{"headword": "O.p.", "key": "o p", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "330"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "mantiyadagi moddalarning yuqoriga koʻtarilishdan kristallanib hosil boʻlgan garsburgitlar va dunitlar; qattiq holatdagi jinslarda plastik va moʻrt deformatsiyalar belgilari mavjud, seysmik toʻlqinlar tezligi 8,1—8,2 km/s, qalinligi 10—12 km. O.p. kesimi astenosfera moddalari tarkibiga kiruvchi plagioklazli, olivin-piroksenli, shpinelli, granitli lersolitlar bilan toʻshalgan. Okean togʻ tizmalarining oʻq zonasida harakatlanayotgan gidrotermal eritmalar taʼsirida spilitlanish, seolitlanish, amfibolitlanish, serpentinlanish, yashil slaneslar hosil boʻlish, pumpellitlanish jarayonlari rivojlanadi. Natijada, O.p. jinslari gidratlanadi, kremniylashadi, ishqorlanadi va litofil elementlar bilan boyiydi. Suv osti gidrotermal geyzerlarining otilishidan tarkibida metallar boʻlgan choʻkindilar hosil boʻladi, ular O.p.ning 1- va 2a-qatlari tarkibida uchraydi. O.p. uchun chiziqli turdagi magnit anomaliyasi xosdir. Anomaliya musbat va manfiy belgili kuchlanishlarning almashinishidan hosil boʻlib, bir xil yoʻnalishdagi tor yoʻl-yoʻl zonalarni yuzaga keltiradi. Yoʻl-yoʻl magnit anomaliyasi okean oʻrtaliq togʻ tizmalarining oʻq qismiga nisbatan parallel va simmetrik joylashadi. Bunday koʻrinish Dunyo okean tubining juda katta maydonlari uchun xos boʻlib, Yerning magnit maydoni geometriyasini shakllantiradi. O.p. parametrlarining (tarkibi, qatlanishi, metamorfizmi, qalinligi va h.k.) maydon boʻylab saqlanishi, okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridan uzoqlashgan sari poʻst yoshining ulgayishi, O.p. jinslariga nisbatan magnit maydoni geometriyasi va xarakteri,uning kontinental poʻst bilan lateral (yonlama) birikishi O.p. ning paydo boʻlishini plitotektonik modelini tuzish imkonini beradi. Ushbu modelga binoan O.p. okean oʻrtaliq togʻ tizmalarining oʻq-riftogenez zonasidan koʻtarilayotgan mantiya moddalarining issiqlikni tez yoʻqotmasdan sekin sovishi jarayonida toʻplanishidan, hamda plitalarning divergent chegaralarida bazaltli magmaning qotishi va kristallanishidan hosil boʻladi. Okean tubi spredingi taʼsirida yangi hosil boʻlgan poʻst dastlab paydo boʻlgan joyidan oʻzida mujassamlashgan parametrlarni saqlagan holda uzoqlasha boshlaydi. Bu model litosfera plitalari harakati tezligi va yoʻnalishini hisoblash imkonini beradi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "О.п.", "raw_meaning": "мантиядаги моддаларнинг юқорига кўтарилишдан кристалланиб ҳосил бўлган гарцбургитлар ва дунитлар; қаттиқ ҳолатдаги жинсларда пластик ва мўрт деформациялар белгилари мавжуд, сейсмик тўлқинлар тезлиги 8,1—8,2 км/с, қалинлиги 10—12 км. О.п. кесими астеносфера моддалари таркибига кирувчи плагиоклазли, оливин-пироксенли, шпинелли, гранитли лерцолитлар билан тўшалган. Океан тоғ тизмаларининг ўқ зонасида ҳаракатланаётган гидротермал эритмалар таъсирида спилитланиш, цеолитланиш, амфиболитланиш, серпентинланиш, яшил сланецлар ҳосил бўлиш, пумпеллитланиш жараёнлари ривожланади. Натижада, О.п. жинслари гидратланади, кремнийлашади, ишқорланади ва литофиль элементлар билан бойийди. Сув ости гидротермал гейзерларининг отилишидан таркибида металлар бўлган чўкиндилар ҳосил бўлади, улар О.п.нинг 1- ва 2а-қатлари таркибида учрайди. О.п. учун чизиқли турдаги магнит аномалияси хосдир. Аномалия мусбат ва манфий белгили кучланишларнинг алмашинишидан ҳосил бўлиб, бир хил йўналишдаги тор йўл-йўл зоналарни юзага келтиради. Йўл-йўл магнит аномалияси океан ўрталиқ тоғ тизмаларининг ўқ қисмига нисбатан параллел ва симметрик жойлашади. Бундай кўриниш Дунё океан тубининг жуда катта майдонлари учун хос бўлиб, Ернинг магнит майдони геометриясини шакллантиради. О.п. параметрларининг (таркиби, қатланиши, метаморфизми, қалинлиги ва ҳ.к.) майдон бўйлаб сақланиши, океан ўрталиқ тоғ тизмаларидан узоқлашган сари пўст ёшининг улгайиши, О.п. жинсларига нисбатан магнит майдони геометрияси ва характери,унинг континентал пўст билан латераль (ёнлама) бирикиши О.п. нинг пайдо бўлишини плитотектоник моделини тузиш имконини беради. Ушбу моделга биноан О.п. океан ўрталиқ тоғ тизмаларининг ўқ-рифтогенез зонасидан кўтарилаётган мантия моддаларининг иссиқликни тез йўқотмасдан секин совиши жараёнида тўпланишидан, ҳамда плиталарнинг дивергент чегараларида базальтли магманинг қотиши ва кристалланишидан ҳосил бўлади. Океан туби спрединги таъсирида янги ҳосил бўлган пўст дастлаб пайдо бўлган жойидан ўзида мужассамлашган параметрларни сақлаган ҳолда узоқлаша бошлайди. Бу модель литосфера плиталари ҳаракати тезлиги ва йўналишини ҳисоблаш имконини беради."}}]}