қир
qirқир И
ҚИР И 'ясси тоғ', 'баланд текислик'. Тоғларда конлар, ҳирларда галла беҳад (Ҳабибий). Қадимги туркий тилда ҳам шундай маънони англатган бу от асли қïр тарзида талаффуз қилинган (Девон, И, 314; ДС, 445); кейинчалик ўзбек тилида ï унлисининг қаттиқлик белгиси ёʻқолган: қïр > қир. ҚИР ИИ 'чет\ 'зиҳ'. У эҳтиёткорлик билан кўз ҳ и р и н и ташлаб ҳўйди-ю, .. (Шароф Рашидов). Бу 41-35 сўз ҳозирги ўзбек тилида мустақил ишлатилмай, одатда иборалар таркибида қатнашади. Қадимги туркий тил акс эттирилган манбаларда ҳам бу сўз келтирилмаган. Ссттнда (ИИ, 42), КРСda (493) бу сўз ноҳақ равишда қïр ( 1 баланд текислик') сўзининг маъноларидан бири си — фатида келтирилган. Аслида қадимги туркий тилда 'чет', 'зиҳ' маъносини англатувчи алоҳида сўз бўлган, Ўтилда бу сўз қир ИИ тарзида келтирилган
П. Турсун, Ўқитувчи
Тоғларда турли конлар, қирларда ғалла беҳад — Ҳабибий
қир ИИ
Кўз қири билан Кўзнинг учи, бурчи билан, яъни юзни ўгирмай, кўз қорачиғини кўзнинг бурчига келтириб. . . Кўз қирини ташламоқ Кўз учи билан қарамоқ, назар солмоқ
Кўз қирила севганига қарайди — М. Алавия
Қароллардан бири менга кўзининг қири билан Рўзимат чолни кўрсатди — Ҳ. Турсунқулов, Ҳаётим қиссаси
У [Ҳазрат-қул] эҳтиётлик билан кўз қирини ташлаб қўйди-ю, сўзида давом этди — Ш. Рашидов, Бўрондан кучли
қир ИИИ
\а. — смола, қатрон| Қурилишда ишлатиладиган, бириктирувчи, ёпиштирувчи ашё, материал
Султон Санжар Мурғоб дарёсига ғиштин тўғон қурдирганда, қир ишлатган. Қир ғоятда мустаҳкам ашё. Янги Мадраса пойдеворига қир солганман. Метин бўлиб кетган — Мирмуҳсин, Меъмор