катта
kattaкатта
сфт. 1. зид. Ҳажми, ўлчами меъёрдан ёки нисбатан ортиқ; улкан; кичик.
Катта шаҳар. Катта ҳовли. Катта дарё. Катта сой. Катта тош. Катта зал.
Трактор кесилган катта дарахтларнинг тўнкасига занжир боғлаб тортар, арра, болта кўтарган одамлар буларни кесиб, қирқиб, араваларга юклашар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
Ўроз қаердандир катта тарвуз келтириб, ўртага қўйди. — Ойбек, Танланган асарлар
2. зид. Таркиб жиҳатдан меъёридан ортиқ, ортиқ миқдорли; кичик.
Катта қўшин. Катта жамоа.
Мен — ўн олтига тўлмаган қиз, бирдан ёт ва катта оилага тушиб қолдим. — Ойбек, Танланган асарлар
3. Куч-қудрати, даражаси, салмоғи юқори; буюк, зўр.
Катта ғалаба. Катта тантана. Катта эътибор. Катта жасорат. Катта байрам. Катта маҳорат. Катта тортишув.
Бу китобни ўша кечаси катта қизиқиш билан қўлга оларкан, эри Абдуллабой келиб қолиб, [китобни] қўлидан йириб олади. — Ойбек, Танланган асарлар
Болтабой кечки овқатдан кейин келди. У жуда катта ишни битириб келгандай, оғзи қулоғида бўлиб, нуқул семент тўғрисида сементлаб қилинган тўғон қанчалик пишиқ бўлиши ва ҳоказолар тўғрисида гапирар эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари
4. Ёш жиҳатдан улуғ, ёши ортиқ.
Катта ўғил. У мендан катта.
[Юсуфбек ҳожи:] Ойим, ҳар нима, сиз каттасиз, Зайнаб ёш, каттадан кичикка шафқат лозим. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
5. от Ёши катта киши; қари, кекса.
Каттани ҳурмат қил. Катталар гапига қулоқ сол.
6. Хизматдаги мартабаси, унвони, даражаси жиҳатдан (бошқага нисбатан) юқори.
Катта илмий ходим. Катта лаборант.
7. кўчма Кўзга кўринган; атоқли, машҳур.
Катта олим. Катта артист,
Бу — Абдулла фонусчи деган катта қизиқчи. — Ойбек, Танланган асарлар
Абдураҳмоннинг амакилари Бухорода катта мударрислардан саналар эдилар. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён
Тошкентга бутун мамлакатдан катта геолог олимлар келишган. — С. Кароматов, Олтин қум
8. Юқори лавозимдаги амалдор; раҳбар, бошлиқ.
Шаҳарнинг катталари.
[Тожибой:] Э, нодон Менга тегсанг, жон-жон демайсанми? Бир юртнинг каттаси бўлсам. — П. Турсун, Ўқитувчи
Одамлар тамом йиғилган бўлсалар ҳам, катталардан дарак ёʻқ. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча
- Катта хотин
- Катта қилмоқ Боқиб, парвариш қилиб ўстирмоқ, вояга етказмоқ. — Биз сенларни ит азобида катта қилдик-ку, — деди шаштидан тушиб Ибн Ямин. — К. Яшин, Ҳамза
- Каттани кесиб, кичкина қилган Кекса кишиларнинг гапини гапирадиган ёш бола ҳақида.
- Ўзини катта олмоқ (ёки тутмоқ) Амал, даража ёки билим жиҳатдан ўзини бошқалардан устун қўймоқ, мағрурланмоқ, кеккаймоқ. У [Маннон Уйғур] ҳеч маҳал ўзини катта тутмас барчага баробар, билимдон мураббий эди. — Ҳ. Носирова, Мен ўзбек қизиман
- Катта арава қаёққа юрса, кичиги ҳам шу ёққа юради Ёшлар, тажрибасизлар катталардан, тажрибали, обрўли кишилардан ўрнак олади, деган маънода ишлатилади.
- Катта бошини (ёки ўзини) кичик қилиб Ёшининг катталиги, амали-мартабаси ёки давлатига қарамай, ўзини катта олмай; камтарлик билан. Марғилон деган шаҳардан катта ўзини кичик қилиб, қизи ила келаётган Мирзакарим акага ўғлининг хўрлик келтиришидан чўчиди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар
- Катта гап Эътиборга лойиқ, арзийдиган эканликни билдиради. Ўртоқ Муслим энди ҳақиқат ким томонида эканини тушунибди, бу катта гап. — Н. Сафаров, Танланган асарларЁʻқ, аввал юртнинг ҳомийлари бўлган боёнлар ўз ўғилларини ҳозирги замон илм-фунуни билан тарбияласинлар. Шу ҳам катта гап. — Ойбек, Танланган асарлар
- Катта гапирмоқ (ёки кетмоқ) — Ҳой, бола, сал пастроқ туш, — дейди яна биров унинг [куёвнинг] катта кетганига жаҳли чиқиб. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунчаСанга катта гапириб қўйганмиз, думбул ишни азалдан ёмон кўраман-у, ҳар қалай, ишимиз пухта бўлмай, кейин бурнимизни тишлаб қолмасак, деган хавотирдаман. — Ж. Абдуллахонов, Хонадон
- Катта оғиз ёки оғзи катта Отасининг давлати, катта оғиз, ҳовлиқма ва такаббур онасининг эркалаши қўшилиб, қизга ортиқча ғурур берган. — Ойбек, Танланган асарларМачитга бориб, ваъз айтинг. Эртага Ғузорнинг оғзи катталарини қалъага тўплаймиз. — Ш. Тошматов, Эрк қуши