{"headword": "КОНТИНЕНТАЛЬНЫЙ РИФТОГЕНЕЗ", "key": "kontinentalniy riftogenez", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "247"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "kontinentlarning yuqori seysmiklik, vulkanizm, yirik yoriqlar, tashlama-uzilmalar bilan tavsiflanadigan faol rift zonalari. K.r.ning zamonaviy asosiy mintaqasi meridional yoʻnalishda Sharqiy Afrika boʻylab 3000 km ga choʻziladi va Buyuk Afrika yoriqlari mintaqasi deb ataladi. Ushbu hosil qiluvchi zonalar baʼzi yerlarda tarmoqlanib, baʼzi yerlarda birikib ketadi. Bu mintaqa riftlarida Tanganika, Nyasa (Malavidi) va boshqa koʻllar hosil boʻlgan. K.r.ga taalluqli vulkanlardan eng mashhurlari — Kilimandjaro va Niragongodir. Baykal rift sistemasi ham yaxshi oʻrganilgan. Rift sistemasining markazida zinasimon sistemalarni hosil qiluvchi tashlama-uzilmalar bilan chegaralangan, kengligi 40—50 km li vodiylar mavjud. Bunday vodiylar yer poʻstining gumbazsimon koʻtarimalari boʻylab choʻziladi (mas., Keniy rifti), baʼzan usiz ham hosil boʻladi. Rift chekkalarida tektonik bloklar 3000—3500 m ga koʻtarilishi mumkin. Mas., Tanganika zonasidagi Ruvenzori togʻ massivi 5000 m ga koʻtarilgan. Koʻpincha riftlar boʻylama va koʻndalang gorstlar bilan murakkablashadi. K.r. vulkanizm jarayoni bilan birga kechadi, lekin ayrim joylarda uning yer yuzasiga chiqishi kuzatilmaydi. Mas., Baykal koʻli riftida vulkanizm aniqlanmagan. Bu sistemaga mansub boʻlgan Tunkin va Chars riftlarida esa bazaltlarni yoriqlardan sizib chiqishi kuzatilgan. Magmatik jinslar tarkibi turli-tuman boʻlib, koʻpincha ishqorli olivinli-bazaltlar, traxitlar va fonolitlar uchraydi. Kontinental riftlar ostida yer poʻsti qalinligi kamayadi, shu sababli Moxorovichich yuzasi yuqoriga koʻtariladi. Baykal rifti ostida poʻst qalinligi 30—35 km gacha, Reyn rifti ostida — 22—25 km gacha, Kenniy rifti ostida — 20 km gacha, Afar vodiysi ostida — 13 km gacha kamayadi, uning oʻq qismi ostida esa okean poʻsti namoyonlanadi. Rift ostidagi mantiya doʻngligi jinslari zichligi past (boʻylama toʻlqinlar tezligi 7,2—7,8 km/soat) boʻlib, ularning elastiklik xususiyat-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "КОНТИНЕНТАЛЬНЫЙ РИФТОГЕНЕЗ — Континентал рифтогенез", "raw_meaning": "континентларнинг юқори сейсмиклик, вулканизм, йирик ёриқлар, ташлама-узилмалар билан тавсифланадиган фаол рифт зоналари. К.р.нинг замонавий асосий минтақаси меридионал йўналишда Шарқий Африка бўйлаб 3000 км га чўзилади ва Буюк Африка ёриқлари минтақаси деб аталади. Ушбу ҳосил қилувчи зоналар баъзи ерларда тармоқланиб, баъзи ерларда бирикиб кетади. Бу минтақа рифтларида Танганьика, Ньяса (Малавиди) ва бошқа кўллар ҳосил бўлган. К.р.га тааллуқли вулканлардан энг машҳурлари — Килиманджаро ва Ньирагонгодир. Байкал рифт системаси ҳам яхши ўрганилган. Рифт системасининг марказида зинасимон системаларни ҳосил қилувчи ташлама-узилмалар билан чегараланган, кенглиги 40—50 км ли водийлар мавжуд. Бундай водийлар ер пўстининг гумбазсимон кўтарималари бўйлаб чўзилади (мас., Кений рифти), баъзан усиз ҳам ҳосил бўлади. Рифт чеккаларида тектоник блоклар 3000—3500 м га кўтарилиши мумкин. Мас., Танганьика зонасидаги Рувензори тоғ массиви 5000 м га кўтарилган. Кўпинча рифтлар бўйлама ва кўндаланг горстлар билан мураккаблашади. К.р. вулканизм жараёни билан бирга кечади, лекин айрим жойларда унинг ер юзасига чиқиши кузатилмайди. Мас., Байкал кўли рифтида вулканизм аниқланмаган. Бу системага мансуб бўлган Тункин ва Чарс рифтларида эса базальтларни ёриқлардан сизиб чиқиши кузатилган. Магматик жинслар таркиби турли-туман бўлиб, кўпинча ишқорли оливинли-базальтлар, трахитлар ва фонолитлар учрайди. Континентал рифтлар остида ер пўсти қалинлиги камаяди, шу сабабли Мохоровичич юзаси юқорига кўтарилади. Байкал рифти остида пўст қалинлиги 30—35 км гача, Рейн рифти остида — 22—25 км гача, Кенний рифти остида — 20 км гача, Афар водийси остида — 13 км гача камаяди, унинг ўқ қисми остида эса океан пўсти намоёнланади. Рифт остидаги мантия дўнглиги жинслари зичлиги паст (бўйлама тўлқинлар тезлиги 7,2—7,8 км/соат) бўлиб, уларнинг эластиклик хусусият-"}}]}