{"headword": "МЕХАНИЗМ ТЕКТОНИЧЕСКИХ ДВИЖЕНИЙ И ДЕФОРМАЦИЙ", "key": "mexanizm tektonicheskix dvijeniy i deformatsiy", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь нефтегазовой промышленности", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Терминологический", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "299"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "turli togʻ jinslaridan tarkib topgan litosfera tuzilishini, uni nafaqat vertikal (radial), balki gorizontal (tangensial, yonlama) yoʻnalishlarda harakatlanishini, ichki va gravitatsion kuchlar taʼsirida elastik deformatsiyalanishini yuzaga keltiradigan kuchlar. Plitalarning harakatlanishi mantiyadagi umummantiya va issiqlik konveksiyasi bilan bogʻliq. Shuningdek, plitalarning siljish mexanizmida spreding oʻqi boʻylab ularning itarilishi, subduksiya zonalarida ogʻirlik kuchi taʼsirida soʻrilishi ham muhim rol oʻynaydi. V.Ye.Xainning (1995) fikricha, Yer rivojlanish tarixida arxey erasi uchun embrional plitalar tektonikasi, erta proterozoy — «kichik plitalar tektonikasi», oxirgi milliard yil uchun esa global masshtabdagi plitalar tektonikasi xarakterlidir. Bunga muvofiq, hozirga kelib plitalar tektonikasi ilmining asosiy mazmuni va qoidalari rivojlandi va takomillashdi (M.1-jadval).", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "МЕХАНИЗМ ТЕКТОНИЧЕСКИХ ДВИЖЕНИЙ И ДЕФОРМАЦИЙ", "raw_meaning": "Тектоник ҳаракатлар ва деформациялар механизми — турли тоғ жинсларидан таркиб топган литосфера тузилишини, уни нафақат вертикал (радиал), балки горизонтал (тангенциаль, ёнлама) йўналишларда ҳаракатланишини, ички ва гравитацион кучлар таъсирида эластик деформацияланишини юзага келтирадиган кучлар. Плиталарнинг ҳаракатланиши мантиядаги умуммантия ва иссиқлик конвекцияси билан боғлиқ. Шунингдек, плиталарнинг силжиш механизмида спрединг ўқи бўйлаб уларнинг итарилиши, субдукция зоналарида оғирлик кучи таъсирида сўрилиши ҳам муҳим роль ўйнайди. В.Е.Хаиннинг (1995) фикрича, Ер ривожланиш тарихида архей эраси учун эмбрионал плиталар тектоникаси, эрта протерозой — «кичик плиталар тектоникаси», охирги миллиард йил учун эса глобаль масштабдаги плиталар тектоникаси характерлидир. Бунга мувофиқ, ҳозирга келиб плиталар тектоникаси илмининг асосий мазмуни ва қоидалари ривожланди ва такомиллашди (М.1-жадвал)."}}]}