{"headword": "adaptatsiya", "key": "adaptatsiya", "entries": [{"dictionary": {"name": "Izohli lugʻat", "title": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati", "kind": "Izohli", "imprint": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati, A. Madvaliyev, D. Xudayberganova (tahrir ostida), Toshkent, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbek-tilining-izohli-lugati/", "page": ""}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Organizmning, mas., sezgi aʼzolarining atrof muhit sharoitlariga moslashishi, koʻnikishi.", "examples": [{"text": "Koʻz adaptatsiyasi.", "source": ""}]}, {"order": 2, "text": "Boshqa, yangi joyda yashash sharoitiga moslashish.", "examples": []}, {"order": 3, "text": "Chet tillarni oʻrganuvchilar uchun asar matnini soddalashtirib berish va shu tariqa soddalashtirilgan matn.", "examples": [{"text": "Adaptatsiya qilingan matn.", "source": ""}]}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"izoh_pos": "ot", "source_url": "https://izoh.uz/word/adaptatsiya"}}, {"dictionary": {"name": "Ekologik izohli lugʻat", "title": "Ўзбекча-русча-инглизча экологик изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Алихонов, Б.; Самойлов, С.; Ибрагимов, Р. (2004). Ўзбекча-русча-инглизча экологик изоҳли луғат. Tashkent: Chinor ENK.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbekcha-ruscha-inglizcha-ekologik-izohli-lugat/", "page": "7"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "позднелат. adaptalio -приспособление, прилаживание", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "совокупность морфофизиологических, популяционных и других свойств живых организмов, обеспечивающих возможность устойчивого выживания в конкретных условиях среды. Различают общую А. (приспособление к широкому диапазону условий среды) и частные А. (приспособление к локальным или специфическим условиям среды).", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Адаптация", "raw_meaning": "[позднелат. adaptalio -приспособление, прилаживание] – совокупность морфофизиологических, популяционных и других свойств живых организмов, обеспечивающих возможность устойчивого выживания в конкретных условиях среды. Различают общую А. (приспособление к широкому диапазону условий среды) и частные А. (приспособление к локальным или специфическим условиям среды)."}}, {"dictionary": {"name": "Ekologik izohli lugʻat", "title": "Ўзбекча-русча-инглизча экологик изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Алихонов, Б.; Самойлов, С.; Ибрагимов, Р. (2004). Ўзбекча-русча-инглизча экологик изоҳли луғат. Tashkent: Chinor ENK.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbekcha-ruscha-inglizcha-ekologik-izohli-lugat/", "page": "7"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "лот. adaptatio – мослашиш, кўникиш", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "tirik organizmlarning muhitning konkret sharoitlarida barqaror yashab ketishini taʼminlaydigan morfofiziologik, populyatsiyaviy va b. xususiyatlarining yigʻindisi. Umumiy A. (keng koʻlamdagi muhit sharoitlariga koʻnikish) hamda xususiy A. (muhitning lokal, yoki oʻziga xos xususiyatli sharoitlariga koʻnikish) farqlanadi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [{"kind": "sinonim", "target": "мослашиш"}], "extra": {"raw_word": "Адаптация (мослашиш)", "raw_meaning": "[лот. adaptatio – мослашиш, кўникиш] – тирик организмларнинг муҳитнинг конкрет шароитларида барқарор яшаб кетишини таъминлайдиган морфофизиологик, популяциявий ва б. хусусиятларининг йиғиндиси. Умумий А. (кенг кўламдаги муҳит шароитларига кўникиш) ҳамда хусусий А. (муҳитнинг локал, ёки ўзига хос хусусиятли шароитларига кўникиш) фарқланади."}}, {"dictionary": {"name": "Metrologik izohli lugʻat", "title": "Русча-ўзбекча изоҳли МЕТРОЛОГИК ЛУҒАТ / Русско-узбекский толковый МЕТРОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абдувалиев, Абдуқаҳҳор Абдулхаевич; Валиев, Умаржон Назирович; Жебровский, Станислав Константинович (2010). Русча-ўзбекча изоҳли МЕТРОЛОГИК ЛУҒАТ / Русско-узбекский толковый МЕТРОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ. Tashkent: Tafakkur» нашриёти; «Ўзстандарт» агентлиги нашриёти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-ozbekcha-izohli-metrologik-lugat-russko-uzbekskiy-tolkov-y-metrologicheskiy-slovar/", "page": "10"}, "pos": "ж.", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Приспособление системы к реальным условиям.