{"headword": "МЕТОД АКТУАЛИЗМА", "key": "metod aktualizma", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь нефтегазовой промышленности", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Терминологический", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "290"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Yer tuzilishini, harakatini, rivojlanishini, litosferada sodir boʻladigan deformatsiyalarni, astenosfera va mantiyada yuzaga keladigan manbalarni zamonaviy — aktualizm nuqtayi nazardan oʻrganish metodi. 1960-yillarga kelib, Yer ilmi — geologiyada plitalar tektonikasi yoki litosfera plitalari tektonikasi deb nom olgan yangi nazariya shakllana boshladi. Bu nazariyaga koʻra, Yer qaʼrida kechadigan jarayonlar turli geologik davrlarda turlicha boʻlib, birgina nazariyaga boʻysunmasligi aniqlandi va keyingi yillarda olimlarning bu sohada olib borayotgan kuzatuvlari, plitalar tektonikasi nazariyasidan umum nazariyaga oʻtishdagi muhim bosqich boʻldi. Ayniqsa, qitʼalar harakati haqidagi fikrlarni rivojlanishiga okeanlarda olib borilgan kuzatuvlar katta turtki boʻldi. Okean sathi tuzilishi haqidagi maʼlumotlar koʻpayishi bilan plitalar tektonikasi nazariyasiga koʻpgina oydinliklar kirdi. Bu davrda okean ostida ogʻirlik kuchlarining taqsimlanishini oʻlchash orqali okean osti tuzilishini qisman aniqlash mumkin boʻldi. Keyinchalik, okean chuqurligini oʻlchaydigan exolotlar, magnit maydonini oʻlchaydigan magnitometrlar, issiqlik omilini oʻlchaydigan asboblar ixtiro qilindi. Ana shu asboblar yordamida okean osti tuzilishining xaritasi ishlab chiqildi. Shuningdek, suv osti kemalari va kosmosdan olingan fototasvirlardan foydalanib, okean oʻrtaliq togʻ tizmalari va okean novlari kashf etildi. Hozirgi vaqtga kelib sayyoramizning qattiq qobigʻining tarkibi va tuzilishini oʻrganish, ularning yotish holatlarini oʻzgartiruvchi jarayonlarni vujudga keltiruvchi kuchlarni va manbalarni aniqlash muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bu maqsadda yuqorida qayd qilingan usullardan tashqari, maxsus geofizik metodlardan: seysmika, magnitometriya, gravimetriya, geotermiya, magnittellurli zondlash va b.; geokimyoviy metodlardan: petrokimyo va izotop kimyosidan", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "МЕТОД АКТУАЛИЗМА", "raw_meaning": "Актуализм методи — Ер тузилишини, ҳаракатини, ривожланишини, литосферада содир бўладиган деформацияларни, астеносфера ва мантияда юзага келадиган манбаларни замонавий — актуализм нуқтаи назардан ўрганиш методи. 1960-йилларга келиб, Ер илми — геологияда плиталар тектоникаси ёки литосфера плиталари тектоникаси деб ном олган янги назария шакллана бошлади. Бу назарияга кўра, Ер қаърида кечадиган жараёнлар турли геологик даврларда турлича бўлиб, биргина назарияга бўйсунмаслиги аниқланди ва кейинги йилларда олимларнинг бу соҳада олиб бораётган кузатувлари, плиталар тектоникаси назариясидан умум назарияга ўтишдаги муҳим босқич бўлди. Айниқса, қитъалар ҳаракати ҳақидаги фикрларни ривожланишига океанларда олиб борилган кузатувлар катта туртки бўлди. Океан сатҳи тузилиши ҳақидаги маълумотлар кўпайиши билан плиталар тектоникаси назариясига кўпгина ойдинликлар кирди. Бу даврда океан остида оғирлик кучларининг тақсимланишини ўлчаш орқали океан ости тузилишини қисман аниқлаш мумкин бўлди. Кейинчалик, океан чуқурлигини ўлчайдиган эхолотлар, магнит майдонини ўлчайдиган магнитометрлар, иссиқлик омилини ўлчайдиган асбоблар ихтиро қилинди. Ана шу асбоблар ёрдамида океан ости тузилишининг харитаси ишлаб чиқилди. Шунингдек, сув ости кемалари ва космосдан олинган фототасвирлардан фойдаланиб, океан ўрталиқ тоғ тизмалари ва океан новлари кашф этилди. Ҳозирги вақтга келиб сайёрамизнинг қаттиқ қобиғининг таркиби ва тузилишини ўрганиш, уларнинг ётиш ҳолатларини ўзгартирувчи жараёнларни вужудга келтирувчи кучларни ва манбаларни аниқлаш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Бу мақсадда юқорида қайд қилинган усуллардан ташқари, махсус геофизик методлардан: сейсмика, магнитометрия, гравиметрия, геотермия, магниттеллурли зондлаш ва б.; геокимёвий методлардан: петрокимё ва изотоп кимёсидан"}}]}