{"headword": "ДРЕЙФ КОНТИНЕНТОВ", "key": "dreyf kontinentov", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "159"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "kontinentlarning gorizontal yoʻnalishda asta-sekin siljishi. Siljish toʻgʻrisida juda koʻp farazlar yaratilgan (S.V. Keri, A.L. Di-Toit, L.K. King, A.G. Smit va b.). 1958 yilga kelib S.V. Keri Janubiy Amerika va Afrikaning qarama-qarshi tomonlaridagi suv osti chegaralarida oʻxshashlik borligini qayd etadi. Ikki kontinentning suv osti chegaralarini xaritaga tushirib ularning aylanish qutbini hisoblab chiqadi. Keyinchalik, J.K.Everett (1965) ushbu maʼlumotlarni kompyuterda programmalashtirib, ikki kontinent aylanish qutbining mos kelishini avtomatik ravishda aniqladi. Unga koʻra, ikki kontinent chegaralari okean sathidan 1000 m chuqurlikda bir-biriga mos kelishi belgilanadi. Shuningdek, 2000 m chuqurlikda ham chegaralarning mos kelishi aniqlandi. Lekin, 2000 m dan va 4000 m gacha boʻlgan chuqurlikda bunday moslik koʻrinmaydi. Shu sababli, chegaralarning mos kelishi okean sathidan 1000 va 2000 m oraligʻida deb belgilandi. K.s.ni bildiruvchi bunday morfologik belgilar koʻchish mexanizmini toʻliq ifodalay olmaydi, chunki Yer yuzasida chegara qiyofasi bir-biriga oʻxshash boʻlgan bir necha kontinentlar mavjud. Masalan, Hindistonning janubiy chegarasi Avstraliyaning shimoliy-sharq qismi va Antraktida chegaralari bilan yaxshi tutashadi. K.s. farazi paydo boʻlgan chogʻdan boshlab u paleoiqlim bilan bogʻlab kelindi. Masalan, kontinentlarning ajralishi toʻgʻrisidagi Vegener (1912) fikri janubiy Atlantikani oʻrganish natijasida yuzaga keldi. Qadimiy muzliklar davrlari maʼlumotlarini oʻrganish oqibatida u kontinentlarni shimol tomonga, yaʼni sovuq iqlimli zonalardan issiq iqlimli zonalarga siljiydi degan fikrga keldi. Keyingi olib borilgan matematik izlanishlar, chunonchi J.K. Brayden va Ye.Irving (1964) tuzgan iqlimiy modellari K.s. toʻgʻrisidagi farazlarni yanada boyitdi va unga aniqliklar kiritdi. Yer yuzasida hukm surgan qadimiy iqlimlarni tiklash hamda okean magnit anomaliyalarini va paleomagnit maʼlumotlarini kechki yura davrigacha oʻrganish orqali litosfera plitalarining dastlabki joylashgan oʻrnini belgilash va xaritalash imkoni tugʻildi. Quruqlikning oʻrnini belgilashda, shuningdek, regional geologik tadqiqot natijalaridan, ayniqsa, yer yuzasining koʻtarilgan mintaqalaridan olingan maʼlumotlardan keng foydalanildi. Bu asosda qadimda sodir boʻlgan atmosfera sirkulyatsiyasi (aylanishi)ni tiklash va u orqali iqlimiy mintaqalash ishlari bajarildi. K.s. va qutblar migratsiyasi hodisalarini miqdoriy asoslashda paleomagnetizm maʼlumotlari katta ahamiyat kasb etdi. Jinslar magnit maydonining ogʻishini va yoʻnalishini oʻlchab, Yer qutblarining magnitli (paleomagnitli) holatini aniqlash mumkin. Shunga koʻra, Yerning magnit maydonini oʻrganishda magnitlangan minerallar (magnetit, gematit, ilmenit, maggemit) goʻyo paleomagnitli kompas rolini oʻynaydi. Paleomagnitli tadqiqotlar K.s. (bir kontinentning boshqasiga nisbatan harakati) farazini tasdiqlovchi maʼlumotlar beradi. Tabiatda mavjud magnitlangan jinslar tabiiy qoldiq magnitlanish deb ataladi. U quyidagi omillar taʼsirida yuzaga keladi: 1) termostatik magnitlanish, otqindi magmatik jinslardan magnitlanish. Magma sovishidan hosil boʻlgan jinslar temperaturasi Kyuri nuqtasidan (mas., magnetit minerali temperatura 578°S dan) past boʻlganda magnitlanadi; 2) kimyoviy qoldiq magnitlanish, past tem-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ДРЕЙФ КОНТИНЕНТОВ — Континентларнинг силжиши", "raw_meaning": "континентларнинг горизонтал йўналишда аста-секин силжиши. Силжиш тўғрисида жуда кўп фаразлар яратилган (С.