{"headword": "ПОЛЮС ВРАЩЕНИЯ ПЛИТ", "key": "polyus vrashcheniya plit", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь нефтегазовой промышленности", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Терминологический", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "374"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "L.Eyler fikricha, yer yuzasidagi har qanday nuqta boʻlib, shu nuqtadan oʻtuvchi nisbiy oʻq atrofida litosfera plitalarining aylanish harakati. Shu nazariyaga muvofiq harakatning ushbu nuqtadagi chiziqli tezligi va amplitudasi P.a.q.dan uzoqlashgan sari plitalarning umumiy chegarasi atrofida oshib boradi. P.a.q. holati transform (bir shakldan boshqa shaklga oʻtgan) yoriqlar yordamida aniqlanadi. Plitalar esa shu yoriqlarga nisbatan parallel holatda harakatlanadi. Shuningdek, P.a.q. holati paleomagnetizm maʼlumotlari, magnit anomaliyasi, chokli zonalar, spreding tizmalari va nihoyat, asosan, sust kontinental chekkalar geometriyasi bilan ifodalanadi. Transform yoriqlar P.a.q. atrofida joylashgan kichik konsentrik (bitta umumiy markazga ega boʻlgan) doiralar bilan mos keladi, shu sababli uning yoʻnalishini yoriqqa urunma koʻrinishida oʻtadigan perpendikulyar chiziqlar yordamida aniqlash mumkin. Kontinentlarning yaxlitligini tasavvur qilgan holda ular yuzasida joylashgan ikki (yoki undan koʻp) nuqtalarning koordinatalari aniqlansa, ular yordamida kontinental chekkalardagi P.a.q.ni topish mumkin boʻladi. Bunday nuqtalar aylana yoylari bilan birlashtiriladi, soʻngra ular boʻyicha perpendikulyar chiziqlar oʻtkazilib ularning kesishgan nuqtasi topiladi. Bu nuqta P.a.q. holatini bildiradi. P.a.q.ni dengiz magnit anomaliyasi yordamida ham aniqlash mumkin. Maʼlumki, okean poʻstining spreding zonasidagi vulkan jinslarida Yer magnit maydonining qutblanishini davriy oʻzgarishiga bogʻliq holda magnit anomaliyasi vujudga keladi. Magnit anomaliyasi qarama-qarshi tomonga surilayotgan togʻ tizmalarida, odatda, simmetrik joylashadi (simmetrik spreding). Avval bir butun boʻlgan va keyinchalik boʻlinib ketgan ikki kontinent spredingi qutbini aniqlash uchun ikki tizma spredingidan oʻzaro taqqoslanadigan magnit anomaliyasi nuqtalari topiladi, soʻngra ular katta doira yoyi bilan birlashtiriladi. Yoyga oʻtkazilgan perpendikulyar chiziqlarning kesishgan joyi oʻrtacha aylanish qutbi holatini belgilaydi. Paleomagnit, strukturaviy, stratigrafik va paleontologik maʼlumotlar okeanlarning ochilish va yopilish jarayonlari fanerozoy va proterozoy davrlarida koʻp marotaba takrorlanib turganligidan darak beradi. Shunga koʻra, P.a.q. bilan chok zonalar va spreding togʻ tizmalari orasida bogʻliqlik borligi kuzatiladi. Aylanish qutbi holatini kuzatish orqali P.Morel (1978) qutb holatining turli vaqtlarda oʻzgarishini quyidagi olti qoida yordamida aniqlashni taklif etdi: 1) spreding zonasida bir-biridan uzoqlashib borayotgan ikki P.a.q., odatda plitalarning aylanish chogʻida yuzaga keladigan spreding togʻ tizmasining choʻziqlik chizigʻida yotadi; 2) spreding zonasida bir-biridan uzoqlashayotgan ikki P.a.q. kontinentlar oraligʻida avval mavjud boʻlgan chokli zonaning choʻziqlik chizigʻida yogadi; 3) kontinent bilan kontinentning toʻqnashuv joyidagi chokli zona boʻylab siljiyotgan ikki P.a.q. koʻpincha ushbu zonaning choʻziqlik chizigʻida joylashadi; 4) Uilson siklining boshlangʻich fazasida spreding zonasida ajralayotgan ikki P.a.q., odatda ushbu P.a.q. joylashgan nuqtaga toʻgʻri keladi; 5) aylanish qutbining moʻtadil holati kontinental chekka atrofiga toʻgʻri keladi; 6) yuqorida qayd qilingan qoidalar plitalarning ikkita aylanish qutblari mavjudligini bildiradi, shu sababli ulardan Yerning aylanish oʻqiga yaqin joylashganlari amalda qoʻllaniladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ПОЛЮС ВРАЩЕНИЯ ПЛИТ – Плиталарнинг айланиш қутби", "raw_meaning": "Л.