чақмоқ
chaqmoqчақмоқ И
фл. 1. с. т. Писта, бодом, ёнғоқ ва шу кабилар қаттиқ пўчоқли меваларни ёки баъзи ҳўл меваларнинг данакларини тишлаб ёки бирор нарса билан уриб ёрмоқ.
Абди-шукур бодом-писта чақиб, аччиқ чой ичиб, яйраб ўтирарди. — Ойбек, Танланган асарлар
Зарар қарағай данакни тишда чақмоқ. — Ҳабибий
Бола ёнғоқни чақиш учун атрофига кўз югуртириб, тош қидирди. — Ёшлик
2. Қаттиқ нарсани синдириб майдаламоқ, бўлак-бўлак қилмоқ; ушатмоқ.
Тош чаққан, семент қорган ҳам ўзим — Миртемир
Оппон қиррали стакан лабига тухум уриб чақди-да яхшилаб арчиб, лунжига солди. — С. Аҳмад, Сайланма
3. Бир-бирига уриб, суртиб, олов чи-қармоқ; ёндирмоқ.
Гугурт чаққандим, кўзим тўрдаги ёғоч сандиққа тушди. — Ш. Холмирзаев, Ёʻллар, ёʻлдошлар
Баратов, папирос олиб, гугурт чақди. — С. Зуннунова, Янги директор
4. кўчма Чақа қилмоқ (
Яланг оёқ юриб кўрсам, шағал бармоқларимни чақиб ташлади. — Ҳ. Назир, Бир туп ғўза
5. кўчма Чарчатмоқ, уринтирмоқ.
— Бугун лойда ишлайсан. Қорнингни тўқламасанг, лой чақади, — деди [Йигитали]. — Т. Малик, Ажаб дунё
Элчи Муҳаммадалини ёʻл чақиб қўйган, бир неча кундан бери ўз меҳмон-хонасида дам олиб ётар эди. — М. Осим, Элчилар
6. кўчма Мазмун-моҳиятини англамоқ; ечимини топмоқ.
Иборалар кўп, ибораларнинг маънолари ҳам кўп, ҳар бирини чақиш керакки, кейин қўлингда фонус бўлиб, ёʻлингни ёритади. М. М. — Дўст, Лолазор
[Ҳафиз] Алёхиннинг этюдларини ёнғоқдай чақиб ташларди, қурғур. — А. Мухтор, Туғилиш
- Мағзини чақмоқ Чакки бўлибди, жиян. Ер сотган эр бўлмайди, эр ер сотмайди. Мана бу гапнинг мағзини чақ. — Ойбек, Танланган асарларҲосилни пулга чақиб кўрсам, катта фойда олишим аниқ бўлиб қолди. — ЁшликҲамма нарсани пулга чақиб гаплашадиган савдогарнамо Суръатнинг хатти-ҳаракатлари доимо Умиднинг жинини қўзғар, нега бунақасан? дерди баъзан у. — Мирмуҳсин, Умид
чақмоқ И
от 1. Атмосферавий электр заряди; яшин.
Осмондаги дабдабали, аммо фойдасиз чақмоқ бўлишдан кўра, ерда бир тутам олов бўлиб, бир ғарибнинг қозонини қайнатмоқ афзалдир. — Уйғун ва И. Султон, Алишер Навоий
2. кўчма Ўт, учқун.
Қизнинг шаҳло кўзида нафрат чақмоғи ялт этиб ёнди-ю, ўчди. — Ёшлик
- Чақмоқ чақди Чақмоқ ялт этиб кўринди. Мана чақмоқ чақди ногаҳон, Зимистон тун чоки сўкилар. — Р. ПарфиГулдур этиб, булут тарқаб, Ялт-юлт этиб чақмоқ чақди. — Ҳамза
чақмоқ ИИ
фл. 1. Тишлаб ёки найзасини санчиб жароҳатламоқ, оғритмоқ ёки заҳар солмоқ (илон, чаён, ари каби газандалар, чумоли, бурга, чивин каби ҳашаротлар ҳақида).
Маълумки, Ҳиндистонда илон чақишидан ҳар йили минглаб киши ҳалок бўла-ди. — Фан ва турмуш
Бир марта чаён чақиб олувди, ҳозир ўша эсимга тушиб кетди. — Х. Тўхтабоев, Ширин қовунлар мамлакати
Оёғини чақаётган чумолини ушлаб, кўздан кечирди. — Ёшлик
2. кўчма Аччиқ гаплар айтмоқ, заҳрини сочмоқ.
—
отанг ўлгур чақа-ман дейди. — Ойбек, Нур қидириб
Вақт ўтган сари онанинг гумонлари асоссиз ишончга айлана борди, у заҳарли киноялар билан куёвини чақиб ола бошлади. — Ф. Мусажонов, Баҳор нафаси
3. кўчма Чақимчилик қилмоқ, гап ташиб, ғийбат қилмоқ.
у ўзи ишламагани ишламаган, кишилар ҳақига хиёнат қилмоқда. Я на., бизни амирзодага чақади. — Мирмуҳсин, Меъмор
Ким сизга шундай деб чаққан бўлса, бекор айтибди. С. — Абдулла, Мавлоно Муқимий
чақмоқ ИИ
от Ўт олдириш асбоби.
Тоҳир шивирлаб сўради: — Чақмоқ билан тутантириқни ҳам олдингми? — П. Қодиров, Юлдузли тунлар
Папирос чекиш учун олиб юрган чақмоғидан бошқа ёруғ берадиган бир нарса ёʻқ. — Ойдин, Мардлик — мангулик