В. Кэри, А.Л. Ди-Тоит, Л.К. Кинг, А.Г. Смит ва б.). 1958 йилга келиб С.В. Кэри Жанубий Америка ва Африканинг қарама-қарши томонларидаги сув ости чегараларида ўхшашлик борлигини қайд этади. Икки континентнинг сув ости чегараларини харитага тушириб уларнинг айланиш қутбини ҳисоблаб чиқади. Кейинчалик, Ж.К.Эверетт (1965) ушбу маълумотларни компьютерда программалаштириб, икки континент айланиш қутбининг мос келишини автоматик равишда аниқлади. Унга кўра, икки континент чегаралари океан сатҳидан 1000 м чуқурликда бир-бирига мос келиши белгиланади. Шунингдек, 2000 м чуқурликда ҳам чегараларнинг мос келиши аниқланди. Лекин, 2000 м дан ва 4000 м гача бўлган чуқурликда бундай мослик кўринмайди. Шу сабабли, чегараларнинг мос келиши океан сатҳидан 1000 ва 2000 м оралиғида деб белгиланди. К.с.ни билдирувчи бундай морфологик белгилар кўчиш механизмини тўлиқ ифодалай олмайди, чунки Ер юзасида чегара қиёфаси бир-бирига ўхшаш бўлган бир неча континентлар мавжуд. Масалан, Ҳиндистоннинг жанубий чегараси Австралиянинг шимолий-шарқ қисми ва Антрактида чегаралари билан яхши туташади. К.с. фарази пайдо бўлган чоғдан бошлаб у палеоиқлим билан боғлаб келинди. Масалан, континентларнинг ажралиши тўғрисидаги Вегенер (1912) фикри жанубий Атлантикани ўрганиш натижасида юзага келди. Қадимий музликлар даврлари маълумотларини ўрганиш оқибатида у континентларни шимол томонга, яъни совуқ иқлимли зоналардан иссиқ иқлимли зоналарга силжийди деган фикрга келди. Кейинги олиб борилган математик изланишлар, чунончи Ж.К. Брайден ва Е.Ирвинг (1964) тузган иқлимий моделлари К.с. тўғрисидаги фаразларни янада бойитди ва унга аниқликлар киритди. Ер юзасида ҳукм сурган қадимий иқлимларни тиклаш ҳамда океан магнит аномалияларини ва палеомагнит маълумотларини кечки юра давригача ўрганиш орқали литосфера плиталарининг дастлабки жойлашган ўрнини белгилаш ва хариталаш имкони туғилди. Қуруқликнинг ўрнини белгилашда, шунингдек, регионал геологик тадқиқот натижаларидан, айниқса, ер юзасининг кўтарилган минтақаларидан олинган маълумотлардан кенг фойдаланилди. Бу асосда қадимда содир бўлган атмосфера циркуляцияси (айланиши)ни тиклаш ва у орқали иқлимий минтақалаш ишлари бажарилди. К.с. ва қутблар миграцияси ҳодисаларини миқдорий асослашда палеомагнетизм маълумотлари катта аҳамият касб этди. Жинслар магнит майдонининг оғишини ва йўналишини ўлчаб, Ер қутбларининг магнитли (палеомагнитли) ҳолатини аниқлаш мумкин. Шунга кўра, Ернинг магнит майдонини ўрганишда магнитланган минераллар (магнетит, гематит, ильменит, маггемит) гўё палеомагнитли компас ролини ўйнайди. Палеомагнитли тадқиқотлар К.с. (бир континентнинг бошқасига нисбатан ҳаракати) фаразини тасдиқловчи маълумотлар беради. Табиатда мавжуд магнитланган жинслар табиий қолдиқ магнитланиш деб аталади. У қуйидаги омиллар таъсирида юзага келади: 1) термостатик магнитланиш, отқинди магматик жинслардан магнитланиш. Магма совишидан ҳосил бўлган жинслар температураси Кюри нуқтасидан (мас., магнетит минерали температура 578°С дан) паст бўлганда магнитланади; 2) кимёвий қолдиқ магнитланиш, паст тем-"}}]}