Қорақалпоғистон Республикаси

Қарлуқ 0% · Қипчоқ 96% · Ўғуз 4% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Қорақалпоғистон Республикасидаги ўзбек шевалари асосан қипчоқ лаҳжасига мансуб бўлиб, Тўрткўл, Сарибий каби айрим ҳудудларда ўғуз лаҳжаси хусусиятлари ҳам учрайди.

4 400 сўз
58 грамматик хусусият
33 фонетик хусусият
14 манба

Асосий хусусиятлар

Тўққиз унли ва сингармонизм
Қипчоқ шеваларида сингармонизм (сўз таркибидаги унлиларнинг қаттиқ-юмшоқлик ёки лабланиш бўйича бир-бирига мослашуви) тўлиқ сақланган бўлиб, адабий тилдан фарқли ўлароқ 9 та унли (жумладан, ä, ў) мавжуд. Биринчи бўғинда э ва а ўрнига ä, ў ўрнига ў ишлатилади.
- керак → кäрäк
- кўл → кўл
- кема → кäмä
Ишаев 1977, 13-бет ; Ишаев 1977, 22-бет ; Ишаев 1977, 40-бет ; Ишаев 1977, 51-бет
Сўз бошида "ж" ва "й" ундошлари
Ҳудуд шевалари сўз бошида келадиган "й" товушининг талаффузига кўра "ж-ловчи" (й ўрнига ж ёки дж ишлатувчи) ва "й-ловчи" гуруҳларга бўлинади.
- ёʻл → джол
- йиғилиш → джйийлйш
- жавоб → джавап
Ишаев 1977, 22-бет ; Ишаев 1977, 26-бет ; Ишаев 1977, 41-бет ; Ишаев 1977, 59-бет
Сўз охирида "қ" ва "к" товушларининг тушиши
Айрим сўзлар охирида келадиган "қ" ва "к" ундошлари талаффузда тушириб қолдирилади.
- қаттиқ → қаттй
- аччиқ → аччй
- тирик → тири
Ишаев 1977, 14-бет ; Ишаев 1977, 23-бет ; Ишаев 1977, 40-бет ; Ишаев 1977, 52-бет
Ўғуз шеваларида жаранглашиш
Ҳудуддаги ўғуз лаҳжасига мансуб шеваларда сўз бошидаги жарангсиз "к" ва "т" ундошлари жаранглашиб, "г" ва "д" тарзида айтилади.
- кел → гäл
- тил → дил
- тирик → дири
Ражабов 1996, 86-бет ; Ражабов 1996, 89-бет
Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги
"Мен" ва "сен" каби кишилик олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда, улар ўзига хос тарзда ўзгариб, "маŋа", "саŋа" ёки қисқарган "ма:", "са:" шаклларини олади.
- менга → маŋа
- сенга → саŋа
- менга → ма:
Ишаев 1977, 16-бет ; Ишаев 1977, 27-бет ? ; Ишаев 1977, 42-бет ; Ишаев 1977, 54-бет
Келишик қўшимчаларининг кўп вариантлилиги
Қипчоқ шеваларида унлилар уйғунлиги ва ундошлар мослашуви сабабли келишик қўшимчалари жуда кўп фонетик вариантларга эга (масалан, тушум келишиги -ни, -нй, -ди, -дй, -ти, -тй).
- отни → атти
- сутни → сüтти
- отдан → аттан
Ишаев 1977, 32-бет ; Ишаев 1977, 42-бет ?
Ҳозирги замон давом феъли
Адабий тилдаги "-япти" қўшимчаси ўрнига қипчоқ шеваларида "-атйр", "-ятйр", "-ватйр" ёки "-жатйр" шакллари қўлланади.
- боряпти → баратйр
- келяпти → келатйр
- ўйнаяпти → ойнаватïр
Ражабов 1996, 211-бет ; Ишаев 1977, 32-бет ; Ишаев 1977, 43-бет ; Ишаев 1977, 54-бет
Келаси замон мақсад феъли
Келаси замонда бирор ишни бажариш мақсадини ифодаловчи "-моқчи" қўшимчаси ўрнида "-ажақ" ёки "-äжäк" шакллари ишлатилади.
- боқмоқчиман → бағажақман
Абдуллаев 1961, 261-бет ; Ишаев 1977, 32-бет ; Ишаев 1977, 54-бет
Кўмакчи феълларнинг қисқариши
"Олиб" сўзи билан ясалган равишдошлар "кел", "кет", "бер" каби кўмакчи феъллар билан бирикканда қисқариб, "ап-", "äп-" ёки "ä-" ҳолатига келади.
- олиб кел → апке // äкел
- олиб қайт → апқайт
- олиб бер → äппер
Ишаев 1977, 41-бет
Лексик хусусиятлар ва таъсирлар
Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари луғат таркибига қорақалпоқ ва қозоқ тилларининг таъсири кучли. Шунингдек, ўзига хос маҳаллий сўзлар ҳам кўп учрайди.
- топишмоқ → чумбақ
- калит → ачар
- дарё сувининг қирғоқни ўпириб кетиши → дагиш
Аширбоев 2013, 7-бет ; Ишаев 1977, 44-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Кўплик 3