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "АДАПТАЦИЯ ж. Приспособление системы к реальным условиям.", "raw_meaning": "АДАПТАЦИЯ, МОСЛАШУВ. Тизимнинг реал шароитларга мослашуви.\tADAPTATSIYA, MOSLASHUV Tizimning real sharoitlarga mos- lashuvi."}}, {"dictionary": {"name": "Inglizcha-oʻzbekcha, oʻzbekcha-inglizcha lugʻat", "title": "ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT", "kind": "Tarjima", "imprint": "Matisayev, G'anisher (2019). ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT. Tashkent: Book Media Nashr.", "url": "https://til.uz/lugatlar/english-uzbek-uzbek-english-dictionary-inglizcha-ozbekcha-ozbekcha-inglizcha-lugat/", "page": "408"}, "pos": "n", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}, {"order": 2, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "adaptatsiya n", "raw_meaning": "1) biol. adaptation; ko'z ~si ocular adaptation; 2) adaptation, simplification (text); ~ qilingan matn the adapted text"}}, {"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "15"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Biror asar bilan oʻquvchilarni tanishtirish maqsadida oʻsha asar teksti qisqartirilib, soddalashtirilib beriladi. Masalan, Sadriddin Ayniy Navoiy «Xamsa»sini soddalashtirib, yengillashtirib nashrga tayyorlagan edi (1940, 1948 yillarda chop etilgan). Oʻrta maktab darsliklarida berilgan Navoiyning «Farhod va Shirin» dostonining qisqacha mazmuni bayoni ham adaptatsiyaga misol boʻladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Адаптация", "raw_meaning": "— енгиллаштириш, соддалаштириш. Бирор асар билан ўқувчиларни таништириш мақсадида ўша асар тексти қисқартирилиб, соддалаштирилиб берилади. Масалан, Садриддин Айний Навоий «Хамса»сини соддалаштириб, енгиллаштириб нашрга тайёрлаган эди (1940, 1948 йилларда чоп этилган). Ўрта мактаб дарсликларида берилган Навоийнинг «Фарҳод ва Ширин» достонининг қисқача мазмуни баёни ҳам адаптацияга мисол бўлади."}}, {"dictionary": {"name": "Sinxron tarjima terminlarining izohli lugʻati", "title": "РУСЧА СИНХРОН ТАРЖИМА ТЕРМИНЛАРИНИНГ ЎЗБЕКЧА ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Ҳамидов, Хайрулла Худоёрович; Ҳасанова, Шаҳзода Абдужаббор қизи (2020). РУСЧА СИНХРОН ТАРЖИМА ТЕРМИНЛАРИНИНГ ЎЗБЕКЧА ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ. Tashkent: Nodirabegim\" нашриёти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-sinxron-tarjima-terminlarining-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "11"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "лот.: мослаштириш, соддалаштириш, енгиллаштириш", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Retseptorga bir xil taʼsir etishga erishish maqsadida tasvirlanayotgan vaziyatni oʻzgartirish orqali muvofiqlikni taʼminlash usuli.", "examples": []}, {"order": 2, "text": "Moslashtirish deganda odatda matnga turli xilda ishlov berish tushuniladi: uning mazmuni va shaklini soddalashtirish, matn bilan uning asl koʻrinishida tanishishga tayyor boʻlmagan oʻquvchilar tomonidan uning idrok etilishini osonlashtirish maqsadida soddalashtirish, yaʼni qisqartirish.", "examples": []}, {"order": 3, "text": "Matnni yetarli darajada idrok etishga tayyor boʻlmagan oʻquvchilar uchun moslashtirish. Masalan, chet tillarini oʻrganishga endigina kirishgan kishilar uchun badiiy matnni “yengillashtirish”ga adaptatsiya deyiladi. Adabiyotshunoslikda asosan mumtoz adabiyot namunalarining zamonaviy oʻquvchilar, koʻproq bolalarning tushunishini hisobga olib, qisqartirilgan va soddalashtirilgan nashri. Asar matnini yengillashtirish uchun uning mazmunini teran anglash, muallif ijodining oʻziga xos tomonlarini hisobga olish talab etiladi, aks holda, asar badiiyati va estetik qimmatiga putur yetkazishi mumkin. Tarjimashunoslikda adaptatsiya asarni qisqartirib, yengillashtirib, oʻzgartirish, uni milliylashtirib tarjima qilishdan tashqari ayrim soʻz, tushuncha va terminlarni tarjima jarayonida oʻquvchiga moslashtirish sifatida tushuniladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Адаптация.", "raw_meaning": "Мослаштириш (адаптация). (лот.: мослаштириш, соддалаштириш, енгиллаштириш) 1. Рецепторга бир хил таъсир этишга эришиш мақсадида тасвирланаётган вазиятни ўзгартириш орқали мувофиқликни таъминлаш усули. 