas siz ham xafasiz-da, — debdi.

Akasi ukasidan:

— Otam oʻlish oldidan meni chaqirib bogʻdagi olma tagida koʻmib qoʻyilgan bir xumcha oltin bor, sen shu oltinni ol, degan edilar, kavlab qarasam, oltinlar yoʻq. Mabodo dadam senga ham aytgan boʻlsalar shu oltinni sen oldingmi? — deb soʻrabdi.

— Haqiqatan ham dadam menga ham aytgan edilar, men ham kavlab hamma yoqni titib yubordim, yoʻq. Aka men sizga toʻgʻrisini aytayotirman, — deb javob berdi oʻrtanchasi.

— Unday boʻlsa, kenjaga ham aytgan boʻlsalar kerak. Bor, ukangni chaqirib kel, — debdi.

Mehmonxonaga oʻrtanchasi bilan kenja oldinma-ketin kirib kelibdilar, kattasi ularga oʻtirishni buyuribdi. Kenjadan olma tagida koʻmilgan xumchani soʻrabdi. Kenja ham oʻrtanchaga oʻxshab, dadasi unga ham aytganini, u ham borib kavlab topolmaganini aytibdi. Katta oʻgʻil oʻylab turib:

— Yoʻq, ukalarim, otam bizni aldamagan, shu pulni uchalamizdan birimiz olganmiz. Agar sizlar iqror boʻlmasanglar qoziga boramiz, u albatta topib beradi. Ertagacha sizlarga muhlat — oʻylab koʻringlar, — debdi va uchovlari tarqalishibdi.

Ertasi kun ertalab uchovlari qozixonaga qarab yurishibdi.

Shu shaharda tajribali bir qozi bor ekan. Aka-ukalar shu qozining oldiga kiribdilar, unga taʼzim qilib turibdilar, qozi ularga joy koʻrsatib, oʻtirish uchun ruxsat bergach, oʻtirishibdi. Qozi keluvchilarga qarab:

— Kelinglar, bolalarim, qanday xizmat bilan keldinglar? Marhamat, xizmatlaringga tayyorman,— deb muloyimlik bilan murojaat qilibdi.

Kattasi oʻrnidan turib:

— Iltifotingiz uchun rahmat, arzimagan bir janjal bilan oldingizga kelgan edik. Mumkin boʻlsa aytar edik, — deb qoziga taʼzim qilibdi.

Qozi ishora qilgach, kattasi:

— Biz uchalamiz tugʻishgan aka-ukalarmiz, shu shaharning falon mahallasida turamiz. Bundan olti kun muqaddam otamiz vafot etdilar, oʻlimlaridan bir kun burun bogʻimizning bir joyiga koʻmilgan bir xumcha oltin toʻgʻrisida har birimizni alohida-alohida ogohlantirdilar. U kishining vafotlaridan keyin har birimiz shu joyni borib kavlab pulni topa olmadik. Otamiz bizni aldamasalar kerak. Pulni shu uchalamizdan birimiz olganmiz, lekin hozircha iqror boʻlmasdan turibmiz. Sizning oʻtkir tajribangiz shu narsani olgan odamni iqror qildirar, deb ishonib keldik, — deb soʻzini tamom qilib oʻtiribdi.

Qozi bolalarning oldiga dasturxon yozdirib, har xil noz-u neʼmatlar qoʻydiribdi va ovqatga taklif qilibdi. Oʻzi bularga bir hikoya aytmoqchi boʻlibdi.

— Ilgari zamonda, — deb soʻz boshlabdi qozi, — bir yigit, bir qiz bilan gaplashib yurar ekan. Bular bir maktabda oʻqib yurgan davrda bir-birlariga muhabbat qoʻygan, maktabni bitirgandan keyin ham aloqani uzmay tez-tez koʻrishib turishgan, ikkalasi turmush qurishmoqchi boʻlgan ekan. Yigit qiznikiga sovchilar yuborgan, qizning ota-onasi qizini bu yigitga bermasdan boshqa bir yigitga bermoqchi boʻlgan. Toʻy yaqinlashgach, qiz yigitning oldiga kelib:

— Meni kechirasiz, taqdirimiz qoʻshilmagan ekan, otam bilan onam rozi boʻlmagach, men bilan sizning qoʻlimizdan nima ham kelar edi. Shu urf-odat, qoida va qonunlarga boʻysunmasdan ilojimiz bormi, bir narsa deb qarshilik qilsak ikkalamizni ham toshboʻron qilishadi. Bizlardan keyin balki oʻz erkiga oʻzi egalik qiladigan zamonlar ham kelar, men siz bilan xayrlashgani keldim,— degan ekan. Yigit qizga:

— Gapingiz toʻgʻri, lekin mening sizdan bir iltimosim bor, agar shu iltimosimni bajarishga vaʼda bersangiz aytaman va shundan keyin siz bilan xayrlashaman, boʻlmasa oʻzingiz bilasiz, — debdi. Qiz:

— Ayting, agar qoʻlimdan kelsa, albatta bajaraman, — debdi.