-лар→-лар//-лäр, -нар//-нäр

Кўплик қўшимчаси унлилар уйғунлигига кўра -лар/-лäр ва ассимиляция натижасида -нар/-нäр, -лар шаклларида қўлланади.

бошлар → башлар
мактаблар → мäктäплäр
сизлар → селлäр
келганлар → кегäллäр
қуёнлар → қояллар

-лар→-лар//-лäр (н дан кейин -лар -> -лар/-лäр)

н ундоши билан тугаган сўзлардан кейин

н ундоши билан тугаган отларга кўплик аффикси қўшилганда н+л > лл прогрессив ассимиляцияси содир бўлади.

душманлар → душмаллар
қозонлар → қазаллар
хотинлар → хатïллар//қатïллар
қуёнлар → қояллар
ўқиганлар → оқïғаллар

-лар→-ла//-лä

Ўғуз лаҳжасига мансуб шеваларда кўплик аффикси -ла//-лä шаклида қўлланади.

отлар → атла
итлар → итле

Эгалик 1

-м, -миз, -нг, -нгиз, -си/-и→-м, -йм/-им, -мйз//-миз, -ймиз/-имиз, -ŋ, -йŋ/-иŋ, -ŋйз/-ŋиз, -йŋйз//-иŋиз, -сй/-си, -й//-и

ҚҚАССР ўзбек қипчоқ шеваларида эгалик категорияси аффикслари қозоқ, қорақалпоқ, нўғой тилларидагидек кўринишга эга.

Қаратқич келишиги 5

-нинг→-йнг, -инг

О'г'уз лаҳжасида қаратқич келишиги қо'шимчаси -йнг, -инг шаклида қо'лланади.

отнинг → атйнг
бошнинг → башйнг

-нинг→-нïŋ || -ïŋ || -ïŋ

биз, сиз олмошлари ҳамда И ва ИИ шахс эгалик аффиксларидан кейин

Қаратқич келишиги аффикси турғун бўлиб, биз, сиз олмошлари ҳамда И ва ИИ шахс эгалик аффиксларидан кейин -ïŋ || -ïŋ шаклида қўлланади.

бизнинг → бïзïŋ
сизнинг → сïзïŋ
онамнинг → апамïŋ

-нинг→-ниŋ//-нйŋ, -диŋ//-дйŋ, -тиŋ//-тйŋ

Қаратқич келишиги аффикси сингармонизм ва олдинги товуш характерига қараб вариантланади.

-нинг→-нинг//-нинг, -тинг//-тинг, -нингненг

Қаратқич келишиги қипчоқ шеваларида асос охирига қараб турли фонетик вариантларда (-нинг/-нинг, -тинг/-тинг ва б.) қўлланади.

