{"headword": "РАСТВОРЫ БУРОВЫЕ ГЛИНИСТЫЕ", "key": "rastvori burovie glinistie", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "416"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "tabiiy gil jinslardan tayyorlangan eritmalar. Tarkibiga koʻra uch xil boʻladi; 1) bentonitli G.b.e. — asosiy qismi montmorillonit guruhidagi minerallardan iborat; 2) gilli eritmalar — hamma guruhdagi mineral va tuproq zarralari aralashmasidan iborat; 3) paligorskit tarkibli G.b.e. Bunday tarkibli G.b.e. biri-biridan gil minerallarining fizik-kimyoviy xossalarini suvda oʻzgarishi bilan farqlanadi. Mas., montmorillonit minerali suvda boʻkish (hajmini oshirish) va mayda zarralarga parchalanish xususiyatiga ega. Oʻz navbatida zarralar atrofini suv yupqa parda bilan oʻrab ularni boʻlib yuboradi, zarra ichiga singib, uni yana mayda zarrachalarga boʻladi. Provardida kolloidli, tiksotropik va gillash xususiyatiga ega boʻlgan qovushqoq eritma hosil boʻladi. Montmorillonit mineraliga boy bentonitli gillardan tayyorlangan G.b.e. qovushqoqligi yuqori boʻlib, turli minerallar aralashmasidan va paligorskitli gillardan tayyorlanganlariga nisbatan yaxshi natijalar beradi. Gilli eritmalar chuchuk va shoʻr suvlarda tayyorlanganligiga va fizik-kimyoviy xossalariga koʻra quyidagicha tasniflanadi (B.F.Rodjers, 1967): 1. Tabiiy gilli eritmalar. 2. Chuchuk suvda tayyorlangan gilli eritmalar (xlorli natriy miqdori 1% dan kam, kalsiy ioni 120 mg/l): a) vodorod koʻrsatkichi (rN) kichik, fosfatlar bilan ishlov berilgan (rN = 6,5) eritmalar; b) kaustik (oʻyuvchi natriy) bilan ishlov berilgan eritmalar (rN = 8,5÷10,5); v) yuqori rNli eritmalar; g) xrom lignosulfatlari va boshqa adsorbentlar bilan ishlov berilgan eritma (rN = 10,0). 3. Shoʻr suvda tayyorlangan gilli eritmalar (xlorli natriy miqdori 1% dan koʻp): a) kuchsiz shoʻrlangan suvdagi eritmalar; b) dengiz suvidagi eritmalar (tuzlar miqdori 3,5%); v) toʻyingan shoʻr eritmalar (tuz miqdori 30% ga yaqin). 4. Kaltsiyli eritmalar (kalsiy miqdori 120 mg/l dan koʻp); a) kalsiy lignosulfati bilan ishlov berilgan ohakli eritmalar; b) kam ohakli eritmalar; v) xrom lignosulfatlari bilan ishlov berilgan gipsli eritmalar; g) xlorkalsiyli, sirka kaltsiyli eritmalar hamda bariy birikmalari bilan ishlov berilgan eritmalar. 5. Qattiq faza miqdori kam boʻlgan eritmalar (hajmiga nisbatan 7% dan kam).", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "РАСТВОРЫ БУРОВЫЕ ГЛИНИСТЫЕ — Гилли бурғилаш эритмалари", "raw_meaning": "табиий гил жинслардан тайёрланган эритмалар. Таркибига кўра уч хил бўлади; 1) бентонитли Г.б.э. — асосий қисми монтмориллонит гуруҳидаги минераллардан иборат; 2) гилли эритмалар — ҳамма гуруҳдаги минерал ва тупроқ зарралари аралашмасидан иборат; 3) палигорскит таркибли Г.б.э. Бундай таркибли Г.б.э. бири-биридан гил минералларининг физик-кимёвий хоссаларини сувда ўзгариши билан фарқланади. Мас., монтмориллонит минерали сувда бўкиш (ҳажмини ошириш) ва майда зарраларга парчаланиш хусусиятига эга. Ўз навбатида зарралар атрофини сув юпқа парда билан ўраб уларни бўлиб юборади, зарра ичига сингиб, уни яна майда заррачаларга бўлади. Провардида коллоидли, тиксотропик ва гиллаш хусусиятига эга бўлган қовушқоқ эритма ҳосил бўлади. Монтмориллонит минералига бой бентонитли гиллардан тайёрланган Г.б.э. қовушқоқлиги юқори бўлиб, турли минераллар аралашмасидан ва палигорскитли гиллардан тайёрланганларига нисбатан яхши натижалар беради. Гилли эритмалар чучук ва шўр сувларда тайёрланганлигига ва физик-кимёвий хоссаларига кўра қуйидагича таснифланади (Б.Ф.Роджерс, 1967): 1. Табиий гилли эритмалар. 2. Чучук сувда тайёрланган гилли эритмалар (хлорли натрий миқдори 1% дан кам, кальций иони 120 мг/л): а) водород кўрсаткичи (рН) кичик, фосфатлар билан ишлов берилган (рН = 6,5) эритмалар; б) каустик (ўювчи натрий) билан ишлов берилган эритмалар (рН = 8,5÷10,5); в) юқори рНли эритмалар; г) хром лигносульфатлари ва бошқа адсорбентлар билан ишлов берилган эритма (рН = 10,0). 3. Шўр сувда тайёрланган гилли эритмалар (хлорли натрий миқдори 1% дан кўп): а) кучсиз шўрланган сувдаги эритмалар; б) денгиз сувидаги эритмалар (тузлар миқдори 3,5%); в) тўйинган шўр эритмалар (туз миқдори 30% га яқин). 4. Кальцийли эритмалар (кальций миқдори 120 мг/л дан кўп); а) кальций лигносульфати билан ишлов берилган оҳакли эритмалар; б) кам оҳакли эритмалар; в) хром лигносульфатлари билан ишлов берилган гипсли эритмалар; г) хлоркальцийли, сирка кальцийли эритмалар ҳамда барий бирикмалари билан ишлов берилган эритмалар. 5. Қаттиқ фаза миқдори кам бўлган эритмалар (ҳажмига нисбатан 7% дан кам)."}}]}