Yigit:

— Nikoh kuni kechasi toʻyingizning hamma marosimi oʻtgach, mening oldimga bir kelasiz, shunda siz bilan xayrlashaman, — debdi. Qiz ham “Xoʻp”, deb vaʼda beribdi.

Toʻy boʻlib, qizni nikohdan keyin kuyovnikiga olib ketishibdi, kelinni oʻsha vaqtning urf-odatlari bilan yasatilgan uyga olib kelishib toʻy marosimini ado etishgach, uyni chet kishilardan xoli qilib, kuyovni kirgizishib, boshqalar tarqalishibdi.

Kuyov kelinning oldiga kelib, ikkalasi gaplashib oʻtirganda kelin xayol surib turgan ekan, kuyov kelindan:

— Nega siz xafa koʻrinasiz, biz ikkalamiz uchun bugun shodlik kuni-ku? — deb xafalik sababini soʻrabdi.

Gaplashib yurgan yigit bilan ikkalasining oʻrtasidagi yoshlik vaqtidan doʻstlikni, otasi qizni u yigitga bermasdan hozirgi kuyovga berganini, bundan bir hafta ilgari shu yigitning oldiga xayrlashgani borganini va nihoyat yigit undan shu bugun kechasi xayrlashish uchun vaʼda olganini, soʻzining ustidan chiqolmaganini, vaʼdaga xilof qilganini kelin eriga aytibdi va “Agar menga ishonsangiz shu yigit bilan xayrlashib kelish uchun ruxsat bersangiz”, deb eridan iltimos qilibdi. Kuyov:

— Agar vaʼda bergan boʻlsangiz borib keling, — deb ruxsat beribdi.

Qiz shu zamon oʻrnidan turib yigitning hovlisiga qarab yuribdi.

Qiz yigitning oldiga kelgach, yigit hayron boʻlib:

— Qanday qilib eringizdan ruxsat soʻradingiz, u sizga qanday qilib ishondi? — debdi.

Qiz eriga butun voqeaning rostini aytganini, shundan keyin eri ruxsat berganini aytibdi.

Yigit qizning yuziga tikilib turib:

— Eringiz sizga ishonib mening oldimga yuborgan boʻlsa, mayli, xayr, eringizning mardligi meni oʻz niyatimdan qaytishga majbur qildi, yaxshi boring, qoʻsha-qaringlar, sizlarga baxt-saodat tilayman, — deb ochiq yuz bilan xayrlashibdi.

Qiz yigit oldidan xayrlashib chiqib kuyovnikiga qarab yurarkan, oʻgʻrilar qoʻliga tushibdi. Oʻgʻrilar qizdan nima uchun bunday kech boʻlganda koʻchada yurishining sababini soʻraganda, qiz ularga voqeani aytib beribdi va yigit bilan xayrlashib eri oldiga qaytib kelayotganini aytibdi. Oʻgʻrilar:

— Eringiz ham, gaplashib yurgan yigitingiz ham zoʻr mardlik koʻrsatganliklari uchun biz ham sizga nisbatan bir mardlik qilaylik, eringizning hovlisi qaysi mahallada, bizdan keyin boshqa oʻgʻrilarga uchramasligingiz uchun biz sizni eltib qoʻyaylik, — deb qizni erinikiga keltirib qoʻyishibdi. Shu yerda qozi hikoyasini toʻxtatibdi:

Nomaʼlum otliq Qoʻldoshdan:

— Sizning fikringizcha qiz gaplashib yurgan yigitnikimi, kuyovnikimi yoki oʻgʻrilarnikimi, qaysi birlari maqtashga loyiq? — deb soʻrabdi. Qoʻldosh:

— Kuyovning mardligi ustun, u har qanday maqtashga loyiq, chunki u faqat oʻz mardligini koʻrsatib qolmay, gaplashib yurgan yigitni ham mardlikka boshladi. Balki u yigitning niyati yomon edi, uni yomon niyatlardan qaytarib, mardlik tomonga undadi, — debdi.

