qir
қирqir I
QIR I 'yassi togʻ', 'baland tekislik'. Togʻlarda konlar, hirlarda galla behad (Habibiy). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli qïr tarzida talaffuz qilingan (Devon, I, 314; DS, 445); keyinchalik oʻzbek tilida ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: qïr > qir. QIR II 'chet\ 'zih'. U ehtiyotkorlik bilan koʻz h i r i n i tashlab hoʻydi-yu, .. (Sharof Rashidov). Bu 41-35 soʻz hozirgi oʻzbek tilida mustaqil ishlatilmay, odatda iboralar tarkibida qatnashadi. Qadimgi turkiy til aks ettirilgan manbalarda ham bu soʻz keltirilmagan. ССТТНda (II, 42), КРСda (493) bu soʻz nohaq ravishda qïr ( 1 baland tekislik') soʻzining maʼnolaridan biri si — fatida keltirilgan. Aslida qadimgi turkiy tilda 'chet', 'zih' maʼnosini anglatuvchi alohida soʻz boʻlgan, OʻTILda bu soʻz qir II tarzida keltirilgan
P. Tursun, Oʻqituvchi
Togʻlarda turli konlar, qirlarda gʻalla behad — Habibiy
qir II
Koʻz qiri bilan Koʻzning uchi, burchi bilan, yaʼni yuzni oʻgirmay, koʻz qorachigʻini koʻzning burchiga keltirib. . . Koʻz qirini tashlamoq Koʻz uchi bilan qaramoq, nazar solmoq
Koʻz qirila sevganiga qaraydi — M. Alaviya
Qarollardan biri menga koʻzining qiri bilan Roʻzimat cholni koʻrsatdi — H. Tursunqulov, Hayotim qissasi
U [Hazrat-qul] ehtiyotlik bilan koʻz qirini tashlab qoʻydi-yu, soʻzida davom etdi — Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli
qir III
\a. — smola, qatron| Qurilishda ishlatiladigan, biriktiruvchi, yopishtiruvchi ashyo, material
Sulton Sanjar Murgʻob daryosiga gʻishtin toʻgʻon qurdirganda, qir ishlatgan. Qir gʻoyatda mustahkam ashyo. Yangi Madrasa poydevoriga qir solganman. Metin boʻlib ketgan — Mirmuhsin, Meʼmor