{"headword": "КРОКОДИЛОВСКИЙ СОФИЗМ", "key": "krokodilovskiy sofizm", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь психологических терминов", "title": "РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ПСИХОЛОГИЯ ТЕРМИНЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ", "kind": "Терминологический", "imprint": "Турғунов, Қ. (1975). РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ПСИХОЛОГИЯ ТЕРМИНЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ. Tashkent: Ўқитувчи» нашриёти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-ozbekcha-psixologiya-terminlarining-izohli-lugati/", "page": "78"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "quyidagi mazmunga ega boʻlgan mantiqiy sofizmlardan biri. Timsoh bir ayolning yosh bolasini oʻgʻirlab ketadi. Ayol uning oldiga boradi va undan yolvorib bolani qaytarib berishni iltimos qiladi. Timsoh esa, ayol haqiqatni aytsagina uning bolasini qaytarib berishini vaʼda qiladi, timsohning shartiga koʻra ayol: «Bari bir sen menga bolamni qaytarib bermaysan-da», deydi. «Sen haqiqatni aytdingmi-yoʻqmi, bundan qatʼi nazar, — deb javob qaytaradi timsoh, — men bolangni qaytarib bermasligim kerak. Sening gaping rost boʻlsa, seningcha, men bolangni qaytarib bermasligim kerak, bunday holda, aksincha, sen yolgʻon gapirgan boʻlarding. Agar, bordi-yu, sen yolgʻon gapirganingda ham men bolangni senga qaytarib bermasligim kerak, chunki u holda sen yolgʻon gapirib, shartni buzgan boʻlasan». Bu sofizmning xatoligi shundan iboratki, hukm yuritish protsessida mantiqning ayniyat qonuni buziladi: «haqiqat» soʻzi bir mulohazaning oʻzida turli maʼnolarda ishlatiladi; birinchi holda ona gaplariga nisbatan, ikkinchi holda esa, kelishilgan shartga nisbatan ishlatilyapti. Bunda ataylab chiqarilgan notoʻgʻri xulosaga koʻra, agar ona rost gapirsa ham, yolgʻon gapirsa ham timsoh unga bolasini qaytarib bermasligi kerak.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "«КРОКОДИЛОВСКИЙ СОФИЗМ»", "raw_meaning": "— «Тимсоҳ софизми», қуйидаги мазмунга эга бўлган мантиқий софизмлардан бири. Тимсоҳ бир аёлнинг ёш боласини ўғирлаб кетади. Аёл унинг олдига боради ва ундан ёлвориб болани қайтариб беришни илтимос қилади. Тимсоҳ эса, аёл ҳақиқатни айтсагина унинг боласини қайтариб беришини ваъда қилади, тимсоҳнинг шартига кўра аёл: «Бари бир сен менга боламни қайтариб бермайсан-да», дейди. «Сен ҳақиқатни айтдингми-йўқми, бундан қатъи назар, — деб жавоб қайтаради тимсоҳ, — мен болангни қайтариб бермаслигим керак. Сенинг гапинг рост бўлса, сенингча, мен болангни қайтариб бермаслигим керак, бундай ҳолда, аксинча, сен ёлғон гапирган бўлардинг. Агар, бордию, сен ёлғон гапирганингда ҳам мен болангни сенга қайтариб бермаслигим керак, чунки у ҳолда сен ёлғон гапириб, шартни бузган бўласан». Бу софизмнинг хатолиги шундан иборатки, ҳукм юритиш процессида мантиқнинг айният қонуни бузилади: «ҳақиқат» сўзи бир мулоҳазанинг ўзида турли маъноларда ишлатилади; биринчи ҳолда она гапларига нисбатан, иккинчи ҳолда эса, келишилган шартга нисбатан ишлатиляпти. Бунда атайлаб чиқарилган нотўғри хулосага кўра, агар она рост гапирса ҳам, ёлғон гапирса ҳам тимсоҳ унга боласини қайтариб бермаслиги керак."}}]}