{"headword": "proza", "key": "proza", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь узбекского языка", "title": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati", "kind": "Толковый", "imprint": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati, A. Madvaliyev, D. Xudayberganova (tahrir ostida), Toshkent, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbek-tilining-izohli-lugati/", "page": ""}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Badiiy ijodning asosiy turlaridan biri, adabiy tur; nasr.", "examples": []}, {"order": 2, "text": "Oʻlchamli mutanosib boʻlaklar — sheʼrlarga boʻlinmagan ogʻzaki yoki yozma nutq; nasr bilan yozilgan badiiy asar.", "examples": [{"text": "Proza bilan yozilgan asar.", "source": ""}, {"text": "Milliy roman aslida oʻzbek adabiyotida, oʻzbek prozasida yangilik edi.", "source": "Yu. Sultanov, Hamza"}, {"text": "Gʻafur Gʻulomning oʻzbek prozasi taraqqiyotidagi oʻrni va rolini belgilashga bagʻishlangan qator ilmiy maqolalar, asarlar yozilgan.", "source": "S. Mamajonov, Gʻafur Gʻulom prozasi"}]}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"izoh_pos": "ot", "source_url": "https://izoh.uz/word/proza"}}, {"dictionary": {"name": "Русско-узбекский и узбекско-русский словарь", "title": "РУССКО-УЗБЕКСКИЙ И УЗБЕКСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ / RUSCHA-O'ZBEKCHA VA O'ZBEKCHA-RUSCHA LUG'AT", "kind": "Переводной", "imprint": "Abdurahimov, Maqsud (2021). РУССКО-УЗБЕКСКИЙ И УЗБЕКСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ / RUSCHA-O'ZBEKCHA VA O'ZBEKCHA-RUSCHA LUG'AT. Tashkent: Akademnashr.", "url": "https://til.uz/lugatlar/russko-uzbekskiy-i-uzbeksko-russkiy-slovar-ruscha-ozbekcha-va-ozbekcha-ruscha-lugat/", "page": "261"}, "pos": "ж", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "proza", "examples": [{"text": "художественная проза", "source": ""}, {"text": "писать прозой", "source": ""}, {"text": "изучать поэзию и прозу", "source": ""}]}, {"order": 2, "text": "odatdagi (har kungi) hayot", "examples": [{"text": "житейская проза, проза жизни", "source": ""}]}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "проз/а", "raw_meaning": "ж 1. proza, nasr; художественная ~а badiiy proza; писать ~ой nasrda yozmoq; изучать поэзию и ~у nazm va nasrni o'rganmoq; 2. перен. odatdagi (har kungi) hayot, oddiy turmush; житейская ~а, ~а жизни kundalik hayot, oddiy turmush."}}, {"dictionary": {"name": "Русско-узбекский словарь", "title": "Ruscha-o'zbekcha lug'at", "kind": "Переводной", "imprint": "Aliqulov, Teshavoy (2017). Ruscha-o'zbekcha lug'at. Tashkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-ozbekcha-lugat/", "page": "216"}, "pos": "ж", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ПРОЗА", "raw_meaning": "-ы (мн. нет) ж proza, nasr; художественная проза badiiy proza; писать прозой nasrda yozmoq; изучать поэзию и прозу nazm va nasrni o'rganmoq."}}, {"dictionary": {"name": "Англо-узбекский, узбекско-английский словарь", "title": "ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT", "kind": "Переводной", "imprint": "Matisayev, G'anisher (2019). ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT. Tashkent: Book Media Nashr.", "url": "https://til.uz/lugatlar/english-uzbek-uzbek-english-dictionary-inglizcha-ozbekcha-ozbekcha-inglizcha-lugat/", "page": "591"}, "pos": "n", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "proza", "raw_meaning": "n prose; ~ bilan yozmoq write in prose"}}, {"dictionary": {"name": "Русско-узбекский тематический словарь", "title": "РУССКО-УЗБЕКСКИЙ ТЕМАТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ", "kind": "Переводной", "imprint": "Тихонов, А. Н.; Хатамов, Н. Т.; Емельянова, С. А.; Тихонова, М. Ю. (1975). РУССКО-УЗБЕКСКИЙ ТЕМАТИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/russko-uzbekskiy-tematicheskiy-slovar/", "page": "268"}, "pos": "ж.", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "проза, -ы, ж.", "raw_meaning": "проза"}}, {"dictionary": {"name": "Узбекско-немецкий словарь", "title": "USBEKISCH-DEUTSCHES WÖRTERBUCH O'ZBEKCHA-NEMISCHA LUG'AT", "kind": "Переводной", "imprint": "Karimov, Shavkat; Ismoilov, Yusuf (2011). USBEKISCH-DEUTSCHES WÖRTERBUCH O'ZBEKCHA-NEMISCHA LUG'AT. Tashkent: Nihol» nashriyoti.", "url": "https://til.uz/lugatlar/usbekisch-deutsches-worterbuch-ozbekcha-nemischa-lugat/", "page": "129"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "proza", "raw_meaning": "Prosa f"}}, {"dictionary": {"name": "Толковый словарь литературоведческих терминов", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Терминологический", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "238"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "лат. prosa oratio — тўғри, эркин нутқ сўзидан", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "proza, nasr. Adabiy ijoddagi ikki asosiy tipdan biri; vazn va qofiyaga ega boʻlmagan nutq shakli. Proza adabiy ijoddagi nutq tiplaridan biri sifatida oʻz imkoniyat va vositalari, shakli va tutgan oʻrni jihatidan ajralib turadi. Haqiqiy maʼnodagi badiiy proza poeziyaga qaraganda nisbatan keyinroq — Gʻarb adabiyotida Uygʻonish davrida yuzaga keldi. Oʻrta asrlardagi nasr Gʻarb adabiyotida ham, Sharq adabiyotida ham, oʻz xarakteri jihatidan yarim badiiylikka ega boʻlib, unda tarixiy, ilmiy va sof badiiy asarlar aralash holda yaratilgan. Masalan, XV asr oʻzbek prozasiga asosan Navoiyning «Mahbubul-qulub», «Mezonul-avzon», «Vaqfiya», «Munshaot», «Tarixi muluki Ajam», «Tarixi anbiyo va hukamo» kabi asarlari mansub boʻlib, ular ham badiiy, ham tarixiy xronikal xarakter kasb etadi. Ularga xos asosiy xususiyat ritmiklik boʻlib, u mazkur asarlarda qoʻllanilgan sajʼ vositasida yuzaga kelgan. Gʻarb adabiyotida maʼrifatchilik davriga kelib, roman, novella, nasriy dramalar ham yuzaga kela boshladi. G. Flober, A. P. Chexov, M. Gorkiy, K. Fedin, M. Prishvin va E. Xeminguey kabi ijodkorlarning fikricha, badiiy nasr yozma va ogʻzaki nutqdan farqlanadi hamda u oʻzining nozik ritmik tabiatiga ega boʻladi. Shuning uchun ham badiiy nasr yozuvchidan katta mahorat, kuch talab qiladi. Badiiy nasrning oʻziga xos xususiyatlarini badiiy nasriy nutqning tashqi shakliy xususiyatlari bilangina belgilamaslik lozim. Chunki badiiy nasriy nutqning sheʼriy nutqdan farqli oʻziga xos obrazli vosita va