Nomaʼlum kishi maʼqul ishorasini qilgach, hikoyasini davom ettiribdi:

“Shulardan qaysi birlari mard ekan?” deb soʻrabdi qozi. Kattasi: “Gaplashib yurgan yigit mard ekan, chunki qiz uning oldiga ikki marta kelibdi, yigit vijdonli boʻlgani uchun qizni qaytargan”, debdi. Oʻrtanchasi: “Kuyov mard ekan, sinamagan bir qizning gapiga ishonib, unga ruxsat beribdi”, debdi. Kenja: “Oʻgʻrilar mard ekan, bular vaqti kelganda bir pul uchun odam oʻldirishdan ham qaytmaydi-yu, molning oʻzi oʻz oyogʻi bilan bularning oldiga kelganda, kelinning kiyimlarini olish u yoqda tursin, uni oʻz uyiga eltib qoʻyishibdi”, debdi.

Qozi turib: “Mana janjal ham hal boʻldi, oʻgʻrini mudofaa qilgan kishi oʻgʻri. Kenjatoy, xumchadagi oltinni akalaringiz bilan boʻlib oling, otangizning vasiyatlariga muvofiq bularga yordam ham qilishingiz kerak”, debdi.

Kenjatoy rozi boʻlibdi, bular qozining usta tajribasiga hayron boʻlib, xursand boʻlib chiqib ketibdilar.

Otliqlar kecha-yu kunduz yoʻl yurib bir shaharga kelishibdi. Bir karvonsaroyga tushib, uch-toʻrt kun dam olib, karvonsaroy yaqinidan bir hovli sotib olishibdi, hovlini roʻzgʻor asboblari bilan tuzatib, nomaʼlum otliq Qoʻldoshga mahalladan mahalla oqsoqoli bilan besh-olti kishini chaqirib kelishni buyuribdi. Qoʻldosh ularni kechqurunga taklif qilib kelgach, nomaʼlum otliq:

— Mehmonxonani tuzatib qoʻydim, mehmonlarni yaxshi kuting, ovqatdan keyin ayting, bizni nikoh qilib qoʻyishsin, bugundan boshlab siz shu hovlining va oilamizning boshligʻi, men boʻlsam sizning xotiningizman, — deb oʻzining xotin kishi ekanligini Qoʻldoshga bildiribdi.

Nikoh ziyofati oʻtgach, xotin Qoʻldoshga:

— Endi siz bu shahardan oshno-ogʻayni orttiring, shohning saroy kishilari bilan tanishing, ularni hovlimizga chaqiring, ular chaqirsa, siz ham boring va ularni vosita qilib shohning saroyiga ishga kirib oling! — debdi. Qoʻldosh oradan bir-ikki oy oʻtgach, shoh saroyiga ishga kirib olibdi. Shoh tomonidan berilgan topshiriqlarni oʻz vaqtida bajargani uchun obroʻ topibdi va Musofirbek deb nom chiqaribdi.

Shunday qilib, Musofirbekning ishi kundan-kun rivojlanib, uning doʻstlari ham, dushmanlari ham koʻpaya boribdi. Musofirbekning katta obroʻ qozonishi saroy amaldorlariga yoqmabdi. Ular:

— Bu musofir yaqinda kelib koʻp martaba shohning inʼomini oldi, biz boʻlsak shohning inʼomini koʻrmaymiz, — deb dushmanlik qila boshlabdilar.

Bir kuni Musofirbekning xotini unga:

— Shohning koʻp martaba inʼomlarini oldingiz, shohni saroy amaldorlari bilan ziyofatga chaqirsangiz, — debdi. Musofirbek bu fikrga qoʻshilib, shohni saroy amaldorlari bilan birga ziyofatga taklif qilibdi, ziyofatga katta tayyorgarlik koʻra boshlabdi.

Mehmonga borishdan bir kun avval podshoh amaldorlaridan biriga:

— Sen borib Musofirbekning hovli-joylarini koʻrib kel, joylari tuzukmi, borib sharmanda boʻlmaylik, — deb buyuribdi. Amaldor kelib ichkari hovliga moʻralab qaragan ekan, koʻzi Musofirbekning xotiniga tushibdi. Xotin juda chiroyli va kelishgan ekan. Amaldor esa, Musofirbekning dushmanlaridan ekan. U podshoh oldiga borib, Musofirbekning xotinini maqtay boshlabdi, bunday chiroyli xotin sizga loyiq, — deb oʻz fikrini maʼqullayveribdi.

