{"headword": "АТОМИЗМ", "key": "atomizm", "entries": [{"dictionary": {"name": "Psixologiya terminlarining izohli lugʻati", "title": "РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ПСИХОЛОГИЯ ТЕРМИНЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Турғунов, Қ. (1975). РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ПСИХОЛОГИЯ ТЕРМИНЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ. Tashkent: Ўқитувчи» нашриёти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-ozbekcha-psixologiya-terminlarining-izohli-lugati/", "page": "21"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "юнон. atamos — бўлинмас", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "tabiat hodisalari haqidagi materialistik taʼlimot boʻlib, birinchi marta eramizdan avvalgi qadimgi hind faylasuflari, qadimgi yunon faylasuflari Levkipp va Demokrit, keyinchalik esa Epikur (341—270), shuningdek rimlik faylasuf — materialist Lukretsiy Kar (99—55) tomonidan rivojlantirilgan. Bu taʼlimotga koʻra, materiya abadiy, oʻzgarmas hamda boʻlinmas, harakatlanuvchi zarrachalardan, yaʼni atomlardan iboratdir. Atomchilar bu taʼlimotni ruhiy hayot sohasiga ham tatbiq qilganlar. Jumladan, Demokrit (460—370) ning taʼbiricha, atomlar shakl jihatidan burchaksimon, ilmoqsimon gʻadir-budur boʻlib, harakatlanganda bir-biriga ilinadi, natijada harakat sekinlashadi, bunday atomlar qattiq jismlarni tashkil etadi. Atomlar yana dumaloq, choʻzinchoq shaklda ham boʻlib, tez harakatlanadi hamda gazsimon jismlarni tashkil qiladi; inson ham, tabiatdagi boshqa jismlar singari, ana shu atomlardan tashkil topadi; insonning tanasi sekin harakatlanadigan, ruhi esa tez harakatlanadigan atomlardan iboratdir. Demokritning fikricha, ruh atomlari bir-birlari bilan birikib, tananing sezuvchanlik qobiliyatini tashkil qiladi; ruh atomlari odamning butun vujudiga tarqalgan boʻlib, ayniqsa koʻz, quloq, barmoqlar, yurak va bosh miyada zich joylashgandir; sezgilar, his-tuygʻular va fikrlar shu atomlar harakatidan iboratdir — sezgilarimiz sezgi aʼzolari atomlarining, tafakkurimiz miya atomlarining, hislarimiz esa yurak atomlarining harakatidir. Demokritning fikricha, atomlar odam tanasida yashar ekan, u ongli hayot kechiradi; ularning bir qismi tanadan chiqib ketsa, odam uxlaydi, agar yuqoridagi atomlarning barchasi tanadan chiqib ketsa, odam oʻladi. A. ning psixologiyadagi ahamiyati shundan iboratki, u tana oʻlishi bilan ruh ham oʻladi deb, uning abadiyligini inkor qilgan. Demokritning xatosi shundaki, u psixikani, ruhni moddiy deb hisoblagan.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "АТОМИЗМ", "raw_meaning": "(юнон. atamos — бўлинмас) — атомизм, табиат ҳодисалари ҳақидаги материалистик таълимот бўлиб, биринчи марта эрамиздан аввалги қадимги ҳинд файласуфлари, қадимги юнон файласуфлари Левкипп ва Демокрит, кейинчалик эса Эпикур (341—270), шунингдек римлик файласуф — материалист Лукреций Кар (99—55) томонидан ривожлантирилган. Бу таълимотга кўра, материя абадий, ўзгармас ҳамда бўлинмас, ҳаракатланувчи заррачалардан, яъни атомлардан иборатдир. Атомчилар бу таълимотни руҳий ҳаёт соҳасига ҳам татбиқ қилганлар. Жумладан, Демокрит (460—370) нинг таъбирича, атомлар шакл жиҳатидан бурчаксимон, илмоқсимон ғадир-будур бўлиб, ҳаракатланганда бир-бирига илинади, натижада ҳаракат секинлашади, бундай атомлар қаттиқ жисмларни ташкил этади. Атомлар яна думалоқ, чўзинчоқ шаклда ҳам бўлиб, тез ҳаракатланади ҳамда газсимон жисмларни ташкил қилади; инсон ҳам, табиатдаги бошқа жисмлар сингари, ана шу атомлардан ташкил топади; инсоннинг танаси секин ҳаракатланадиган, руҳи эса тез ҳаракатланадиган атомлардан иборатдир. Демокритнинг фикрича, руҳ атомлари бир-бирлари билан бирикиб, тананинг сезувчанлик қобилиятини ташкил қилади; руҳ атомлари одамнинг бутун вужудига тарқалган бўлиб, айниқса кўз, қулоқ, бармоқлар, юрак ва бош мияда зич жойлашгандир; сезгилар, ҳис-туйғулар ва фикрлар шу атомлар ҳаракатидан иборатдир — сезгиларимиз сезги аъзолари атомларининг, тафаккуримиз мия атомларининг, ҳисларимиз эса юрак атомларининг ҳаракатидир. Демокритнинг фикрича, атомлар одам танасида яшар экан, у онгли ҳаёт кечиради; уларнинг бир қисми танадан чиқиб кетса, одам ухлайди, агар юқоридаги атомларнинг барчаси танадан чиқиб кетса, одам ўлади. А. нинг психологиядаги аҳамияти шундан иборатки, у тана ўлиши билан руҳ ҳам ўлади деб, унинг абадийлигини инкор қилган. Демокритнинг хатоси шундаки, у психикани, руҳни моддий деб ҳисоблаган."}}]}