{"headword": "Адсорбция", "key": "adsorbtsiya", "entries": [{"dictionary": {"name": "Ekologik izohli lugʻat", "title": "Ўзбекча-русча-инглизча экологик изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Алихонов, Б.; Самойлов, С.; Ибрагимов, Р. (2004). Ўзбекча-русча-инглизча экологик изоҳли луғат. Tashkent: Chinor ENK.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbekcha-ruscha-inglizcha-ekologik-izohli-lugat/", "page": "7"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "[лот. ad – устида ва sorbere – ютиш, сўриш]", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "moddaning eritma yoki gazdan maʼlum (adsorbent deb ataluvchi) qattiq jismlar sirti tomonidan yutilishi; biologik jarayonlarning kechishida, moddalarni tozalash jarayonlarida va tabiatni muhofaza qilish texnologiyalarida muhim ahamiyatga ega.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [{"kind": "qarang", "target": "Абсорбция"}], "extra": {"raw_word": "Адсорбция", "raw_meaning": "[лот. ad – устида ва sorbere – ютиш, сўриш] – модданинг эритма ёки газдан маълум (адсорбент деб аталувчи) қаттиқ жисмлар сирти томонидан ютилиши; биологик жараёнларнинг кечишида, моддаларни тозалаш жараёнларида ва табиатни муҳофаза қилиш технологияларида муҳим аҳамиятга эга. Тақ. Абсорбция."}}, {"dictionary": {"name": "Qurilish atamalari lugʻati", "title": "РУСЧА-ЎЗБЕКЧА-ҚОРАҚАЛПОҚЧА-ИНГЛИЗЧА ҚУРИЛИШ АТАМАЛАР ЛУҒАТИ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Қосимов, Э. У.; Тўлаганов, А. А.; Асқаров, Б. А.; Ахмедов, С. И.; Ешниязов, Р. Н.; Жумамуратов, Д. Қ.; Хабилов, Б. А.; Ашрабов, А. А.; Қосимов, И. И.; Юсупов, Р. А.; Касимова, Г. А.; Пурханатдинов, А. П. (2017). РУСЧА-ЎЗБЕКЧА-ҚОРАҚАЛПОҚЧА-ИНГЛИЗЧА ҚУРИЛИШ АТАМАЛАР ЛУҒАТИ. Tashkent: Fan va texnologiya.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-ozbekcha-qoraqalpoqcha-inglizcha-qurilish-atamalar-lugati/", "page": "17"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Адсорбция", "raw_meaning": "Сиртки ютилиш Адсорбция Adsorbtion"}}, {"dictionary": {"name": "Metallurgiya terminlarining izohli lugʻati", "title": "Русча - инглизча металлургия терминларининг ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абдурахмонов, С.; Қаюмова, М. С.; Ахтамов, Ф. Е.; Ашурова, М. Х.; Собирова, Ф. А. (2017). Русча - инглизча металлургия терминларининг ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Fan va texnologiya.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-inglizcha-metallurgiya-terminlarining-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "15"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "от лат. ad - на, при и sorbeo — поглощаю", "phraseology": "", "pronunciation": "æd'sɔ:bʃ(ə)n", "senses": [{"order": 1, "text": "eritmadagi molekula va ionlarning qattiq jism sirtiga yutilishi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "адсорбция - (от лат. ad - на, при и sorbeo — поглощаю)", "raw_meaning": "adsorption [æd'sɔ:bʃ(ə)n] шимилиш: эритмадаги молекула ва ионларнинг қаттиқ жисм сиртига ютилиши."}}, {"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "17"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "qattiq yoki suyuq moddalar (adsorbentlar) sirtiga suyuq yoki gaz holidagi modda (adsorbat)larning yutilishi. A. adsorbent sirtidagi molekulalararo kuch taʼsirida sodir boʻladi. Adsorbat molekulalari adsorbent sirtiga yaqinlashib, unga tortiladi va adsorbatning bir (mono-), ikki (bi-) va koʻp (poli) molekulali adsorbsion qavati hosil boʻladi. Yutilgan modda adsorbsion qavatda oʻz xususiyatini saqlab qolsa va fizik A. oʻzgarsa, yaʼni adsorbent bilan kimyoviy biriksa, kimyoviy A. tarkib topadi. Fizik A. temperatura, bosim, konsentratsiyaga, adsorbent va adsorbatning tabiatiga, shuningdek, adsorbent tuzilishiga ham bogʻliq. A. hodisasi tabiatda keng tarqalgan. Gaz va suyuq aralashmalarni ajralishda, biologik jarayonda, havoni iflos gazlardan tozalashda, eritmalarni har xil qoʻshimchalardan xoli qilishda, ulardan erigan moddalar ajratib olishda A.dan keng foydalaniladi. Adsorbsiya hodisasini N.D.Zelinskiy, N.L.Shilov, M.S.Svet, A.A.Baljuna va b. koʻp marta tadqiq qilganlar. Yutiluvchi modda va sirt tarangligining oʻzgarishi orasidagi bogʻliqlik Gibbs tenglamasi orqali aniqlanadi: $\\Gamma = - \\text{(C/RT)} \\cdot \\text{(dG/dC)}$, bunda $\\Gamma$ — yuza qatlamida moddaning serobligi yoki yetarli emasligi; R — gaz doimiysi; T — mutlaq temperatura; G — sirt taranglik; C — eritilgan modda konsentratsiyasi. Eritilgan moddaning konsentratsiyasi qancha katta boʻlsa, sirt taranglikning kamayishi shuncha katta boʻladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "АДСОРБЦИЯ — Адсорбция", "raw_meaning": "қаттиқ ёки суюқ моддалар (адсорбентлар) сиртига суюқ ёки газ ҳолидаги модда (адсорбат)ларнинг ютилиши. А. адсорбент сиртидаги молекулалараро куч таъсирида содир бўлади. Адсорбат молекулалари адсорбент сиртига яқинлашиб, унга тортилади ва адсорбатнинг бир (моно-), икки (би-) ва кўп (поли) молекулали адсорбцион қавати ҳосил бўлади. Ютилган модда адсорбцион қаватда ўз хусусиятини сақлаб қолса ва физик А. ўзгарса, яъни адсорбент билан кимёвий бирикса, кимёвий А. таркиб топади. Физик А. температура, босим, концентрацияга, адсорбент ва адсорбатнинг табиатига, шунингдек, адсорбент тузилишига ҳам боғлиқ. А. ҳодисаси табиатда кенг тарқалган. Газ ва суюқ аралашмаларни ажралишда, биологик жараёнда, ҳавони ифлос газлардан тозалашда, эритмаларни ҳар хил қўшимчалардан холи қилишда, улардан эриган моддалар ажратиб олишда А.дан кенг фойдаланилади. Адсорбция ҳодисасини Н.Д.Зелинский, Н.Л.Шилов, М.С.Цвет, А.А.Балжуна ва б. кўп марта тадқиқ қилганлар. Ютилувчи модда ва сирт таранглигининг ўзгариши орасидаги боғлиқлик Гиббс тенгламаси орқали аниқланади: $\\Gamma = - \\text{(C/RT)} \\cdot \\text{(dG/dC)}$, бунда $\\Gamma$ — юза қатламида модданинг сероблиги ёки етарли эмаслиги; R — газ доимийси; T — мутлақ температура; G — сирт таранглик; C — эритилган модда концентрацияси. Эритилган модданинг концентрацияси қанча катта бўлса, сирт тарангликнинг камайиши шунча катта бўлади."}}]}