Ритм

Muayyan, bir-biriga teng narsalarning bir xil vaqt birligida takrorlanib turishi. Shu maʼnoda hayotdagi har qanday harakatda ham ritm mavjud. Adabiyotshunoslikda esa sheʼriy nutqdagi muayyan boʻlaklarning biror teng vaqt ichida izchil va bir oʻlchovda takrorlanishiga ham ritm deyiladi. Masalan, aruz sheʼriy sistemasida choʻziq (—) hamda qisqa (V) hijolarning maʼlum tartibda butun sheʼr yoki sheʼriy parcha davomida takrorlanib kelishi natijasida oʻziga xos ruknlar, ruknlar yigʻilib kattaroq ritmik birliklar hosil boʻladi va shu yoʻl bilan sheʼriy vazn vujudga keladi. Chunonchi, barmoq sheʼriy sistemasida misralardagi hijolarning ichki guruhlarga — turoqlarga birlashishi, turoqlarning oʻzaro nisbati va ularning yigʻilib, har bir misradagi umumiy hijolar miqdorining aniqlanishi, nihoyat, misralararo hijolarning nisbati sheʼrning vaznini belgilashga imkon beradi. Demak, bir xil birliklarning guruhlanishi va davriy takrorlanishi sheʼriy ritmning asosini tashkil etadi. Hozirga qadar sheʼriy ritmning kelib chiqishi turlicha izohlanadi. Masalan, biologik ritm boʻlgan yurak faoliyatining harakati dengiz toʻlqinlarining davriy harakati bilan yoki mehnat jarayonidagi ritm bilan bogʻliq (K. Byuxer) deb hisoblanadi. Bu fikrlar sheʼriy ritmning mohiyatini vulgar izohlashdan boshqa narsa emas. Sheʼriy ritm sheʼr yaratuvchining his va tuygʻularini oʻziga xos bir tarzda ifodalashga yordam beruvchi nutq hodisasidir. Sheʼriy ritm oʻzicha bevosita sheʼr mazmunini ochib bera olmaydi, albatta. Ayrim hollarda u yoki bu ritm asosida yaratilgan sheʼriy asarlar oʻta darajada taʼsirchan chiqqanligi uchun shu ritm boshqa ijodkorlar uchun mezonlik vazifasini oʻtashi mumkin. Natijada mazkur ritm asta-sekin anʼanaviylik kasb etadi. Sharq hamsachiligi, rus elegiyachiligi, xalq dostonlaridagi sheʼriy parchalarning turlicha tasviriy holatlar bilan bogʻliqligi yuqoridagi fikrni toʻla tasdiqlaydi. Nasr ham oʻz ritmiga ega, biroq u oʻz tabiati va xarakteri jihatidan sheʼriy ritmdan keskin farq qiladi., ritm

ritm, marom, vazn

oʻzbekchaMarom, maqom, vazn, surʼatqoraqalpoqchaРитмinglizchaRhythm, pace