Ziyofatdan keyin podshoh vazirlarini yigʻib qanday qilib Musofirbekning xotinini olish toʻgʻrisida maslahat qilibdi. Musofirbekni ogʻir ishga buyurib, uni halok qilishmoqchi, keyin esa uning xotinini shohga olib bermoqchi boʻlishibdi.

Ertasiga podshoh qizining kasalligini va unga yoʻlbarsning suti kerakligini Musofirbekka aytib, bu xizmatni sizdan boshqa hech kim bajara olmaydi, shu xizmatga bel bogʻlang va tayyorgarlik koʻring,— debdi. U esa xotinining maslahati bilan podshohdan qirq kun muhlat va qirqta qoʻy soʻrabdi. Podshoh Musofirbekning talabini qondiribdi.

Musofirbek oʻttiz sakkiz kun oʻz hovlisida xotini bilan yashabdi. Oʻttiz toʻqqizinchi kuni xotini bir varaq qogʻozga xat yozib beribdi va:

— Shahardan kun chiqar tomonga qarab uch tosh yurganingizdan keyin chap qoʻlga qarab bir yolgʻiz oyoq yoʻl ketadi, shu yoʻl bilan yarim tosh yurganingizdan keyin roʻparadan keng bir maydon chiqadi, shu maydon oʻrtasiga borib kun chiqar tomonga qarab xatni ochasiz, xatni ochishingiz bilan toʻgʻringizdan bir urgʻochi yoʻlbars paydo boʻladi, xatni ushlaganingizcha oʻrningizda bir aylansangiz atrofingizni urgʻochi yoʻlbarslar oʻrab oladi. Xatni bir qoʻlingizda ushlaganingizcha otning boshini kelgan yoʻlingizga qarab burasiz va toʻppa-toʻgʻri podshoh saroyiga qarab yurasiz, podshohga:

— Podshohim, mana bu urgʻochi yoʻlbarslardan istaganingizcha sut sogʻib olishingiz mumkin, men olib kelsam, balki yetmasa ikkinchi martaba ovora boʻlmayin, — deb bularning oʻzini boshlab keldim, deysiz, — deb oʻrgatibdi.

Musofirbek xotini aytgan yoʻl bilan yurib, aytilgan joyga boribdi va yoʻlbarslarni podshohnikiga boshlab kelibdi.

Podshoh boshliq butun saroy ahli bu voqeani koʻrib qoʻrqqanidan tol bargidek titrabdilar. Podshoh Musofirbekka:

— Rahmat, men sizni imtihon qilish maqsadida bu ishga buyurgan edim, bular fuqaroga zarar keltirmasin, qaytaring! — deb yalinibdi.

Musofirbek yoʻlbarslarni shahardan tashqariga olib chiqibdi va qoʻlidagi xatni yopibdi. Yoʻlbarslar koʻzdan gʻoyib boʻlibdi.

Shundan keyin podshoh vazirlari bilan yana maslahatga oʻtiribdi. Uzoq muzokaradan keyin shunday fikrga kelibdilar: Ertalab xazinachi podshohga kelib xazinadan toʻrt dona oltin gʻisht yoʻqolganini maʼlum qiladi, podshoh esa Musofirbekka:

— Siz shu yoʻqolgan narsani topasiz, — deb buyuradi.

Ertasiga ertalab Musofirbek xizmatga otlanar ekan, xotini unga: “Mabodo podshoh yana kechagiga oʻxshagan xizmat buyurib qolsa, qirq kun muhlat va qirqta qoʻy soʻrang!” deb tayinlabdi.

Musofirbek saroyga kelib oʻz oʻrniga oʻtirgach, kechagi maslahat boʻyicha xazinachi shohga oltin gʻishtlar voqeasini aytibdi. Podshoh Musofirbekka:

— Siz shu yoʻqolgan narsani topasiz! — deb buyuribdi. Musofirbek shohga taʼzim qilib, undan qirq kun muhlat va qirqta qoʻy soʻrabdi. Qoʻylar uchun hujjat olib uyiga ketibdi va yana oʻttiz sakkiz kun rohatda yashabdi. Oʻttiz toʻqqizinchi kuni xotini unga bir xat yozib beribdi va qay tarafga borishni va kimga uchrashni aytibdi, Musofirbek yoʻlga chiqib tayinlangan joyga yetib boribdi.

