{"headword": "АНТИЧНАЯ ПСИХОЛОГИЯ", "key": "antichnaya psixologiya", "entries": [{"dictionary": {"name": "Psixologiya terminlarining izohli lugʻati", "title": "РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ПСИХОЛОГИЯ ТЕРМИНЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Турғунов, Қ. (1975). РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ПСИХОЛОГИЯ ТЕРМИНЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ. Tashkent: Ўқитувчи» нашриёти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-ozbekcha-psixologiya-terminlarining-izohli-lugati/", "page": "14"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "лат. antiquus — ибтидоий, қадимги", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "psixologiya tarixining eramizdan avvalgi VII—V asrlardagi qadimgi Gretsiya, Rim, qadimgi Xitoy va Hindistondagi psixika haqidagi taʼlimotlarni oʻrganuvchi boʻlimi. Antik davrda psixologiya mustaqil fan boʻlmasdan, falsafaning bir qismi hisoblanardi, shuning uchun ham ruh haqidagi taʼlimotlar maʼlum bir falsafiy fikrlar munosabati bilan bayon qilingan. A. p. da ham bir-biriga qarama-qarshi ikki asosiy oqim — idealizm va materializm oqimi mavjud boʻlgan. Materialistlarning fikricha, dunyoning asosida bitta moddiy narsa yotadi, dunyoning bir boʻlagi boʻlgan inson va uning ruhiy hayoti ham shu moddiy narsa — suv (Fales, 624—547), havo (Anaksimen, 588—525), olovdan (Geraklit Efesskiy, 530—470) tashkil topadi; baʼzi antik materialistlar dunyoning asosi tuproqdan iboratdir deganlar. Empedoklning (493—430) fikricha, dunyo yuqoridagi asoslarning alohida bittasidan emas, balki hammasi (suv, havo, olov, tuproq) ning yigʻindisidan tashkil topadi. Bu fikr inson va uning ruhiy hayotiga ham tatbiq qilingan. Levkipp (500—440) va Demokritning fikricha, inson va uning ruhiy hayoti turli shakldagi va turlicha xususiyatlarga ega boʻlgan atomlardan tashkil topgandir (q. Atomizm). Sokrat (469—399) va Platon (427—347) A. p. dagi idealistik oqimning eng yirik namoyandalari hisoblanadi. Ularning fikricha, odamzod tana va jon deb hisoblanuvchi bir-biriga qarama-qarshi boʻlgan ikki qismga boʻlinadi. Tana moddiy narsa boʻlib, uni sezgi aʼzolari yordamida idrok qilish mumkin: jon esa ideal ilohiy narsadir, uni sezgi aʼzolari orqali idrok qilish mumkin emas, u sezish mumkin boʻlmagan metafizik narsadir. Jon tana bilan gʻayri tabiiy, ilohiy yoʻsinda qoʻshilib, faqat", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [{"kind": "qarang", "target": "Атомизм"}], "extra": {"raw_word": "АНТИЧНАЯ ПСИХОЛОГИЯ", "raw_meaning": "(лат. antiquus — ибтидоий, қадимги) — антик психология; психология тарихининг эрамиздан аввалги VII—V асрлардаги қадимги Греция, Рим, қадимги Хитой ва Ҳиндистондаги психика ҳақидаги таълимотларни ўрганувчи бўлими. Антик даврда психология мустақил фан бўлмасдан, фалсафанинг бир қисми ҳисобланарди, шунинг учун ҳам руҳ ҳақидаги таълимотлар маълум бир фалсафий фикрлар муносабати билан баён қилинган. А. п. да ҳам бир-бирига қарама-қарши икки асосий оқим — идеализм ва материализм оқими мавжуд бўлган. Материалистларнинг фикрича, дунёнинг асосида битта моддий нарса ётади, дунёнинг бир бўлаги бўлган инсон ва унинг руҳий ҳаёти ҳам шу моддий нарса — сув (Фалес, 624—547), ҳаво (Анаксимен, 588—525), оловдан (Гераклит Эфесский, 530—470) ташкил топади; баъзи антик материалистлар дунёнинг асоси тупроқдан иборатдир деганлар. Эмпедоклнинг (493—430) фикрича, дунё юқоридаги асосларнинг алоҳида биттасидан эмас, балки ҳаммаси (сув, ҳаво, олов, тупроқ) нинг йиғиндисидан ташкил топади. Бу фикр инсон ва унинг руҳий ҳаётига ҳам татбиқ қилинган. Левкипп (500—440) ва Демокритнинг фикрича, инсон ва унинг руҳий ҳаёти турли шаклдаги ва турлича хусусиятларга эга бўлган атомлардан ташкил топгандир (қ. Атомизм). Сократ (469—399) ва Платон (427—347) А. п. даги идеалистик оқимнинг энг йирик намояндалари ҳисобланади. Уларнинг фикрича, одамзод тана ва жон деб ҳисобланувчи бир-бирига қарама-қарши бўлган икки қисмга бўлинади. Тана моддий нарса бўлиб, уни сезги аъзолари ёрдамида идрок қилиш мумкин: жон эса идеал илоҳий нарсадир, уни сезги аъзолари орқали идрок қилиш мумкин эмас, у сезиш мумкин бўлмаган метафизик нарсадир. Жон тана билан ғайри табиий, илоҳий йўсинда қўшилиб, фақат"}}]}