{"headword": "ДЕФОРМАЦИЯ ФОРЛАНДА", "key": "deformatsiya forlanda", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "144"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Forland deformatsiyasi — forland platformaning bir qismi boʻlib, miogeosinklinalga tutashadi, orogenetik mintaqa bilan genetik bogʻlangan boʻladi. Kordiler turidagi chekka harakatchan mintaqalarda uning kontinental tomonida uchraydi. Alp-himolay mintaqasida forland platformaning choʻkindi va strukturali qismida ajratiladi. Demak, forland platformaning ostki surilma (poddvig) zonasi hisoblanib, kontinentlarning toʻqnashuvidan hosil boʻladi. Alp mintaqasida — strukturalar shimolga Yevropa forlandiga, Himolayda — janubga Hindiston forlandiga toʻnkarilgan. Forlandning deformatsiyalanishidan yirik koʻtarilmalar vujudga keladi, ularning yadrosi poydevor jinslaridan tarkib topadi. Koʻtarilmalar oraligʻida chuqur havzalar yuzaga keladi. Deformatsiyalanishning bunday turi german turidagi tektonika yoki poydevorning burmalanishi deb nomlanadi. Xaritalarda forland kengligi 15-100 km, uzunligi 30 dan 300 km gacha boʻlgan keng koʻtarilma shaklida ifodalanadi. Koʻpgina koʻtarilmalar choʻkindilar ostida qolib ketadi, ayrimlari yoriqlar bilan chegaralanadi. Forlandning chekka strukturalarini koʻndalang kesimida oddiy tashlama-uzilmalar bilan bir qatorda, ikkilamchi buzilish strukturasi hamda siljish amplitudasi 12 km ga yetadigan surilmalar ham uchraydi. Ayrim joylarda yosh jinslar ustiga surilgan, uzunligi 16—24 km li poydevor surilmalari kuzatiladi. Koʻpgina qoʻsh koʻtarilmalar — havzalar nomutanosib boʻlib, havzaning eng chuqur qismi ostida qoʻshni koʻtarilmaning yadro jinslari yotadi, koʻtarilmaning qarshi tomonidagi qanotlari esa qiya joylashadi. F.d.ning yuzaga kelishini olimlar turlicha talqin qilishadi. Ayrimlarining (fiksistlar) fikricha, deformatsiyalar bloklarning vertikal yoʻnalishda koʻtarilishi va tik yotuvchi tashlama-uzilmalarning hosil boʻlishi bilan bogʻliq. Boshqa olimlar (mobilistlar) F.d.ni gorizontal harakatlar bilan bogʻlab, Tinch okean tomonidan boʻlayotgan gorizontal kuch taʼsirida yer poʻsti deformatsiyalanadi deb hisoblaydilar. Gorizontal deformatsiyalanish tektonik plitalarning global harakati bilan bogʻliq deb tushuniladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ДЕФОРМАЦИЯ ФОРЛАНДА", "raw_meaning": "Форланд деформацияси — форланд платформанинг бир қисми бўлиб, миогеосинклиналга туташади, орогенетик минтақа билан генетик боғланган бўлади. Кордильер туридаги чекка ҳаракатчан минтақаларда унинг континентал томонида учрайди. Альп-ҳимолай минтақасида форланд платформанинг чўкинди ва структурали қисмида ажратилади. Демак, форланд платформанинг остки сурилма (поддвиг) зонаси ҳисобланиб, континентларнинг тўқнашувидан ҳосил бўлади. Альп минтақасида — структуралар шимолга Европа форландига, Ҳимолайда — жанубга Ҳиндистон форландига тўнкарилган. Форланднинг деформацияланишидан йирик кўтарилмалар вужудга келади, уларнинг ядроси пойдевор жинсларидан таркиб топади. Кўтарилмалар оралиғида чуқур ҳавзалар юзага келади. Деформацияланишнинг бундай тури герман туридаги тектоника ёки пойдеворнинг бурмаланиши деб номланади. Хариталарда форланд кенглиги 15-100 км, узунлиги 30 дан 300 км гача бўлган кенг кўтарилма шаклида ифодаланади. Кўпгина кўтарилмалар чўкиндилар остида қолиб кетади, айримлари ёриқлар билан чегараланади. Форланднинг чекка структураларини кўндаланг кесимида оддий ташлама-узилмалар билан бир қаторда, иккиламчи бузилиш структураси ҳамда силжиш амплитудаси 12 км га етадиган сурилмалар ҳам учрайди. Айрим жойларда ёш жинслар устига сурилган, узунлиги 16—24 км ли пойдевор сурилмалари кузатилади. Кўпгина қўш кўтарилмалар — ҳавзалар номутаносиб бўлиб, ҳавзанинг энг чуқур қисми остида қўшни кўтарилманинг ядро жинслари ётади, кўтарилманинг қарши томонидаги қанотлари эса қия жойлашади. Ф.д.нинг юзага келишини олимлар турлича талқин қилишади. Айримларининг (фиксистлар) фикрича, деформациялар блокларнинг вертикал йўналишда кўтарилиши ва тик ётувчи ташлама-узилмаларнинг ҳосил бўлиши билан боғлиқ. Бошқа олимлар (мобилистлар) Ф.д.ни горизонтал ҳаракатлар билан боғлаб, Тинч океан томонидан бўлаётган горизонтал куч таъсирида ер пўсти деформацияланади деб ҳисоблайдилар. Горизонтал деформацияланиш тектоник плиталарнинг глобал ҳаракати билан боғлиқ деб тушунилади."}}]}