олманинг → алманинг
олчанинг → чийäнинг
отнинг → аттинг
сутнинг → сüттинг
боласининг → баласининг
кўзингнинг → кўзингнинг

-нинг→-нйŋ//-ниŋ, -дйŋ//-диŋ, -тйŋ//-тиŋ

Қаратқич келишиги унли ва жарангли/жарангсиз ундошлардан кейин д ва т билан бошланувчи вариантларга эга бўлади.

Тушум келишиги 4

-ни→-ïн || -ïн

ИИИ шахс эгаликдан сўнг

Тушум келишиги аффикси ИИИ шахс эгаликдан сўнг -ïн || -ïн шаклида қўлланади.

оғзини очди → авзïн аштï
қошини қоқди → қашïн қақтï

-ни→-ни//-нй, -ди//-дй, -ти//-тй, -н

Тушум келишиги аффикси қаттиқ-юмшоқ ва жарангли-жарангсиз вариантларга эга.

-ни→-ни//-ни, -ти//-ти, -н(и)

Тушум келишиги қипчоқ шеваларида -ни/-ни, -ти/-ти, -н шаклларида қўлланади.

олмани → олмани
олчани → чийäни
отни → атти
сутни → сüтти
боласини → баласин(и)
кўзингни → кезингни

-ни→-нй//-ни, -дй//-ди, -тй//-ти

Тушум келишиги унли ва жарангли/жарангсиз ундошлардан кейин д ва т билан бошланувчи вариантларга эга бўлади.

Жўналиш келишиги 7

-га→-а

О'г'уз лаҳжасида жо'налиш келишиги қо'шимчаси учун -а (-ä) қо'лланилади.

отамга → атама

-га (менга, сенга, унга)→мäŋä, сäнä, уŋа

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг ҳар учала шахс бирлигига жўналиш келишиги қўшилганда -ŋä, -ŋа шаклини олади.

менга, сенга, унга → мäŋä, сäнä, уŋа

-га→-ŋа, -:

1- ва 2-шахс олмошларида

1- ва 2-шахс бирлик олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда маŋа/ма:, саŋа/са: шакллари ҳосил бўлади.

менга → маŋа
менга → ма:
сенга → саŋа
сенга → са:

-га→маŋа, саŋа, оŋа

Кишилик олмошларида

Мен, сен, у олмошлари жўналиш келишигида маŋа, саŋа, оŋа шаклида бўлади.

менга → маŋа
сенга → саŋа
унга → оŋа

-га→-гä//-ға, -кä//-қа, -на//-нä, -а/-ä

Жўналиш келишиги аффикси турли фонетик вариантларда қўлланади.

-га→-ға//-гä, -қа//-кä, -на//-нä, -а//-ä

Жўналиш келишиги -ға/-гä, -қа/-кä, -на/-нä, -а/-ä шаклларида келади.

олмага → алмаға
олчага → чийäгä
отга → атқа
сутга → сüткä
боласига → баласина
кўзингга → кўзингä

-га→-га, -га, -а, -а

Жо'налиш келишиги қо'шимчасининг вариантлари.

Ўрин-пайт келишиги 2

-да→-дä//-да, -ндä//-нда, -тä//-та

Ўрин-пайт келишиги аффикси қаттиқ-юмшоқ ва бурун товушли вариантларда учрайди.

-да→-да//-дä, -та//-тä, -нда//-ндä

Ўрин-пайт келишиги -да/-дä, -та/-тä, -нда/-ндä шаклларига эга.

олмада → алмада
олчада → чийäдä
отда → атта
сутда → сüттä
боласида → баласинда
кўзингда → кўзингдä

Чиқиш келишиги 4

-дан→-ïнäн || -ïнäн

Эгалик аффиксидан сўнг

Чиқиш келишиги аффикси эгалик билан қўлланилганда -ïнäн || -ïнäн шаклини олади.