Qarasa, bir chamanzor, gullar ochilgan, bulbullar sayragan, tir-tiniq suvlar ariqlardan oqmoqda. Hamma yoq koʻm-koʻk maysazor, lekin hech kim yoʻq. Gulzorni tomosha qilib yurib, uzoqdan qizlarning ashula aytgan ovozini eshitibdi, ovozlar yaqinlasha boshlabdi va nihoyat qizlar Musofirbek turgan joyga kelishibdi. Musofirbek oʻzini bir chetga olib, ularning husn-u jamoliga hayron boʻlib turgan ekan, boshligʻining koʻzi Musofirbekka tushib uni oʻz oldiga chaqiribdi va undan hol-ahvol va qayerdan, qanday maqsad bilan kelganini soʻrabdi. Musofirbek qizning muomalalaridan xursand boʻlib, xatda tayinlangan qiz shu boʻlishiga ishonch hosil qilibdi va yonidagi xatni chiqarib taʼzim bilan unga uzatibdi. Qiz uning qoʻlidan xatni olib oʻqibdi va toʻsatdan: “Ie, siz bizning pochchamiz boʻlar ekansiz-ku”! — deb Musofirbekni darrov mehmonxonaga taklif qilibdi va shu kuni kechgacha uni ziyofat qilishibdi.

Kechqurun xatning mazmunini muhokama qilishib, qiz va ikki kaniz Musofirbek bilan yoʻlga chiqishibdi. Yoʻl yurib, sogʻ-salomat Musofirbeknikiga yetib kelishibdi. Opa-singillar bir-biri bilan hol-ahvol soʻrashib, oʻsha kuni dam olib yotishibdi. Qirqinchi kuni sahar turib opa-singil hovli oʻrtasiga tushib, duolar oʻqib, ikkalasi baravar qadam tashlab yurganda oyoqlarining tagidan oltin gʻishtlar paydo boʻlibdi, bir zumda hovli yuzi oltin gʻishtlar bilan toʻlibdi. Podshohga olib borish uchun oʻttizta oltin gʻisht yasab berishibdi.

Musofirbek toʻrtta gʻishtni oʻzi olib, yigirma oltita gʻishtni bir hammolga koʻtartirib podshohning huzuriga joʻnabdi.

Hammolni eshikda qoldirib, oʻzi ikki juft oltin gʻishtni olib podshohning oldiga kiribdi va taʼzim qilib oltin gʻishtni shohning oldiga qoʻyibdi. Oltin gʻishtni koʻrgan podshoh:

— Yana ikki juft yoʻqolgan, hammasi toʻrt juft edi, — debdi.

Musofirbek hammasi boʻlib toʻrt juftmidi yoki koʻproqmidi, — deb soʻrabdi. Podshoh:

— Hammasi toʻrt juft edi, — deb takrorlabdi.

Musofirbek oʻtirgan saroy amaldorlariga ham shohning fikrini tasdiqlatib olgach, hammolni chaqirib, mana bu oʻn uch juft, avvalgi ikki juft bilan oʻn besh juft — oʻttiz dona boʻldi, podshohim, yana nima daʼvoingiz bor! — deb soʻrabdi. Buni koʻrgan podshoh bilan uning vazirlari uyalganlaridan yerga qaraganlaricha:

— Boshqa daʼvomiz yoʻq, rahmat, — debdilar.

Kechqurun podshoh yana maslahat majlisi chaqirib:

— Endi nima maslahat berasizlar, bir balo qilib Musofirbekni yoʻq qilmasanglar, bu ishq meni oʻldirishi mumkin, — debdi.

