{"headword": "КЛАССИФИКАЦИЯ ГОРНЫХ ПОРОД ПО УСТОЙЧИВОСТИ", "key": "klassifikatsiya gornix porod po ustoychivosti", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "224"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "burgʻ quduqlari yoki togʻ inshootlari bilan ochilgan togʻ jinslarining turgʻunlik qobiliyati. Togʻ jinslarining turgʻunligi ularning zarralari orasidagi birikish, sementlanish xarakteriga, darzlanish va nurash darajasiga bogʻliq. Shu belgilariga koʻra jinslar toʻrt guruhga boʻlinadi: 1-guruh — juda turgʻun jinslar. Ularga chaqiq jinslar (qum, mayda shagʻal, shagʻal), ayniqsa zarralari oʻzaro birikmagan va suvga toʻyingan jinslar kiradi. Bunday jinslarni burgʻilash chogʻida quduq maxsus yuvuvchi suyuqlik bilan yuvib turiladi va quduq MQB bilan mahkamlanadi. 2-guruh — turgʻunligi oʻzgaruvchan jinslar. Ularga zarralari biri-biri bilan kuchli birikkan, suvga toʻyinganda yoki qiziganda birikishi susayadigan, yuvuvchi suyuqlik taʼsirida yuvilib yoki erib ketadigan jinslar mansub. Gil, qumoq va qumloq tuproqlar, lyoss, eruvchan va muzlaq jinslar kiradi. Suyuqlik va yuqori temperatura taʼsirida togʻ jinslarining turgʻunligi susayadi, natijada oquvchan va eruvchan holatga oʻtadi. Jinslarning bunday xususiyatlari quduq tanasining torayishiga, devorining yuvilishiga, salnik va kovak hosil boʻlishiga olib keladi. Natijada BQBning qisilib qolishi, uzilib ketishi, burgʻilash muddatining choʻzilishi kuzatiladi. Bunday jinslar maxsus usullar va metodlar yordamida burgʻilanadi. 3-guruh — kuchsiz turgʻun jinslar. Bu guruhga darzlangan yoki maydalangan, koʻpincha moʻrt, yuvuvchi suyuqlik taʼsirida yengil qiriladigan va yuviladigan (brekchiya, konglomerat, kuchsiz sementlangan qumtoshlar, slaneslar, koʻmir) jinslar kiradi. Bunday jinslarni burgʻilashda yuvuvchi suyuqlikning yutilishi, jinslarning ayrim boʻlaklari agʻdarilishi, nov hosil boʻlishi va h.k. kuzatiladi. 4-guruh — turgʻun jinslar. Ularga mustahkam magmatik, metamorfik, qattiq monolit choʻkindi yoki kuchsiz darzlangan jinslar mansub. Bunday jinslarni burgʻilash eng maqbul hisoblanadi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "КЛАССИФИКАЦИЯ ГОРНЫХ ПОРОД ПО УСТОЙЧИВОСТИ", "raw_meaning": "Тоғ жинсларининг турғунлиги бўйича таснифи — бурғ қудуқлари ёки тоғ иншоотлари билан очилган тоғ жинсларининг турғунлик қобилияти. Тоғ жинсларининг турғунлиги уларнинг зарралари орасидаги бирикиш, цементланиш характерига, дарзланиш ва нураш даражасига боғлиқ. Шу белгиларига кўра жинслар тўрт гуруҳга бўлинади: 1-гуруҳ — жуда турғун жинслар. Уларга чақиқ жинслар (қум, майда шағал, шағал), айниқса зарралари ўзаро бирикмаган ва сувга тўйинган жинслар киради. Бундай жинсларни бурғилаш чоғида қудуқ махсус ювувчи суюқлик билан ювиб турилади ва қудуқ МҚБ билан маҳкамланади. 2-гуруҳ — турғунлиги ўзгарувчан жинслар. Уларга зарралари бири-бири билан кучли бириккан, сувга тўйинганда ёки қизиганда бирикиши сусаядиган, ювувчи суюқлик таъсирида ювилиб ёки эриб кетадиган жинслар мансуб. Гил, қумоқ ва қумлоқ тупроқлар, лёсс, эрувчан ва музлақ жинслар киради. Суюқлик ва юқори температура таъсирида тоғ жинсларининг турғунлиги сусаяди, натижада оқувчан ва эрувчан ҳолатга ўтади. Жинсларнинг бундай хусусиятлари қудуқ танасининг торайишига, деворининг ювилишига, сальник ва ковак ҳосил бўлишига олиб келади. Натижада БҚБнинг қисилиб қолиши, узилиб кетиши, бурғилаш муддатининг чўзилиши кузатилади. Бундай жинслар махсус усуллар ва методлар ёрдамида бурғиланади. 3-гуруҳ — кучсиз турғун жинслар. Бу гуруҳга дарзланган ёки майдаланган, кўпинча мўрт, ювувчи суюқлик таъсирида енгил қириладиган ва ювиладиган (брекчия, конгломерат, кучсиз цементланган қумтошлар, сланецлар, кўмир) жинслар киради. Бундай жинсларни бурғилашда ювувчи суюқликнинг ютилиши, жинсларнинг айрим бўлаклари ағдарилиши, нов ҳосил бўлиши ва ҳ.к. кузатилади. 4-гуруҳ — турғун жинслар. Уларга мустаҳкам магматик, метаморфик, қаттиқ монолит чўкинди ёки кучсиз дарзланган жинслар мансуб. Бундай жинсларни бурғилаш энг мақбул ҳисобланади."}}]}