бошидан → башïнäн
сўзидан → сўзïнäн

-дан→-ïнäн || -ïннäн, -сïнäн || -сïннäн

ИИИ шахс эгаликдан сўнг

ИИИ шахс эгалик билан турланган от чиқиш келишигида -ïнäн || -ïннäн, -сïнäн || -сïннäн аффикслари билан шаклланади.

гўштидан → гўшеннäн

-дан→-дäн//-дан, -тäн//-тан, -нäн//-нан, -н-нäн//-н-нан

Чиқиш келишиги аффикси сингармоник ва ассимилятив вариантларга эга.

-дан→-дан//-дäн, -тан//-тäн, -нан//-нäн, -ннан//-ннäн

Чиқиш келишиги -дан/-дäн, -тан/-тäн, -нан/-нäн, -ннан/-ннäн шаклларида учрайди.

олмадан → алмадан
олчадан → чийäдäн
отдан → аттан
сутдан → сüттäн
боласидан → баласиннан
кўзингдан → кўзингнäн

Олмошлар 3

менинг / менга→ме:нг, ма:

Қаратқич ва жўналиш келишикларида

Мен олмоши қаратқич, жўналиш келишиги қўшимчаларини олганда ме:нг, ма: кўринишига эга бўлади.

менинг → ме:нг
менга → ма:

менга, сенга→маŋа, саŋа

Жўналиш келишигида

Мен, сен олмошлари жўналиш келишиги қўшимчаси олганда маŋа, саŋа шаклида қўлланади.

менга → маŋа
сенга → саŋа

менга→маға / маŋа / ма: / маған

Биринчи шахс бирлик кишилик олмошининг жўналиш келишиги шакли.

менга сўз қайтарди → маға сўз қайтардï

Сонлар 2

-лаб→-лап//-лäп, -лаган

Чама сон ясовчи қўшимчалар -лап/-лäп ва -лаган шаклида қўлланади.

ўнлаб → оллап
юзлаб → йüзлäп//джüзлäп
ўнларча → оллаган

-тача→-лаған//-ла:н, -лäгäн//-лä:н

Чама сон ҳосил қилувчи аффикс текширилаётган шеваларда -лаған//-ла:н, -лäгäн//-лä:н тарзида қўлланади.

Ҳозирги давомли замон 8

-ётир→-ятир, -йäтир

Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -ятир, -йäтир тарзида келади.

келяпти → гелятир
боряпти → барятир

-яп→-жатıр, -жäтир

Қипчоқ лаҳжасида аниқ ҳозирги замон феъли -жатıр, -жäтир қўшимчалари билан шаклланади.

Тенг-тенги билан ётибди, тезак қоби билан ётибди, ёʻлда келаётир... → Теŋ - тени мäн жатïр, Тäзäк қавï мäн жатïр, Жолда кели жатïр, Кели савï мäн.
Пахта экиш бўлмаяпти → пахта эгиви бомай жатïр
Келаяптими ёʻқми? → келäжäтирме жоқма
Акамлар боришяпти → äкäмнäр баражатïр
Кетмон билан иш қилиш ёʻқолиб бораяпти → кетмäн минäн иш қïлув жоғалïп барïп жатïр

-яп-→-ватïр || -батïр

Ҳозирги замон давом феъли -ватïр || -батïр аффикси орқали ясалади.

ёзаяпти → жазïбатïр

-яп-→-ватïр || -ятïр

Ҳозирги замон феълини ясовчи аффикс -ватïр || -ятïр шаклидадир.

келаётганда → қайтïп келаятïрғанда

-япти→баратйр//ба:тйр, келатйр//киятйр

Ҳозирги замон феъли -атйр/-ятйр формаси орқали ясалади.

боряпти → баратйр
келяпти → келатйр

-яп-→-ватйр

Ққассрдаги ўзбекларнинг й-ловчи қипчоқ шеваларида ҳозирги замон феъл шакли -ватйр билан ясалади.