Эйлер фикрича, ер юзасидаги ҳар қандай нуқта бўлиб, шу нуқтадан ўтувчи нисбий ўқ атрофида литосфера плиталарининг айланиш ҳаракати. Шу назарияга мувофиқ ҳаракатнинг ушбу нуқтадаги чизиқли тезлиги ва амплитудаси П.а.қ.дан узоқлашган сари плиталарнинг умумий чегараси атрофида ошиб боради. П.а.қ. ҳолати трансформ (бир шаклдан бошқа шаклга ўтган) ёриқлар ёрдамида аниқланади. Плиталар эса шу ёриқларга нисбатан параллель ҳолатда ҳаракатланади. Шунингдек, П.а.қ. ҳолати палеомагнетизм маълумотлари, магнит аномалияси, чокли зоналар, спрединг тизмалари ва ниҳоят, асосан, суст континентал чеккалар геометрияси билан ифодаланади. Трансформ ёриқлар П.а.қ. атрофида жойлашган кичик концентрик (битта умумий марказга эга бўлган) доиралар билан мос келади, шу сабабли унинг йўналишини ёриққа урунма кўринишида ўтадиган перпендикуляр чизиқлар ёрдамида аниқлаш мумкин. Континентларнинг яхлитлигини тасаввур қилган ҳолда улар юзасида жойлашган икки (ёки ундан кўп) нуқталарнинг координаталари аниқланса, улар ёрдамида континентал чеккалардаги П.а.қ.ни топиш мумкин бўлади. Бундай нуқталар айлана ёйлари билан бирлаштирилади, сўнгра улар бўйича перпендикуляр чизиқлар ўтказилиб уларнинг кесишган нуқтаси топилади. Бу нуқта П.а.қ. ҳолатини билдиради. П.а.қ.ни денгиз магнит аномалияси ёрдамида ҳам аниқлаш мумкин. Маълумки, океан пўстининг спрединг зонасидаги вулкан жинсларида Ер магнит майдонининг қутбланишини даврий ўзгаришига боғлиқ ҳолда магнит аномалияси вужудга келади. Магнит аномалияси қарама-қарши томонга сурилаётган тоғ тизмаларида, одатда, симметрик жойлашади (симметрик спрединг). Аввал бир бутун бўлган ва кейинчалик бўлиниб кетган икки континент спрединги қутбини аниқлаш учун икки тизма спредингидан ўзаро таққосланадиган магнит аномалияси нуқталари топилади, сўнгра улар катта доира ёйи билан бирлаштирилади. Ёйга ўтказилган перпендикуляр чизиқларнинг кесишган жойи ўртача айланиш қутби ҳолатини белгилайди. Палеомагнит, структуравий, стратиграфик ва палеонтологик маълумотлар океанларнинг очилиш ва ёпилиш жараёнлари фанерозой ва протерозой даврларида кўп маротаба такрорланиб турганлигидан дарак беради. Шунга кўра, П.а.қ. билан чок зоналар ва спрединг тоғ тизмалари орасида боғлиқлик борлиги кузатилади. Айланиш қутби ҳолатини кузатиш орқали П.Морель (1978) қутб ҳолатининг турли вақтларда ўзгаришини қуйидаги олти қоида ёрдамида аниқлашни таклиф этди: 1) спрединг зонасида бир-биридан узоқлашиб бораётган икки П.а.қ., одатда плиталарнинг айланиш чоғида юзага келадиган спрединг тоғ тизмасининг чўзиқлик чизиғида ётади; 2) спрединг зонасида бир-биридан узоқлашаётган икки П.а.қ. континентлар оралиғида аввал мавжуд бўлган чокли зонанинг чўзиқлик чизиғида ёгади; 3) континент билан континентнинг тўқнашув жойидаги чокли зона бўйлаб силжиётган икки П.а.қ. кўпинча ушбу зонанинг чўзиқлик чизиғида жойлашади; 4) Уилсон циклининг бошланғич фазасида спрединг зонасида ажралаётган икки П.а.қ., одатда ушбу П.а.қ. жойлашган нуқтага тўғри келади; 5) айланиш қутбининг мўътадил ҳолати континентал чекка атрофига тўғри келади; 6) юқорида қайд қилинган қоидалар плиталарнинг иккита айланиш қутблари мавжудлигини билдиради, шу сабабли улардан Ернинг айланиш ўқига яқин жойлашганлари амалда қўлланилади."}}]}