Bir vazir shohdan ruxsat soʻrab oʻz fikrini bayon qilibdi:

— Ulugʻ shohim, kaminaning miyasiga bir fikr keldi, ruxsat berilsa, aytsam,— deb taʼzim qilibdi. Podshoh ijozat bergach, vazir aytibdi:

— Ertalab Musofirbek saroyga kelganda siz ham, bizlar ham juda xafa boʻlib oʻtiraylik. Musofirbek bu xafalikning sababini albatta soʻraydi. Shunda siz unga qarab: “Ey, Musofirbek, bu dunyoning gʻam-u gʻussasidan sira qutulmadim, birini bir yogʻliq qilsam, ikkinchisi chiqadi, bu dunyo shunday bir gʻamxona ekan. Bugun men bir tush koʻrdim, shu tushimdan juda xafaman, tushimning taʼbirini bu oʻtirgan vazirlarga aytsam, bu maxluqlardan bir maʼqul fikr chiqmadi, oʻylaymanki, bu mushkulimni ham siz oson qilarsiz va bu gʻamdan meni qutqararsiz. Tushimda otam, onam va buvimni koʻrdim, ularning hech qaysisi mening yuzimga qarashmadi, mendan yuz oʻgirishdi, endi siz u dunyoga borib mendan nima uchun xafa boʻlganlarining sababini bilib kelsangiz”, deb uni narigi dunyoga borishga koʻndirasiz va shu xizmatning badaliga katta mukofotlar vaʼda qilasiz. Mana janoblariga boʻlgan sadoqatim, albatta narigi dunyoga borgan odam qaytib kelmaydi, shundan keyin janobi oliylari u parining vasliga yetishadilar, — deb soʻzini tamom qilibdi.

Bu gap hammaga maʼqul tushibdi.

Ertalab Musofirbek xizmatga kelayotganda xotini unga:

— Podshoh sizga yana biror mushkul xizmatni tayyorlab qoʻygandir, qanday xizmat buyursa ham, avvalgidek qirq kun muhlat bilan qirq bosh qoʻyni olib kelavering, — deb tayinlabdi.

Musofirbek shoh saroyiga kelganda podshoh narigi dunyoga borib, ota-onasining xafa boʻlish sabablarini bilib kelishni buyuribdi. Musofirbek shohga taʼzim qilib:

— Xizmatingizni jonim bilan ado etaman, qirq bosh boʻrdoqi qoʻy, bir yaxshi ot va qirq kun muhlat berishingizni soʻrayman, — debdi. Podshoh uning talabini qondirib, joʻnashga ruxsat beribdi.

Musofirbek qoʻylarni olib kelib oʻttiz toʻqqiz kungacha uyda xotini va qayni singlisi bilan rohat qilib yotibdi. Qirqinchi kunga oʻtar kechasi xotini bilan qayin singlisi shahardan chiqibdilar. Eski kiyimlar kiyib kechasi bir keng joyga kul yigʻishibdi. Musofirbekka kuygan chopon kiygizib, yuzlariga qorakuyalar surtib, uni yarim belidan kulga koʻmibdilar, podshohning ota-buvasi, katta buvisi, avlod-ajdodi nomidan shohga laʼnat xati yozishibdi, xatning chetlaridan toʻrt-besh joyini kuydirishibdi-da, bir uchidan Musofirbekka tutqizishibdi, aytadigan gaplarni oʻrgatib keyin bir afsun oʻqib kulga suf-kuf qilishibdi.

Musofirbekka:

— Qani, podshoh saroyiga qarab yuring! — deb oq yoʻl va muvaffaqiyat tilab qolishibdi. Musofirbek:

— Dunyo-dunyo u dunyo, yaramasdir bu dunyo, dunyo-dunyo u dunyo, falokatdir bu dunyo, dunyo-dunyo u dunyo, kasofatdir bu dunyo… tilim lol-u dilim beholdur! — deb baqirib-chaqirib saroyga kirib boribdi, shohga taʼzim qilib, xatni uning qoʻliga beribdi.

Mana, janoblarining ota-bobolari xafa boʻlishining sabablarini shu xatga yozib berishdi, ey, taqsirim, dunyo-dunyo u dunyo, yaramasdur bu dunyo, — deb yuqoridagi soʻzlarni takrorlabdi.

— U dunyoda rohat-u bu dunyo kulfat, u dunyo farogʻat-u bu dunyo mashaqqat, u dunyoda aysh-ishrat-u bu dunyoda azob-uqubat, u dunyoda sayr-sayohat-u bu dunyoda balo-yu ofat, janobi oliy hazratim menga tezroq ruxsat bering, oʻsha dunyoga ketaman, bu dunyoda turolmayman, — deb oʻzini devonalikka solib “dunyo-dunyo”sini ayta beribdi.

Xatni oʻqigach, podshohning koʻngli buzilib yigʻlab yuboribdi. Musofirbekdan narigi dunyo haqida soʻray boshlabdi. Musofirbek unga bir-ikki ogʻiz gapirib, yana “dunyo-dunyo”ni ayta beribdi.