ўйнаяпти → ойнаватïр

-яп-→-ятıр

Ҳозирги замон давом феъли шакли сифатида -ятıр қўлланади.

-яп-→-ятор

Ҳозирги замон давом фе'ли қо'шимчаси.

келяпти → Гəлйəтор

Мақсад (-моқчи) 5

-моқчи / -ажак→-жак

Келаси замон фе'ли -жак қо'шимчаси билан ясалади.

келмоқчи → гелажак
бормоқчи → баражақ

-моқчи / -ажак→-жак / -жäк

О'г'уз лаҳжасида келаси замон шакли -жак / -жäк қо'шимчаси билан ҳосил қилинади.

келмоқчи / келажак → келäжäк

-моқчи→-жақ

Келаси замон феъл формаси -жақ аффикси билан ясалади (сингармонистик дублети ёʻқ).

боқмоқчиман → бағажақман

-моқчи→-ажақ//-жақ, -äжäк, -чақ

Келаси замон феъли -ажақ/-äжäк шакллари билан ясалади.

-моқчи→-ажақ//-äжäк

Келаси замон мақсад феъли -ажақ//-äжäк шаклида қўлланади.

Сифатдош 4

-ган→-ан, -äн

Ўғуз лаҳжаси ва Қорақалпоғистондаги баъзи ўзбек шеваларида -ған, -гäн қўшимчасидаги ғ ва г товушлари тушиб қолиб, -ан, -äн шаклида қўлланади.

кетган → гетäн
олган → алан

-адиган→-тавғïн

Келаси замон сифатдоши -тавғïн аффикси орқали ясалади.

борадиган → баратавғïн
келадиган → келäтавғïн

-адиган→-тоғïн || -таған

Келаси замон сифатдошини ясовчи аффикс -тоғïн || -таған шаклидадир.

-адиган→-атқун

Қорақалпоқ шевасида (кекса вакиллари нутқида) сифатдош -атқун тарзида айтилади.

борадиган одам → бора:тқун одом
келадиган одам → келä:тқун одом

Равишдош 3

-гач→-кïлï (-гäли || -қалï), -ғалï

-кïлï (-гäли || -қалï), -ғалï аффикси пайт равишдошини ясайди.

кетгач → кеткäли

-гунча→-гäнчä || -ғанча

Пайт равишдошини ясовчи аффикс -гäнчä || -ғанча шаклидадир.

олиб кел- / олиб кет- / олиб бер-→ап-, äп-, ä-

Кўмакчи феъллар билан бирикканда

-ып (-иб) аффикси билан ясалган алып равишдоши бар, кел, кет сингари кўмакчи феъллар билан бирикканда ап, әп, ә тарзида қисқаришга учрайди.

олиб кел → апке // äкел
олиб қайт → апқайт
олиб бер → äппер

Буйруқ майли 2

-айлик→-ли

О'г'уз лаҳжасида истак фе'ли шакли -ли қо'шимчаси билан ясалади.

келайлик → келäли

-санг-чи→-сäнä

О'г'уз лаҳжасида буйруқ фе'ли шакли -сäнä қо'шимчаси орқали ифодаланади.

берсангчи → берсäнä

Шарт майли 1

-сангиз→-саŋıс, -сäŋис

2-шахс кўпликда

Қипчоқ лаҳжасида 2-шахс кўплик шарт майли қўшимчаси.

қолсангиз → қасаŋïс

Сўроқ юкламаси 2

-ми→-ма || -мä || -бä || -ба, -па || -па

Сўроқ юкламаси оҳанг ва товуш мослашувига кўра -ма || -мä || -бä || -ба, -па || -па вариантларида қўлланади.

бердингми? → бердиŋмä?
айтмадингми? → айтмавдïŋма?

