{"headword": "Рассказчик", "key": "rasskazchik", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь литературоведческих терминов", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Терминологический", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "245"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Badiiy asar voqealarini hikoya qiluvchi shartli shaxs. Adabiyotshunoslikda hikoyachi tushunchasi badiiy asar tahlilida muhim oʻrin tutadi. Chunki aksariyat hollarda asar qaysi shaxs tomonidan hikoya qilinmasin, hayotiy voqelikni estetik jihatdan baholashda hikoyachi va ijodkor pozitsiyasi bir-biriga juda yaqin keladi va birlashib ketadi. Bu holat ayniqsa neytral tasvir asosida yaratilgan asarlarda yana ham kuchli namoyon boʻladi. Umuman olganda, badiiy asarni hikoya qilish ikki xildir: 1. Maxsus hikoyachi bayoni asosida. Bunda hikoyachi asar personajlaridan boʻlishi mumkin. Masalan, Chingiz Aytmatovning «Sarv qomat dilbarim» qissasidagi Ilyosga oʻxshash, A. Qahhorning «Oʻtmishdan ertaklar», Oybekning «Bolalik» kabi avtobiografik asarlarida ham hikoyachi bevosita asar voqealarining ishtirokchisidir. Baʼzan hikoyachi asar voqealarida ishtirok etmaydigan, ammo u yoki bu tarixni biluvchi va uni soʻzlab beruvchi shaxs sifatida ham namoyon boʻladi. 2. Asar voqealari neytral tasvirlanadi. Bunday holatda bayon nomaʼlum shaxs gaplari asosida olib boriladi. Oybek, A. Qahhor, Oʻ. Hoshimov, H. Gʻulom, Mirmuhsin, A. Muxtor kabi yozuvchilar ijodida bu holat kuchlidir. Yuzaki qaraganda, hikoyachi tushunchasi ahamiyatsizdek koʻrinsa ham, biroq bu tushuncha faqat adabiyotshunoslik uchungina emas, balki umuman badiiy ijod uchun ham zaruriy tushunchadir. Har qanday havaskor yoki endi boshlovchi yozuvchi uchun hikoyachi tushunchasini toʻgʻri belgilash, undan oʻrinli foydalana olish muhim rol oʻynaydi. Masalan, asar bayoni birinchi shaxs, yaʼni «men» tilidan olib borilsa, hikoyachi bevosita asar voqealarining ishtirokchisi, shohidi yoki ulardan xabardor shaxs boʻlishi lozim. Bundan tashqari, «men»ning hikoyachi boʻlishi ruhiy holatlarni, qalb kechinmalarini ochishda (faqat oʻzining) qoʻl kelsa ham, biroq boshqa personajlarning ruhiy holatlarini berishda ijodkorni chegaralab qoʻyadi. Agar asar voqealari nomaʼlum hikoyachi shaxs tomonidan olib borilsa, yozuvchiga har tomonlama erkinlik tugʻiladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Рассказчик", "raw_meaning": "— ҳикоячи, ҳикоя қилувчи. Бадиий асар воқеаларини ҳикоя қилувчи шартли шахс. Адабиётшуносликда ҳикоячи тушунчаси бадиий асар таҳлилида муҳим ўрин тутади. Чунки аксарият ҳолларда асар қайси шахс томонидан ҳикоя қилинмасин, ҳаётий воқеликни эстетик жиҳатдан баҳолашда ҳикоячи ва ижодкор позицияси бир-бирига жуда яқин келади ва бирлашиб кетади. Бу ҳолат айниқса нейтрал тасвир асосида яратилган асарларда яна ҳам кучли намоён бўлади. Умуман олганда, бадиий асарни ҳикоя қилиш икки хилдир: 1. Махсус ҳикоячи баёни асосида. Бунда ҳикоячи асар персонажларидан бўлиши мумкин. Масалан, Чингиз Айтматовнинг «Сарв қомат дилбарим» қиссасидаги Илёсга ўхшаш, А. Қаҳҳорнинг «Ўтмишдан эртаклар», Ойбекнинг «Болалик» каби автобиографик асарларида ҳам ҳикоячи бевосита асар воқеаларининг иштирокчисидир. Баъзан ҳикоячи асар воқеаларида иштирок этмайдиган, аммо у ёки бу тарихни билувчи ва уни сўзлаб берувчи шахс сифатида ҳам намоён бўлади. 2. Асар воқеалари нейтрал тасвирланади. Бундай ҳолатда баён номаълум шахс гаплари асосида олиб борилади. Ойбек, А. Қаҳҳор, Ў. Ҳошимов, Ҳ. Ғулом, Мирмуҳсин, А. Мухтор каби ёзувчилар ижодида бу ҳолат кучлидир. Юзаки қараганда, ҳикоячи тушунчаси аҳамиятсиздек кўринса ҳам, бироқ бу тушунча фақат адабиётшунослик учунгина эмас, балки умуман бадиий ижод учун ҳам зарурий тушунчадир. Ҳар қандай ҳаваскор ёки энди бошловчи ёзувчи учун ҳикоячи тушунчасини тўғри белгилаш, ундан ўринли фойдалана олиш муҳим роль ўйнайди. Масалан, асар баёни биринчи шахс, яъни «мен» тилидан олиб борилса, ҳикоячи бевосита асар воқеаларининг иштирокчиси, шоҳиди ёки улардан хабардор шахс бўлиши лозим. Бундан ташқари, «мен»нинг ҳикоячи бўлиши руҳий ҳолатларни, қалб кечинмаларини очишда (фақат ўзининг) қўл келса ҳам, бироқ бошқа персонажларнинг руҳий ҳолатларини беришда ижодкорни чегаралаб қўяди. Агар асар воқеалари номаълум ҳикоячи шахс томонидан олиб борилса, ёзувчига ҳар томонлама эркинлик туғилади."}}]}