Аруз

Яқин ва Ўрта Шарқ халқларидаги асосий вазн тури — шеър системаси бўлиб, бу система чўзиқ ва қисқа ҳижоларнинг маълум тартибда келишига, яъни мисралардаги ҳижолар миқдори ва сифатига асосланган. Бинобарин, аруз вазни, бармоқ вазни сингари, мисрадаги ҳижоларнинг миқдори ва гуруҳланиб такрорланиши асосида эмас, балки ҳижоларнинг миқдори ва сифатига, яъни қисқа ва чўзиқ ҳижоларнинг маълум тартибда такрорланишидан ҳосил бўлади. Аруз вазнида ундош товушлар билан тугаган ҳижолар чўзиқ, охири унлилар билан тугаган ҳижолар («о» дан ташқари) кўпинча қисқа саналади. Баъзан чўзиқ ҳижо қисқа ҳижо, қисқа ҳижо чўзиқ ҳижо тарзида ўқилиши ҳам мумкин. Бу ҳодиса «имола» деб юритилган. Аруз вазнида мисранинг ритмик бўлаклари, яъни ҳижоларнинг туроқ типидаги гуруҳлари рукн («рукн» арабча сўз бўлиб, сутун дегани) деб аталади. Рукнлар ҳижоларнинг миқдори ва чўзиқ ёки қисқалигига қараб саккиз аслга бўлинади ва ҳар бири арабча «фаала» (ҳаракат) сўзидан ясалган махсус ном (қолип) билан юритилади: 1) фаулун; 2) фоилун; 3) мафоийлун; 4) фоилотун; 5) мустафъилун; 6) мафъулоту; 7) мафоилатун; 8) мутафоилун. Бу асллар айрим ўзгаришларга учраб, турли ритмик бўлакларни вужудга келтиради ва шу тарзда вазн рукнлари кўпайиб боради. Рукн бир, икки, уч, тўрт ва ундан ортиқ ҳижоли бўлиши мумкин. Аруз вазнининг «рамал», «ражаз», «мутақориб» каби туркумлари бўлиб, бу туркумлар «баҳр» деб аталади. («Баҳр» сўзи арабча бўлиб, «денгиз» маъносини ифодалайди. Шеър денгиздан олинадиган дурга ўхшатилгани учун шундай номланган.), аруз