-ми→-манг

Сўроқ юкламасининг -манг формаси Қорақалпоғистондаги ўзбек шеваларида мавжуд.

Юкламалар 1

билан→мïнäн || мäн

Билан кўмакчиси мïнäн || мäн шаклида қўлланади.

билан → мïнäн

Сўз ясалиши 1

-лик→-лïқ

Касбий лексикага оид номларни ҳосил қилишда ва мо'лжалланганлик ма'носини англатишда қо'лланади.

оқлик → ақлїқ
болдирлик → балтїрлїқ
қо'лқоп → қоллїқ
қошалик → қошалїқ

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

к, т→г, д

ворд-инитиал

Со'з бошида келадиган к, т товушлари о'рнида г, д ундош товушлари келади.

келди → гелди
тирик → дири

т→д

Со'з бошида

Со'з бошидаги жарангсиз т ундоши жаранглашиб д га айланади.

тил → дил

к→г

Со'з бошида

Со'з бошидаги жарангсиз к ундоши жаранглашиб г га айланади.

кел → гäл

б→ø

бо'л- фе'ли таркибида

Бо'л- фе'ли бошидаги б ундоши тушиб қолиб, ол- тарзида талаффуз этилади.

бўла ол → болол

#КК- / #р-→ВКК- / Вр-

Со'з бошида икки ёки ундан ортиқ ундош ёки р ва сирг'алувчи товушлар келганда, талаффуз қулайлиги учун олдига ï, и, о, у каби унли товушлар орттирилади (протеза).

ск, нк→ска, нка / скä, нкä

Сўз охирида, ўзлашма сўзларда

Сўз охиридаги қатор ундошлардан сўнг а/ä унлисининг орттирилиши (эпитеза).

участка → учäскä
банк → бäнкä
киоск → кïйäскä
пропуск → прäпïскä

КК→КВК

Сўз ўртасида ёки бошидаги қатор ундошлар орасида

Ёнма-ён келган икки ундош ўртасида а, и, у каби унлиларнинг орттирилиши (эпентеза).

давр → дувир
доклад → дäкäлäт
трактор → тäрäктïр
трамвай → тïрäнвäй
илм → илим
касб → кäсип

й→ж

Қўшимча бошида

Қипчоқ лаҳжасида адабий тилдаги й ўрнида ж қўлланади (масалан, -ётир > -жатıр).

-ётир → -жатïр

ж→ч

Сўз бошида

Сўз бошида ж товуши ўрнига аффрикат ч (ч) товуши келади.

х→қ

Фарг'она водийсидаги қипчоқлар тилида х товуши о'рнида қ товуши келади (қирқ, юз, найман, чаландир, қо'нг'ирот, лақай уруг'лари тилида ҳам бор).

халқ → Қалқ
хафа → Қапа
халфа → Қалпа

о, д, и→а, т, ї

т нинг д га, а нинг â (о) га алмашиши ва ї унлисининг қаттиқлик белгисини ё'қотиши.

болдир → балтїр

ғ→в

Сўз ўртасида

Қипчоқ лаҳжасида адабий тилдаги ғ товуши ўрнида в (в) товуши қўлланади.

оғизламоқ → авïзламақ
оғиртмоқ → авïртмақ
бағир → бавïр

й→т

Сўз бошида

Адабий тилдаги сўз бошидаги й товуши ўрнида қипчоқ шеваларида т келади.

йиғмоқ (тиймоқ) → тиймäк

э, ў, о→Ие, Уў, Уо

Сўз бошида

Сўз бошида келган ўрта кенгликдаги э, ў, о товушлари кучли дифтонглашади.

икки → Иеки
ўрдак → Уўрдäк
ўт → Уот
ўпка → Уўпкä
эллик → Иелли
ўзбек → Уўзбäк

л, р→ïл, ïр, Уол, Уор

Сўз бошида л ва р сонорлари олдидан

Сўз бошида л ва р сонорлари олдидан мунтазам равишда протетик ï, ï, Ие, Уо пайдо бўлади.

