{"headword": "Гекзаметр", "key": "gekzametr", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь литературоведческих терминов", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Терминологический", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "67"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "гр. hexametros — олти ўлчовлик сўзидан", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "gekzametr. Olti stopali (q. Stopa) daktildan iborat metrik (q. Stixoslojeniye) sheʼr turi. Beshinchi stopadan tashqari hamma stopalarda ikki qisqa hijo bir choʻziq hijo bilan almashinib, spondey (q. Spondey) hosil boʻlishi mumkin. Sezura esa har bir sheʼriy misrani ikkiga ajratib yuboradi. Oʻrta asrlar latin poeziyasida har bir misraning sezura orqali boʻlingan qismlari oʻzaro qofiyalangan va bunday sheʼr latin sheʼri deb atalgan. Gekzametrning tuzilishini qisqacha quyidagi sxema orqali ifodalash mumkin: — ◡ ◡ — ◡ ◡ — ◡ ◡ — ◡ ◡ // ◡ ◡ — ◡ ◡ — ◡ Gekzametr antik poeziyaning epos, idilliya, gimn, satira kabi koʻpgina turlarida; elegiya va epigrammalarda esa pentametr (q.) bilan aralash holda qoʻllanilgan. Rus gekzametrida hijolar miqdori qatʼiy boʻlmay, oʻzgarib turadi. Masalan, intonatsion toʻxtamlar ikki urgʻusiz hijodan soʻng ham, bir urgʻusiz hijodan soʻng ham boʻlishi mumkin. Biroq oxirgi toʻxtam hamma vaqt ikki hijoli boʻlishi shart. Biz urgʻuli hijolarni eʼtiborga olganimiz sababli sheʼriy ohang buzilmaydi. Rossiyada M. V. Lomonosov, V. K. Trediakovskiy kabi shoirlar gekzametrda asarlar yaratganlar. Ayniqsa, V. K. Trediakovskiyning «Telemaxida» nomli poemasi rus gekzametrining eng yaxshi namunasi hisoblanadi. N. I. Gnedich ham 1813—1829 yillarda Gomerning «Iliada» dostonini gekzametr orqali tarjima qiladi. Hozir gekzametr rus sheʼriyatida qoʻllanilmaydi, faqat u yoki bu tarjima asarlaridagina uchraydi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Гекзаметр", "raw_meaning": "(гр. hexametros — олти ўлчовлик сўзидан) — гекзаметр. Олти стопали (қ. Стопа) дактилдан иборат метрик (қ. Стихосложение) шеър тури. Бешинчи стопадан ташқари ҳамма стопаларда икки қисқа ҳижо бир чўзиқ ҳижо билан алмашиниб, спондей (қ. Спондей) ҳосил бўлиши мумкин. Цезура эса ҳар бир шеърий мисрани иккига ажратиб юборади. Ўрта асрлар латин поэзиясида ҳар бир мисранинг цезура орқали бўлинган қисмлари ўзаро қофияланган ва бундай шеър латин шеъри деб аталган. Гекзаметрнинг тузилишини қисқача қуйидаги схема орқали ифодалаш мумкин: — ◡ ◡ — ◡ ◡ — ◡ ◡ — ◡ ◡ // ◡ ◡ — ◡ ◡ — ◡ Гекзаметр антик поэзиянинг эпос, идиллия, гимн, сатира каби кўпгина турларида; элегия ва эпиграммаларда эса пентаметр (қ.) билан аралаш ҳолда қўлланилган. Рус гекзаметрида ҳижолар миқдори қатъий бўлмай, ўзгариб туради. Масалан, интонацион тўхтамлар икки урғусиз ҳижодан сўнг ҳам, бир урғусиз ҳижодан сўнг ҳам бўлиши мумкин. Бироқ охирги тўхтам ҳамма вақт икки ҳижоли бўлиши шарт. Биз урғули ҳижоларни эътиборга олганимиз сабабли шеърий оҳанг бузилмайди. Россияда М. В. Ломоносов, В. К. Тредиаковский каби шоирлар гекзаметрда асарлар яратганлар. Айниқса, В. К. Тредиаковскийнинг «Телемахида» номли поэмаси рус гекзаметрининг энг яхши намунаси ҳисобланади. Н. И. Гнедич ҳам 1813—1829 йилларда Гомернинг «Илиада» достонини гекзаметр орқали таржима қилади. Ҳозир гекзаметр рус шеъриятида қўлланилмайди, фақат у ёки бу таржима асарларидагина учрайди."}}]}