Podshoh Musofirbekdan qanday qilib u dunyoga borib kelganini, yoʻlda qiynalgan-qiynalmaganini aytib berishini iltimos qilib: “Biz ham borib kelsak boʻladimi?” deb soʻrabdi.

Musofirbek podshohga:

— Siz falon maydonga yuz sarjin oʻtin, uch yuz pud kunjara yigʻdiring, ularni yaxshilab taxlasinlar. Agar yomon taxlashsa yoʻlda qulab ketishingiz mumkin, chunki sizlar koʻpchiliksiz, ustiga joy solib chiqib oʻtirasizlar-da, pastdan birov oʻt qoʻyib yuboradi. Shunda menga oʻxshab qirq kunda borib kelishingiz mumkin, — debdi. Yana “dunyo-dunyo” deb saroydan chiqib ketibdi.

Podshoh Musofirbek aytgan oʻtin va kunjaralarni belgilangan joyga tashita boshlabdi. Oʻzi, xotinlari, vazirlari va maslahatchilari hammasi sakson kishi boʻlibdi. Musofirbek aytgandan uch martaba koʻproq oʻtin bilan kunjara tashilibdi.

Ketadigan kuni podshoh Musofirbekni oʻz oʻrniga qoldiribdi. Xotin-bolalari, vazirlari va maslahatchilari bilan oʻtin bilan kunjaraning ustiga chiqishibdi. Pastdan turib Musofirbek oʻtni yoqib yuboribdi. Ularni borsa kelmas abadiy dunyoga joʻnatibdi.

Musofirbek oʻqimishli odamlar bilan, ish koʻrgan donishmandlar bilan, xalq ichidan chiqqan bilimdon kishilar bilan, davlati boʻlmasa ham aqli bor odamlar bilan maslahat oʻtkazib, uzoqni koʻruvchi xalq va vatanga chin qalbdan xizmat qiluvchi, davlat va mamlakat ishini boshqaruvchi kishilardan oʻziga vazirlar, maslahatchilar tayinlabdi va mamlakatning obodonchiligi, farovonligi yoʻlida hormay-tolmay xizmat qilibdi.

Kunlardan bir kun Musofirbek bir yoshli oʻgʻilchasi Shodmonni oʻynatib oʻtirgan ekan (xotini bilan qayni singlisi ham yonida oʻtirishgan edi), birdan yoshlik vaqtlarida tortgan azob-u uqubatlari, onasi birovlar eshigida oʻlib ketgani, otasining oʻlimi, podachiligi, doʻsti Yoʻldoshning tushini sotib olgani esiga tushib kulib qoʻyibdi.

Xotini undan kulishining sababini soʻrabdi, u avval aytmabdi, qistagach, ilgari podachilik qilib yurganini, Yoʻldosh degan oʻrtogʻi uning koʻrgan tushini sotib olganini aytibdi va endi oʻylab koʻrsam, osmondan tushgan ikki yorugʻ yulduz siz ikkalangiz ekan, kichkina yulduzcha boʻlsa mana bu Shodmonbegingiz ekan. Tushning taʼbirini toʻgʻri topdimmi? —deb soʻrabdi. Ular “Ha, topdingiz” deyishibdi. Musofirbek Yoʻldosh oʻrtogʻiga yordam berishni vaʼda qilganini aytib:

— Yoʻldosh oʻrtogʻimni topsam, biron vazifaga tayinlasam va shu singlingizni unga bersak nima deysiz? — debdi.

— Biz opa-singil biroz oʻylab koʻraylik, uch kundan keyin javob beramiz, — deyishibdi.

Oradan uch kun oʻtgach, Musofirbek ularning fikrini soʻragan ekan:

— Singlim ham, men ham sizning fikringizga qoʻshilamiz. Mayli, doʻstingizga odam yuborib, uni toptirib keling!— debdi.

Musofirbek saroy amaldorlaridan birini chaqirib, unga doʻsti Yoʻldoshning turar joyini, nima ish bilan shugʻullanishini, xususiyatlarini va xulq-atvorini tushuntirib beribdi va doʻstini topib kelishni buyuribdi. Amaldor podshohdan bu topshiriqni olgach, safar tayyorgarligini koʻribdi va belgilangan vaqtda oʻz hamrohlari bilan joʻnabdi, tayinlangan qishloqni topib boribdi. Bir-ikki kun dam olib, qishloqdagi chollardan surishtirib qidirgan kishisini topibdi.