раис → ïрейис
раҳмат → ïрäхмäт
радио → ïрадий
лампа → ïлампа
рўза → Уораза
рўмол → Уорамал

с→ч

Сўз бошида

Бир қатор сўзларнинг бошида келадиган с товуши ўрнида система тариқасида ч келади.

чучук → чуччï
сичқон → чïчкан
соч → чач
санч → чанч

ғ→в

Сўз ўртасида ва охирида

ғ товуши в га алмашади.

тоғ → тав
соғ → сав
боғ → бав
ёғин → жавïн
ёғди → жавдï

ғ, г→й

Сўз ўртасида ва охирида

ғ ва г товушлари й га ўтади.

сигир → сïйïр
туг → туй
тегиш → тïйïс

қ, к→∅

Сўз охирида

Баъзи бир от категориясидаги сўзларда сўз охиридаги қ/ғ, к/г товушлари тушади.

қаттиқ → қаттï
чучук → чуччï
кичик → кïччï
қуруқ → курï
тўлиқ → толï
тариқ → тарï

э→и э

Икки (экь) сўзидаги э унлиси дифтонглашган.

икки → еки

г→й

Сўз ўртасида

Сўз ўртасидаги г товуши ўрнида й ундоши келади.

ўрган → üйрäн
сигир → сйййр
игна → ийнä
йигир- → ийир-
эгин → ийин

қ→∅

Сўз охирида

Айрим сўзлар охирида ғ, қ, к ундошлари туширилиб талаффуз этилади.

аччиқ → аччй
қаттиқ → қаттй
қуруқ → қурй
қудуқ → қуйй
сариқ → сарй

э→ä

Бош ва кейинги бўғинларда

Қорақалпоғистондаги ўзбек қипчоқ шеваларида э унлиси ўрнида ä унлиси қўлланади.

кема → кäмä
керак → кäрäк
элак → элäк

ж→дж

Сўз бошида (анлаут ҳолатда)

Сўз бошида ж товуши ўрнида дж (ёки й) қўлланади.

жавоб → джавап
жазо → джаза
жон → джан
юган → джüвäн//йüгäн
йиғмоқ → джïйна-//йïғна-

қ, к→ø (туширилади)

Айрим сўзлар охирида

Айрим сўзлар охирида қ, к ундошлари тушириб қолдирилади.

аччиқ → аччï
иссиқ → ïссï
қаттиқ → қаттï
тариқ → тарï
эллик → элли
сариқ → сарï

й→дж

Сўз бошида

Сўз бошидаги адабий й ундоши дж-ловчи шеваларда дж тарзида талаффуз қилинади.

ёлғон → джалған
янтоқ → джантақ
ёʻқ → джоқ
ёʻл → джол
ёнида → джанıнда

болалар→бағалар

Болалар сўзи ўзакдаги -лал- гуруҳининг диссимиляцияси натижасида бағалар ёки бағала тарзида талаффуз этилади.

болалар → бағалар

қ / к→ø (тушиб қолади)

Сўз охирида

Айрим сўзлар охирида қ, к ундошлари туширилиб талаффуз этилади.

аччиқ → аччи
иссиқ → йссй
қаттиқ → қаттй
тариқ → тарй
эллик → элли
сариқ → сарй

э / а→ä

Биринчи бўғинда

Биринчи бўғинда адабий тилдаги э/а ўрнига ä унлиси қўлланади.

кема → кäмä
керак → кäрäк
кетмон → кäтмäн
кам → кäм
шакар → шäкäр
калава → кäлäп

ў→ў

Биринчи бўғинда

Адабий тилдаги ў унлиси ўрнида ў товуши қўлланади.

кўл → кўл
ўпка → ўпкä
кўприк → кўпир

й→ж (дж)

Сўз бошида

Айрим сўзлар бошида адабий й ўрнига ж (дж) қўлланади.

