Aqlli, idrokli, zehnli

Oʻtgan zamonda bir boy yashagan ekan. Uning uch oʻgʻli boʻlib, uchalasi ham zoʻr bilimdon ekan.

Kunlardan bir kuni moʻysafid ota betob boʻlib yotib qolibdi. U uchala bolasini oldiga chaqirib, nasihat qilibdi:

— Bolalarim, agar qazom yetib oʻlsam, bogʻdagi katta uzumning tagiga har biri otning kallasidek keladigan uchta oltin koʻmganman. Shuni uchalang boshqa shaharga olib borib, boʻlashib olinglar. Oʻz shahrimizda, «otasi oʻlgandan keyin yillik oshini bermay turib, bolalari dunyo boʻlishga tushibdi», degan gap-soʻz tarqamasin. Mening nomimga isnod tegmasin. Ehtiyot boʻlinglar, — deb tayinlabdi.

Oʻgʻillar otaning gapini quloqqa olishibdi. U oʻlgandan keyin hamma taʼziyalarini oʻtkazib, yillik oshlarigacha berib, keyin uch oʻgʻil boshqa shaharga otlanishibdi. Uzum tagiga koʻmilgan oltinni ochib qarashsa, ikkita chiqibdi. Ular hayron boʻlishib, ikki bosh oltinni olib, boʻlib olish uchun boshqa shaharga qarab yoʻlga tushishibdi. Yarim yoʻlga kelib, bir chinorning tagiga, buloq tepasiga oʻtirishibdi. Shunda eng katta aka — aqlli, ikki ukasiga:

— Mana shu yerga bir oq tuya kelib choʻkkan ekan, uning oʻng koʻzi koʻr ekan, — debdi.

Oʻrtancha — idroklisi:

— Tuyaning ustiga ortilgan yukning bir yogʻidagisi sirka, ikkinchi tomondagisi shinni ekan, — debdi.

Kenja uka — zehnlisi:

— Tuyaning ustiga mingan ayol ekan, u ikkiqat ekan, —debdi.

— Koʻp oʻtmay bir tuyakash oʻpkasi ogʻziga tiqilib, yugurib kelibdi. U yigitlarga:

— Tuya koʻrdinglarmi? — debdi.

Eng kattasi:

— Oq tuyamidi, koʻzi koʻrmidi? — desa, tuyakash:

— Ha, ha, xuddi oʻzi, — debdi. Oʻrtanchasi:

— Bir yogʻiga sirka, ikkinchi tomoniga shinni ortilganmidi? — desa, tuyakash:

— Xuddi shunday! — debdi. Kenjasi:

— Ustida bir homilador ayol ham bormidi? — degan ekan, tuyakash:

— Xuddi ana shuning oʻzi, topib beringlar, — debdi. Yigitlar kulishib:

— Boʻlmasa, biz koʻrganimiz yoʻq, — deyishibdi. Tuyakash:

— Koʻrmagan boʻlsanglar, tuyaning oq ekanligini, ortilgan yukini, homilador xotin minganligini, tuyaning koʻrligini qayoqdan bildinglar? — deb soʻrabdi.

Yigitlar:

— Bizlar tajriba bilan bildik, — deyishibdi. Tuyakash:

—Topib beringlar! Boʻlmasa, men sizlarni qoziga olib boraman, — deb, qoziga sudrabdi.

Tuyakash va uch yigit qozixonaga kelishibdi. Tuyakash boʻlgan voqeani qoziga soʻylab beribdi. Qozi uch yigitning kattasiga:

— Sen tuyaning oqligini, oʻng koʻzi koʻrligini qayoqdan bilding? — debdi. Yigit javob beribdi:

— Tuyaning choʻkkan joyiga qarasam oq yunglari tushib qolibdi. Oldiga solingan choʻpning chap tomonidagisini yaxshi yegan, shuning uchun tajriba bilan mana shu soʻzni aytdim, — debdi.

