{"headword": "Верлибр", "key": "verlibr", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "47"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "фр. vers — шеър, libres — эркин сўзларидан", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Oʻziga xos tuzilishga ega boʻlgan sheʼr turi. Oʻzbek poeziyasida erkin sheʼr barmoq sheʼriy sistemasi asosida yuzaga kelgan boʻlsa ham, biroq bunda misralardagi hijolar miqdori, ularning choʻziq yoki qisqaligi hech qanday ahamiyat kasb etmaydi. Misralarning turlicha turoqlanishi, qofiyalanishdagi erkinlik shoirga oʻz fikrini izchil ifodalash imkonini beradi. Erkin sheʼrda ohangdorlik va ifodalilik talabi, sheʼr gʻoyasi va shoir maqsadini ochib beruvchi har bir soʻz ijodkor xohlagan tartibda alohida satrlarga chiqarilishi mumkin. Erkin sheʼrda baʼzan zinapoya kabi terilgan soʻzlar oʻzaro qofiyalanib, sheʼrning ohangdorligi va taʼsir kuchini oshiradi. Oʻzbek sovet poeziyasida erkin sheʼr rus sovet poeziyasi, xususan V. V. Mayakovskiy ijodi taʼsirida paydo boʻldi. Bungacha ham oʻzbek poeziyasida erkin sheʼr uchun zamin mavjud edi. Bu avvalo xalq sheʼriyatidagi erkin turoqlanish xususiyati bilan bogʻliq. H. Olimjon, Gʻ. Gʻulom, M. Shayxzoda, Uygʻun, Usmon Nosir kabi oʻzbek sovet shoirlari ijodida erkin sheʼrning original namunalari uchraydi. Masalan: But va tasbeh yuklagan karvonlar... Xuddi shu yoʻldan zang urib, Childirma qoqaroq, Takbirlar hayqirib, — Qurbon — deb, — Qurbon — deb kechmishdir. (Gʻ. Gʻulom) Rus poeziyasida misralari turli miqdordagi, aksariyat yambli (q. Yamb) stopalardan iborat, bandlarga boʻlinmagan, lekin turlicha tarzda qofiyalangan sheʼr turi erkin sheʼr deb ataladi. Hozirgi oʻzbek sovet poeziyasida erkin sheʼr sarbast sheʼr deb ham yuritilmoqda.", "examples": [{"text": "But va tasbeh yuklagan karvonlar... Xuddi shu yoʻldan zang urib, Childirma qoqaroq, Takbirlar hayqirib, — Qurbon — deb, — Qurbon — deb kechmishdir.", "source": "Ғ. Ғулом"}]}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Верлибр", "raw_meaning": "(фр. vers — шеър, libres — эркин сўзларидан) — верлибр, эркин шеър. Ўзига хос тузилишга эга бўлган шеър тури. Ўзбек поэзиясида эркин шеър бармоқ шеърий системаси асосида юзага келган бўлса ҳам, бироқ бунда мисралардаги ҳижолар миқдори, уларнинг чўзиқ ёки қисқалиги ҳеч қандай аҳамият касб этмайди. Мисраларнинг турлича туроқланиши, қофияланишдаги эркинлик шоирга ўз фикрини изчил ифодалаш имконини беради. Эркин шеърда оҳангдорлик ва ифодалилик талаби, шеър ғояси ва шоир мақсадини очиб берувчи ҳар бир сўз ижодкор хоҳлаган тартибда алоҳида сатрларга чиқарилиши мумкин. Эркин шеърда баъзан зинапоя каби терилган сўзлар ўзаро қофияланиб, шеърнинг оҳангдорлиги ва таъсир кучини оширади. Ўзбек совет поэзиясида эркин шеър рус совет поэзияси, хусусан В. В. Маяковский ижоди таъсирида пайдо бўлди. Бунгача ҳам ўзбек поэзиясида эркин шеър учун замин мавжуд эди. Бу аввало халқ шеъриятидаги эркин туроқланиш хусусияти билан боғлиқ. Ҳ. Олимжон, Ғ. Ғулом, М. Шайхзода, Уйғун, Усмон Носир каби ўзбек совет шоирлари ижодида эркин шеърнинг оригинал намуналари учрайди. Масалан: Бут ва тасбеҳ юклаган карвонлар... Худди шу йўлдан занг уриб, Чилдирма қоқароқ, Такбирлар ҳайқириб, — Қурбон — деб, — Қурбон — деб кечмишдир. (Ғ. Ғулом) Рус поэзиясида мисралари турли миқдордаги, аксарият ямбли (қ. Ямб) стопалардан иборат, бандларга бўлинмаган, лекин турлича тарзда қофияланган шеър тури эркин шеър деб аталади. Ҳозирги ўзбек совет поэзиясида эркин шеър сарбаст шеър деб ҳам юритилмоқда."}}]}