{"headword": "Minerallashganligiga qarab M.s.", "key": "minerallashganligiga qarab m s", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "305"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Минераллашганлигига қараб М.с.", "raw_meaning": "чучук (минераллашганлиги 1 г/л гача), кам (2—5 г/л), ўртача (5—15 г/л), юқори (15—35 г/л) ва намакоб (35— 150 г/л) хилларга бўлинади. М.с. анион ва катион таркибига кўра, М.Г.Курлов, С.А.Щукарев, Н.И.Толстихин, О.А.Алёкин ва б. томонидан тавсифланган (қ. Лабораторное определение компонентов воды). Газ таркиби ва газга тўйинганлигига кўра М.с. водородсульфид-карбонат кислотали (ҳаракатдаги вулкан областларида), карбонаткислотали (шифобахш минерал сувларнинг муҳим гуруҳи), катта чуқурликда ҳаракатланадиган термал метанли ва артезиан ҳавзалардаги азот-метанли сувларга бўлинади. М.с. таркибидаги фаол микроэлементлар миқдорига кўра, тўрт гуруҳга бўлинади (Иванов, Невраев, 1964): 1) фармокологик таъсири намоён бўлган элементлар: Fe, Co, As, J, Br, B; 2) инсон организмида содир бўладиган гормонал, фермент жараёнларини юзага келтирувчи элементлар J, Fe, Cu, Mo, Zn, Co, Mn, шунингдек, Ni, Ba, Cl; 3) инсон учун заҳарли элементлар: As, Pb, Se, Hg, V, F; 4) инсон организми тўқималари ва суюқликларидаги айрим элементларнинг мавжудлиги: Ti, Zr, Ir, S, Cs, Ge ва б. Сув таркибидаги радиоактив моддалар (радий, уран ва радан) миқдорига қараб табиий сувларнинг радиоактивлиги аниқланади. Агар радий миқдори 1·10⁻¹⁴ г/л, уран — 3·10⁻⁵ г/л , радон 50 эман (1 эман сувдаги 1 мг радийни ўн миллиондан бир қисми радиоактивлигига тўғри келадиган радон миқдорига тенг) бўлса, сувлар радиоактив ҳисобланади. Сувларнинг радиоактивлиги шифобахш, фойдали қазилма (радий олиш) ва излов (уран излаш) ишларини бажаришда аҳамият касб этади. Нефтгазли ҳудудларда радиоактив радийли (10⁻⁸ г/л гача) ва уранли (10⁻⁷ г/л гача) сувлар учрайди. Радиоактивли ер ости сувлари қуйидаги ҳолларда ҳосил бўлади: 1) радиоактив (уран) рудалари тўпланганда; 2) катта ҳажмдаги юқори кларкли (литосферада элементларни тарқалиш константаси) жинсларда (гранитда, чўкинди жинслардан — гилларда); 3) таркибида радиоактив элементлари бўлган жинслар юқори эманация (нур сочиш) қобилиятига эга бўлганда; 4) жинслардан диффузия йўли билан радиоактив моддаларнинг узоқ муддатда тўпланишида ва ҳ.к. М.с.нинг ишқорлилиги-кислоталилиги — рН миқдори билан тавсифланади. Бу миқдор М.с.нинг инсон организмида физиологик таъсирини аниқлашда муҳим ҳисобланади. Нордон сувлар оқсил моддаларнинг ивишини тезлаштиради, ишқорли сувлар эса тери коллоидларини шиширади ва тери мойларини совунланишини тезлаштиради, тери таранглигини оширади. М.с. рН миқдорига кўра қуйидагиларга бўлинади: 1) кучли нордон рН<3,5; нордон рН 3,5 дан 5,5 гача; 3) кучсиз нордон рН 5,5 дан 6,8 гача; 4) нейтрал рН 6,8 дан 7,2 гача; 5) кучсиз ишқорли рН 7,2 дан 8,5 гача 6) ишқорли рН>8,5. Ер ости минерал сувлари литосферанинг чуқур қисмларида учрайди, шу сабабли, унинг температураси 0°С дан 200—300°С гача ўзгаради. В.А. Александровнинг таснифи бўйича сувлар совуқ (20°С гача), илиқ (20—37°С), қайноқ ёки термал (37—42°С) ва жуда қайноқ (>42°С) хилларга бўлинади."}}]}