Qozi oʻrtanchasiga:

— Xoʻsh, boʻlmasa tuyaning bir tomoniga sirka, ikkinchi tomoniga shinni ortilganligini qayerdan bilding? — debdi.

— Bir tomoniga pashsha, ikkinchi tomoniga chumoli uymalanib turganidan bildim, — debdi oʻrtancha yigit.

Qozi eng kichik yigit — zehnlidan soʻrabdi:

— Tuyani homilador xotin minganligini sen qayoqdan bilding?

— Buloq boʻyida xotin kishining tizzasini iziga koʻzim tushib qoldi. Bilishimcha, ayol suv olayotganida tiz choʻkkan ekan. Turayotgan vaqtida ikki qoʻlini yerga tirabdi. Shundan homilador ekanligini bildim, — debdi.

Qozi tuyakashni eshikka chaqirib olib:

— Haqiqatan tajribakor boʻlsa, hozir sinab koʻramiz, — debdi-da, u bir kichkina sholgʻomni ikki qoʻli oʻrtasiga berkitib olib, kiribdi:

— Yigitlar, qoʻlimdagi nima? — debdi. Eng katta akasi:

— Qoʻlingizdagi dumaloq narsa, — debdi. Oʻrtanchasi esa:

— Qoʻlingizdagi dumaloq narsaning poʻsti qizil, — debdi. Eng kichik — zehnli esa:

— Oʻzi dumaloq boʻlsa, poʻsti qizil boʻlsa, unda qoʻlingizdagi sholgʻom ekan-da, — debdi. Shunda qozi:

— Sen qaytaver, bular oʻgʻri emas ekan, bilimli, tajribali yigitlar ekan, — deb xayrlashib, tuyakashni joʻnatibdi. Keyin yigitlar oldiga dasturxon qoʻyib ziyofat qilibdi.

Dasturxonda uzum bor ekan, yigitlarning kattasi:

— Bu goʻristonda bitgan uzum ekan, — debdi. Oʻrtanchasi:

— Goʻristonni uzumzor qilib, uchinchi yil hosil olinishi ekan, — debdi. Kichigi:

— Shu goʻristonni uzumzor qilib,uzumini pishirib sotgan kishi uzumdan odamning hidi kelayotganini bilmas ekan, — deb yakunlabdi.

Shu vaqtda qozi guzarga chopib borib uzumfurushdan soʻrabdi. Hammasi haqiqatan toʻgʻri ekan. Qozi yigitlardan:

— Qayoqdan kelayapsizlar va qayoqqa boryapsizlar, nima ish bilan yuribsizlar? — deb soʻrabdi. Yigitlar:

— Bundan bir yarim yil ilgari otamizning koʻzi tirik vaqtida bizga: » Agar men oʻlsam mening taʼziyamni oʻtkazib, yillik oshni bergandan keyin uzumning tagiga koʻmgan uchta ot boshidek oltinni oʻz shahrimizdan boshqa yerga olib borib, boʻlib olasizlar, oʻz shahrimizdagi odamlar bilmasin va gap-soʻz boʻlmasin», deb vasiyat qilgan edilar. Shu vasiyatga koʻra, biz borib uzumning tagini ochdik, uchta oʻrniga ikki bosh oltin chiqdi. Shu oltinni uch aka-uka boʻlib olish uchun yoʻlga chiqib, boshqa shaharga ketayotgan edik. Sizga uchrab qoldik, — deyishibdi. Qozi:

— Boʻlmasa, men boʻlib bera qolay sizlarga, — debdi. Yigitlar rozi boʻlishibdi. Qozi:

— Boʻlib berishdan oldin men sizlarga bir kichkina hikoya aytib berayin, — debdi va hikoyani boshlabdi:

— Bir zamonda ikki yigit maktabda birga oʻqigan ekan, shunda ulardan biri gapdan gap chiqib, «doʻstlikning hurmati, katta boʻlib uylansam, birinchi kunni xotinim sening uyingda oʻtkazadi», debdi. Ikkinchisi bunga ishonmabdi. Oradan bir necha yil oʻtibdi. Ular bir-birlari bilan uzoq vaqt koʻrishishmabdi. Vaʼda ham esdan chiqib ketibdi.

