Aql bilan davlat

Bor ekan-da, yoʻq ekan, och ekan-da, toʻq ekan, qadim zamonda, Margʻilon tomonda Aql bilan Davlat boʻlgan ekan. Bir kuni Aql bilan Davlat uchrashib qolishibdi. Ikkovlari bahslashib qolibdilar. Shunda Davlat Aqlga:

— Men sendan ustun turaman. Sen boʻlmasang ham, men kun koʻraveraman. Sen keyingi oʻrinda turasan, — debdi. Aql:

— Kel, unda kuch sinashamiz, — debdi.

Ular yurib-yurib bir yerga boribdilar. Qarasalar, bir bola bir yoniga tosh, bir yoniga mayda kesak olib, joʻxori qoʻriyotgan emish. U bir boyning xizmatkori ekan. Har kuni ertadan-kechgacha joʻxoriga qoʻnadigan chumchuqlarni qoʻrib oʻtirar ekan. Shunda Aql Davlatga:

— Qani, hunaringni bir koʻrsat-chi, — debdi-da, oʻzi ketibdi.

Davlatning buyrugʻi bilan bolaning har bir otgan toshi tilla, har bir kesagi esa gavhar boʻlib yerga tushaveribdi. Shu vaqt podsho oʻz odamlari bilan sayrga chiqqan ekan. Shunda podshoning yoniga bir tilla kelib tushibdi. Podsho hayron boʻlib, uni qoʻliga olib qarasa, haqiqatdan ham tilla ekan. Ketma-ket gavhar ham kelib tushibdi. Podsho va uning odamlari bu sir bilan qiziqib qolib, tilla va gavharlarning qayerdan kelayotganini qidira boshlashibdi. Ular joʻxori qoʻriyotgan bolani koʻrib qolishibdi. Bola har bir otgan toshi tillaga, har bir otgan kesagi esa gavharga aylanib qolayotganini bilmas ekan. Oʻzi parishonxotir oʻtirar ekan. Chunki unda davlat boʻlgani bilan, aql yoʻq ekan-da.

Podsho bolani oʻzi bilan saroyga olib ketibdi. Bola saroyda nimani ushlamasin, hamma narsa tilla va gavharga aylanib qolaveribdi. Podshoning ziyrak vaziri bor ekan. U podshoga:

— Shunday sehrli bolani qoʻldan chiqarmasdan, unga kizingizni berib, kuyov qilib oling, — deb maslahat beribdi.

Podshoning bir goʻzal qizi bor ekan. Podsho tilla va gavharlardan qasr soldiribdi. Qirq kecha-yu, qirq kunduz katta toʻy qilib, bolani oʻziga kuyov qilibdi va qurdirtirgan qasrini ularga beribdi. Lekin bola gapirmas, gapirsa ham, hech tushunib boʻlmaydigan qilib gapirar ekan. Qiz rosa kutibdi, lekin bola hech narsa demasmish.

Shunda podsho qiziga:

— Nima qilib boʻlsa ham, gapga solgin, gapirtir, — debdi.

Podshoning qizi unga gapirsa, bola qizni shunday tepib yuboribdiki, qiz ancha nariga borib tushibdi. Podshoning xizmatkorlari qizni podsho huzuriga olib kelibdilar.

Podsho kuyovini chaqirib, nega bunday qilganligini soʻrabdi. Bola «bilmayman» deb turaveribdi. Podshoningjahli chiqib, bolani osishga buyuribdi. Uni dor tagiga olib borganlarida, aql yordamga kelibdi. Bola es-hushini yigʻib qarasa, dor ostida turgan emish. Shunda:

— Nega meni dorga osyapsizlar? Men nima gunoh qildim? — deb soʻrabdi bola.

Podsho odamlari boʻlgan voqeani unga aytib beribdilar. Bola hayron boʻlib:

— Men hech qanday gunoh ish qilganim yoʻq edi-ku? Meni qoʻyib yuboringlar. Mening bir qari enam bor, u — yolgʻiz. Men joʻxori qoʻrishim kerak, boʻlmasa xoʻjayinim urishadi, — deb yigʻlabdi. Keyin podshoning rahmi kelib, bolani ozod qilibdi.

Shundagina Davlat Aqlning kuchliligiga, usiz hech qanday ish bitmasligiga tan beribdi.