imkoniyatlari mavjud. Bular koʻchimlarning meʼyori va tutgan oʻrni, ifodaning shartli, qisqa va tafsiliyligi kabi koʻpgina jihatlarda namoyon boʻladi. Badiiy nasr oʻz tabiatiga koʻra, koʻproq epiklikka moyil boʻlsa, sheʼr tabiati lirizm bilan emotsionalikka moyildir. Oʻzbek sovet adabiyotida realistik nasrning paydo boʻlishi va kamolotida xalq ogʻzaki nasri, klassik adabiyotdagi nasr va, xususan, rus badiiy nasrining ilgʻor anʼanalari katta rol oʻynadi. Oʻzbek sovet badiiy nasrining vujudga kelishi Abdulla Qodiriy va Sadriddin Ayniy kabi atoqli adiblarning ijodi, anʼanalari bilan bogʻliqdir. Keyinchalik Oybek, A. Qahhor, H. Shams, Oydin, Sh. Rashidov, H. Gʻulom, Mirmuhsin, A. Muxtor, O. Yoqubov, P. Qodirov kabi yozuvchilar oʻzbek badiiy nasrining rivojiga oʻzlarining samarali hissalarini qoʻshdilar.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Проза", "raw_meaning": "(лат. prosa oratio — тўғри, эркин нутқ сўзидан) — проза, наср. Адабий ижоддаги икки асосий типдан бири; вазн ва қофияга эга бўлмаган нутқ шакли. Проза адабий ижоддаги нутқ типларидан бири сифатида ўз имконият ва воситалари, шакли ва тутган ўрни жиҳатидан ажралиб туради. Ҳақиқий маънодаги бадиий проза поэзияга қараганда нисбатан кейинроқ — Ғарб адабиётида Уйғониш даврида юзага келди. Ўрта асрлардаги наср Ғарб адабиётида ҳам, Шарқ адабиётида ҳам, ўз характери жиҳатидан ярим бадиийликка эга бўлиб, унда тарихий, илмий ва соф бадиий асарлар аралаш ҳолда яратилган. Масалан, XV аср ўзбек прозасига асосан Навоийнинг «Маҳбубул-қулуб», «Мезонул-авзон», «Вақфия», «Муншаот», «Тарихи мулуки Ажам», «Тарихи анбиё ва ҳукамо» каби асарлари мансуб бўлиб, улар ҳам бадиий, ҳам тарихий хроникал характер касб этади. Уларга хос асосий хусусият ритмиклик бўлиб, у мазкур асарларда қўлланилган сажъ воситасида юзага келган. Ғарб адабиётида маърифатчилик даврига келиб, роман, новелла, насрий драмалар ҳам юзага кела бошлади. Г. Флобер, А. П. Чехов, М. Горький, К. Федин, М. Пришвин ва Э. Хемингуэй каби ижодкорларнинг фикрича, бадиий наср ёзма ва оғзаки нутқдан фарқланади ҳамда у ўзининг нозик ритмик табиатига эга бўлади. Шунинг учун ҳам бадиий наср ёзувчидан катта маҳорат, куч талаб қилади. Бадиий насрнинг ўзига хос хусусиятларини бадиий насрий нутқнинг ташқи шаклий хусусиятлари билангина белгиламаслик лозим. Чунки бадиий насрий нутқнинг шеърий нутқдан фарқли ўзига хос образли восита ва имкониятлари мавжуд. Булар кўчимларнинг меъёри ва тутган ўрни, ифоданинг шартли, қисқа ва тафсилийлиги каби кўпгина жиҳатларда намоён бўлади. Бадиий наср ўз табиатига кўра, кўпроқ эпикликка мойил бўлса, шеър табиати лиризм билан эмоционаликка мойилдир. Ўзбек совет адабиётида реалистик насрнинг пайдо бўлиши ва камолотида халқ оғзаки насри, классик адабиётдаги наср ва, хусусан, рус бадиий насрининг илғор анъаналари катта роль ўйнади. Ўзбек совет бадиий насрининг вужудга келиши Абдулла Қодирий ва Садриддин Айний каби атоқли адибларнинг ижоди, анъаналари билан боғлиқдир. Кейинчалик Ойбек, А. Қаҳҳор, Ҳ. Шамс, Ойдин, Ш. Рашидов, Ҳ. Ғулом, Мирмуҳсин, А. Мухтор, О. Ёқубов, П. Қодиров каби ёзувчилар ўзбек бадиий насрининг ривожига ўзларининг самарали ҳиссаларини қўшдилар."}}]}