Kunlardan bir kuni shu yigit toʻy-tomosha qilib uylanibdi. Yigit qiz bilan goʻshangada oʻtirgan vaqtida bergan vaʼdasi esiga tushibdi. U voqeadan xotinini xabardor qilibdi. Qiz ham noiloj rozi boʻlibdi. Qiz yarim kechada eng yaxshi kiyim-boshlarini kiyib, qimmatbaho bezaklarini taqib, yigitning oʻrtogʻining uyiga joʻnabdi. U «past koʻcha bilan aylansam uzoq boʻladi», deb qabristondan oʻtib ketayotgan ekan, u yerda qirq qaroqchi yotgan ekan. Qiz shu qirq qaroqchining qoʻliga tushibdi. Qaroqchilarning boshligʻi:

— Menga buni olib beringlar, — debdi. Boshqalari:

— Buning kiyim-kechaklari koʻp ekan, oʻzini oʻldiraylik, moli kamida bir haftalik xarajatimizni koʻtaradi, — debdi. Bir qaroqchi:

— Bu yarim kechada yurgan qanaqa qiz oʻzi?! Oʻzidan soʻraylikchi, nima der ekan? — debdi.

Qiz oʻzining boshidan oʻtgan voqealarni qaroqchilarga bir-bir aytib beribdi. Qaroqchilar:

— Biz, «qaroqchilargina mard boʻladi» desak, bizdan ham mard odam bor ekan. Kelinglar, biz ham bir mardlik qilib, qizni boʻshatib yuboraylik, — debdi. Bu gap hammasiga maʼqul tushibdi. Qiz qaroqchilar qoʻlidan eson-omon qutulib borib, kuyov aytgan doʻstining darvozasini taqillatibdi. Yigit chiqib, eshik ochibdi:

— Siz kimsiz? Kechasi nima qilib yuribsiz? — deb yigit qizdan soʻrabdi.

— Sizning bir doʻstingiz bor ekan. Shu doʻstingiz bilan qilgan bir vaʼdangiz bor ekan. U sizni toʻyga aytishni esidan chiqarib qoʻyibdi. Toʻy oʻtishi bilan siz bilan qilgan sharti esiga tushib, meni sizga yubordi. Ruxsat etsangiz, uyingizga kiray, — debdi.

— Rahmat, men unga tan berdim. Hali ham oʻrtogʻimning oʻziga qaytib boring, — deb uyiga kirgizmabdi. Qani aytinglarchi, bu yerda kimning mardligi hammadan koʻra koʻproq tahsinga sazovor, shuncha dunyo sarf qilib xotin olib, oʻrtogʻiga yuborgan yigitnimi yoki qizga tegmay joʻnatib yuborgan qaroqchilarnimi yoki yigitning oʻrtogʻinimi? — deb qozi hikoyasini tamomlabdi. Shunda ikkita kichik uka hayron bulib qolibdi. Katta aka esa:

— Albatta, qirq qaroqchi insofli, — debdi.

— A-ha, qirq qaroqchi deb, ularga tan berdingiz, otning boshidek keladigan uchta oltinning birini siz olgan ekansiz-da, — debdi qozi. Toʻngʻich aka:

— Taqsir, bola-chaqaliman, rost aytdingiz, birini men olgan edim, — debdi. Ikki ukasi esa:

— Akamning hech qanday aybi yoʻq, — deb, otning boshidek keladigan ikkita oltindan akalariga ham boʻlishib berishibdi-da, keyin oʻz shaharlariga qaytib, maqsadlariga yetishibdilar.