2. Мослаштириш деганда одатда матнга турли хилда ишлов бериш тушунилади: унинг мазмуни ва шаклини соддалаштириш, матн билан унинг асл кўринишида танишишга тайёр бўлмаган ўқувчилар томонидан унинг идрок этилишини осонлаштириш мақсадида соддалаштириш, яъни қисқартириш. 3. Матнни етарли даражада идрок этишга тайёр бўлмаган ўқувчилар учун мослаштириш. Масалан, чет тилларини ўрганишга эндигина киришган кишилар учун бадиий матнни “енгиллаштириш”га адаптация дейилади. Адабиётшуносликда асосан мумтоз адабиёт намуналарининг замонавий ўқувчилар, кўпроқ болаларнинг тушунишини ҳисобга олиб, қисқартирилган ва соддалаштирилган нашри. Асар матнини енгиллаштириш учун унинг мазмунини теран англаш, муаллиф ижодининг ўзига хос томонларини ҳисобга олиш талаб этилади, акс ҳолда, асар бадиияти ва эстетик қимматига путур етказиши мумкин. Таржимашуносликда адаптация асарни қисқартириб, енгиллаштириб, ўзгартириш, уни миллийлаштириб таржима қилишдан ташқари айрим сўз, тушунча ва терминларни таржима жараёнида ўқувчига мослаштириш сифатида тушунилади."}}, {"dictionary": {"name": "Iqtisodiyot: oʻzbekcha-ruscha qisqacha lugʻat", "title": "ИҚТИСОДИЁТ ўзбекча-русча қисқача луғат / ЭКОНОМИКА русско-узбекский краткий словарь", "kind": "Terminologik", "imprint": "Юсупов, Ахмадбек Таджиевич; Ходиев, Баходир Юнусович (2012). ИҚТИСОДИЁТ ўзбекча-русча қисқача луғат / ЭКОНОМИКА русско-узбекский краткий словарь. Tashkent: O‘zbekiston» НМИУ.", "url": "https://til.uz/lugatlar/iqtisodiyot-ozbekcha-ruscha-qisqacha-lugat-ekonomika-russko-uzbekskiy-kratkiy-slovar/", "page": "240"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Адаптация", "raw_meaning": "– Мослашув (адаптация)"}}, {"dictionary": {"name": "Psixologiya terminlarining izohli lugʻati", "title": "РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ПСИХОЛОГИЯ ТЕРМИНЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Турғунов, Қ. (1975). РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ПСИХОЛОГИЯ ТЕРМИНЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ. Tashkent: Ўқитувчи» нашриёти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-ozbekcha-psixologiya-terminlarining-izohli-lugati/", "page": "8"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "лат. adaptatio — тўғриланмоқ, мосланмоқ, созланмоқ", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "adaptatsiya, sezgi organlari (analizatorlar) ning taʼsirot kuchiga moslashuvi natijasida muayyan sezgirlikning oʻzgarishi. A. hodisasida sezgirlik ortish tomoniga ham, kamayish tomoniga ham oʻzgarishi mumkin; kuchli taʼsirotdan kuchsiz taʼsirotga oʻtganda, sezgirlik asta-sekin ortib boradi, taʼsirot kuchayganda esa, sezgirlik, aksincha, kamayib boradi. A. qonuniyati, organik sezgilardan boshqa, barcha sezgilar sohasiga xosdir.", "examples": [{"text": "Mas., koʻruv A. si, eshituv A. si, hid A. si, teri A. si va boshq.", "source": ""}]}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "АДАПТАЦИЯ", "raw_meaning": "(лат. adaptatio — тўғриланмоқ, мосланмоқ, созланмоқ) — адаптация, сезги органлари (анализаторлар) нинг таъсирот кучига мослашуви натижасида муайян сезгирликнинг ўзгариши. А. ҳодисасида сезгирлик ортиш томонига ҳам, камайиш томонига ҳам ўзгариши мумкин; кучли таъсиротдан кучсиз таъсиротга ўтганда, сезгирлик аста-секин ортиб боради, таъсирот кучайганда эса, сезгирлик, аксинча, камайиб боради. А. қонунияти, органик сезгилардан бошқа, барча сезгилар соҳасига хосдир. Мас., кўрув А. си, эшитув А. си, ҳид А. си, тери А. си ва бошқ."}}, {"dictionary": {"name": "Biologiyadan ruscha-oʻzbekcha izohli lugʻat", "title": "БИОЛОГИЯДАН РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ИЗОҲЛИ ЛУҒАТ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Зикирёев, Абдукарим (1993). БИОЛОГИЯДАН РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ИЗОҲЛИ ЛУҒАТ. Tashkent: Қомуслар Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/biologiyadan-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "7"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "organizmning evolyutsiya jarayonida oʻzgaruvchan yashash sharoitlariga moslanishi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Адаптация", "raw_meaning": "Мослашиш, адаптация — организмнинг эволюция жараёнида ўзгарувчан яшаш шароитларига мосланиши."}}]}