{"headword": "utopiya", "key": "utopiya", "entries": [{"dictionary": {"name": "Izohli lugʻat", "title": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati", "kind": "Izohli", "imprint": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati, A. Madvaliyev, D. Xudayberganova (tahrir ostida), Toshkent, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbek-tilining-izohli-lugati/", "page": ""}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Ilmiy asosga ega boʻlmagan ideal ijtimoiy tuzum tasviri (Tomas Morning ayni shunday jamiyat tasvirlangan Utopiya asari nomidan).", "examples": []}, {"order": 2, "text": "Ilmiy fantastika janri; ijtimoiy qayta qurishlarning noreal, xayoliy rejalari tasvirlangan barcha asarlarning belgisi.", "examples": []}, {"order": 3, "text": "Amalga oshmaydigan orzu, xomxayol.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"izoh_pos": "ot", "source_url": "https://izoh.uz/word/utopiya"}}, {"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "317"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "гр. outopos — ҳеч ерда йўқ сўзидан", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Xayoliy, ushalmas orzuni aks ettiruvchi asar. Ingliz mutafakkiri T. Mor (1478—1535) oʻzining asarlaridan birini «Utopiya» deb nomlaydi. Bu asar oʻylab chiqarilgan allaqanday bir oroldagi kommunistik jamiyat haqida yozilgan. Angliyada feodalizmning yemirilishi va kapitalizmning taraqqiyoti boshqa mamlakatlarga qaraganda juda tez yuz berdi. Mana shuning uchun ham bu yerda kapitalistik jamiyatga tanqidiy qarash tez kuchaydi. Bu sharoit T. Morning «Utopiya» asariga asos boʻlgan. T. Mordan soʻng koʻp yozuvchilar mavjud ijtimoiy-siyosiy munosabatlarni tanqid qiluvchi, kelajak jamiyatni xayoliy chizuvchi asarlarini utopiya deb nomlay boshladilar. Masalan, T. Kampanella oʻzining «Quyosh shahri» nomli bir asarini ham utopiya deb ataydi. XVIII asrga kelib utopik romanlar ancha koʻpaydi. Chunki bunday romanlar ijtimoiy gʻoyalarni tashviq qilish vositalaridan biriga aylanib qolgan edi. Bu hol ayniqsa XIX asr ijtimoiy-siyosiy adabiyotlarida kuchli boʻldi. Shuning uchun ham Sh. Fure, Sen-Simon, R. Ouen, S. Batler, V. Morris kabi utopistlar oʻzlarining sotsialistik gʻoyalarini shu vosita orqaligina ifodalashga erishdilar. Shuningdek, J. Vern, G. Uellsning ayrim romanlari ham utopik xarakterga ega. XX asr boshlarida utopik asarlar koʻplab yozildi. Masalan, A. Fransning utopik asarlarida sotsialistik jamiyatning bundan keyingi, kelajagi xususiy mulkchilikning butunlay yoʻqolishi, xoʻjalikni planli boshqarish, ishlab chiqarish qurollariga umumiy rahbarlik qilish, fan-texnikaning rivojlanishi evaziga urushning butunlay oldi olinganligi haqida yoziladi. Shu jihatdan K. Chapek, B. Shouning ayrim utopik xarakterdagi asarlari ham diqqatga sazovordir.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Утопия", "raw_meaning": "(гр. outopos — ҳеч ерда йўқ сўзидан) — утопия. Хаёлий, ушалмас орзуни акс эттирувчи асар. Инглиз мутафаккири Т. Мор (1478—1535) ўзининг асарларидан бирини «Утопия» деб номлайди. Бу асар ўйлаб чиқарилган аллақандай бир оролдаги коммунистик жамият ҳақида ёзилган. Англияда феодализмнинг емирилиши ва капитализмнинг тараққиёти бошқа мамлакатларга қараганда жуда тез юз берди. Мана шунинг учун ҳам бу ерда капиталистик жамиятга танқидий қараш тез кучайди. Бу шароит Т. Морнинг «Утопия» асарига асос бўлган. Т. Мордан сўнг кўп ёзувчилар мавжуд ижтимоий-сиёсий муносабатларни танқид қилувчи, келажак жамиятни хаёлий чизувчи асарларини утопия деб номлай бошладилар. Масалан, Т. Кампанелла ўзининг «Қуёш шаҳри» номли бир асарини ҳам утопия деб атайди. XVIII асрга келиб утопик романлар анча кўпайди. Чунки бундай романлар ижтимоий ғояларни ташвиқ қилиш воситаларидан бирига айланиб қолган эди. Бу ҳол айниқса XIX аср ижтимоий-сиёсий адабиётларида кучли бўлди. Шунинг учун ҳам Ш. Фурье, Сен-Симон, Р. Оуэн, С. Батлер, В. Моррис каби утопистлар ўзларининг социалистик ғояларини шу восита орқалигина ифодалашга эришдилар. Шунингдек, Ж. Верн, Г. Уэллснинг айрим романлари ҳам утопик характерга эга. ХХ аср бошларида утопик асарлар кўплаб ёзилди. Масалан, А. Франснинг утопик асарларида социалистик жамиятнинг бундан кейинги, келажаги хусусий мулкчиликнинг бутунлай йўқолиши, хўжаликни планли бошқариш, ишлаб чиқариш қуролларига умумий раҳбарлик қилиш, фан-техниканинг ривожланиши эвазига урушнинг бутунлай олди олинганлиги ҳақида ёзилади. Шу жиҳатдан К. Чапек, Б. Шоунинг айрим утопик характердаги асарлари ҳам диққатга сазовордир."}}]}