Yoʻldosh bir boy dehqonda chorakor boʻlib yurgan ekan.

Saroy amaldorlari Yoʻldosh bilan gaplashib, uni oʻz yerida teng sherik boʻlib ishlashga koʻndiribdi. (Musofirbek voqeani hozircha maʼlum qilmaslikni buyurgan ekan.)

Yoʻldosh ikki-uch kun ichida oʻz ishlarini bitiribdi va boy bilan hisoblashib, undan javob olibdi, oshno-ogʻaynilari bilan xayrlashib, saroy amaldori bilan joʻnabdi.

Saroy amaldori Yoʻldoshni olib kelgach, podshohga maʼlum qilibdi. Bir necha kundan soʻng Yoʻldoshni shoh huzuriga olib kelibdilar.

— Xoʻsh, yigit, keling, — deb gap boshlabdi Musofirbek.

— Keldim, janobi oliylari.

— Qayerdan keldingiz va nima maqsadda keldingiz?

— Meni shu yerga olib kelgan kishi, ikkimiz birga dehqonchilik qilamiz,— degan edi.

— Kasbingiz dehqonchilikmi?

— Shunday, taqsir!

— Boshqa hunaringiz ham bormi?

— Yoʻq, taqsir, dehqonchilik tamom boʻlganda mardikorchilik qilaman.

— Necha yildan beri shu ishlarni qilib kelasiz?

— Esimni taniganimdan beri.

— Hech narsa orttirdingizmi?

— Orttirish qayoqda, koʻpincha, mardikorchilik qilib qarz uzaman, yer haydashga hoʻkizim yoʻq.

— Sizning Qoʻldosh degan bir doʻstingiz bormidi?

— Ha bor edi, Qoʻldosh podachi, siz uni qayerdan bilasiz?

— Uni koʻrmaganingizga qancha boʻldi?

— Ikki-uch yil boʻlib qoldi, yaxshi odam edi.

— U qayoqqa ketgan?

— Uning ketishiga men sababchi boʻldim.

— Qanday qilib?

— Bir kun men tush koʻrdim, tushimda osmondan ikkita katta yorugʻ va bir kichik yulduzcha tushib mening qoʻynimga kiribdi.

— Xoʻsh, — debdi Musofirbek.

— Shu tushimni Qoʻldoshga aytgan edim, u esa menga:

— Shu tushingni sotmaysanmi? — dedi, men:

— Ie, sen tentakmisan, tushni ham sotadimi? — dedim, u esa:

— Jon oʻrtoq, shu tushingni sot!— deb qoʻymadi.

— Xoʻp, sotay, nima berasan? — dedim. U esa menga:

— Bir gʻunajinim va bir toyim bor, orttirganim shular, — deb qoʻynidan yarimta qatirma chiqarib berdi-da, qoʻlimni olib “Boriga baraka”, deya berdi. Men ham ”Boriga baraka”, deb berib yubordim. Shundan keyin gʻunajin bilan toyini menga berdi, oʻzi podalarini egalariga topshirdi-da, bir tomonga qarab ketdi. Shu kungacha bedarak, deb bir xoʻrsinib qoʻyibdi.

— Siz uni koʻrsangiz taniysizmi?

— Taniyman, koʻr boʻlibmanmi, u bilan necha yil bir koʻrpada yotganman.

— Qayerdan taniysiz, u balki juda oʻzgarib ketgandir.

— Taniyman-taniyman, uni siz bilasizmi, u shu yerdami?

— Xoʻsh, uning biron nishoni bormidi?

— Ha-ha bor edi, uning oʻng qoʻl tirsagining ustida bir xoli va chap oyogʻi tizzasining ustida tirtigʻi bor edi — oʻsha yerini sigir suzgan edi.

Musofirbek qoʻlidagi xolini koʻrsatgan ekan, Yoʻldosh oʻrnidan irgʻib turib doʻstini quchoqlab oʻpa boshlabdi.

Oradan bir oycha oʻtgach, podshoh doʻstiga qayin singlisini toʻy-tomosha qilib olib beribdi va uni shaharning hokimi qilib tayinlabdi.

Kambagʻaldan chiqqan ikki doʻst mamlakat obodonchiligiga, mehnatkashlarni yorugʻlikka chiqarishga harakat qilibdilar, bu ishda ularga xotinlari katta yordam beribdilar.