ип → джип
етмиш → джетмиш
йиғилиш → джйийлйш
ер → джер
енг → джеŋ

к→∅

Сўз охирида

Айрим сўзлар охирида к ундоши тушиб қолади.

эллик → элли
тирик → тири

ст-, шк-, р-, сп-, скл-→йст-, йшк-, йр-, исп-, йскл-

Сўз бошида

Ўзлашган сўзларнинг бошида протезага учраган ҳолда унли қўшиб талаффуз этилиши.

стакан → ïстакан
шкаф → ïшкап
столба → ïсталба
рози → ïразï
раён → ïраён
спирт → испирт

Сер Али Лапиннинг ўзбек диалектлари таснифи

Сер Али Лапин 'Сарт сўзининг келиб чиқиши ва маъноси ҳақида' асарида тўртта ўзбек диалектини ажратган: Сирдарё вилояти, Фарғона вилояти, Амударё бўлими ва Хива хонлиги, Самарқанд вилояти ва Бухоро хонлиги диалектлари.

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

О'збек шеваларининг тарқалиш географияси

О'збек шевалари О'збекистондан ташқари Қозог'истон, Қирг'изистон, Тожикистон, Қорақалпог'истон, Украина, Россия, Афг'онистон ва Хитой ҳудудларида ҳам тарқалган.

Жанубий Хоразм оҳангдошлиги

Оҳангдошлик ҳодисаси сақланган, унлилар сони 9 та.

О'г'уз лаҳжасида бирламчи чо'зиқ унлилар

О'г'уз лаҳжасида қисқа ва чо'зиқ унлилар фарқланади, я'ни туркман тилидаги каби қадимги туркий бирламчи чо'зиқ унлилар сақланган.

от (ҳайвон) → ат
исм → а:д
ўт (ўсимлик) → от
ўт (олов) → о:т

Синкопа ҳодисаси

Урғусиз бўғинларда ёки эгалик қўшимчалари қўшилиши натижасида урғунинг кўчиши билан иккинчи бўғиндаги тор унлиларнинг тушиб қолиши.

маориф → мäруп
Фотима → пäтмä
силос → слäс
чақираман → чақраман
югураман → югрäмäн
ўтираман → отраман

Апокопа ҳодисаси

Сўз охиридаги урғусиз унли ёки бўғиннинг талаффузда тушириб қолдирилиши, асосан ўзлашма сўзларда кузатилади.

минута → минит
газета → гäзит
машина → машïн
аптека → аптик
квартира → кувäртïр
телеграмма → телегрäм

О'г'уз лаҳжаси тарқалиши

О'г'уз лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Хоразм вилояти, Қорақалпог'истон Республикаси, Фориш, Олот, Қорако'л туманларида яшайдилар.

Ташқи тиллар та'сири

Қорақалпог'истондаги о'збек шеваларига қорақалпоқ ва қозоқ тилларининг, Тошҳовуз о'збек шеваларига туркман тилининг, шимолий о'збек шеваларига қозоқ тилининг, Қирг'изистондаги о'збек шеваларига қирг'из тилининг, Самарқанд, Бухоро, Наманган, Сариосиё ва Тожикистондаги о'збек шеваларига тожик тилининг та'сири кучлидир.

Хоразм қипчоқ шеваларининг таснифи

Хоразм қипчоқ шевалари Беруний-Манғит, Хўжайли-Қипчоқ, Қўнғирот ва Гурлан-Янгибозор ҳудудларига хос шевалар сифатида кўрилади; улар ичида 'ж'ловчи, 'й'ловчи ҳамда биринчи бўғинда 'ä'ловчи учинчи тип шевалар ажратилади.

Хоразм шеваларининг гуруҳланиши

Хоразм вилоятида ўзбек шевалари икки асосий гуруҳга бўлинади: жанубий қисмдаги ўғуз гуруҳи шевалари ва шимолий қисмдаги қипчоқ гуруҳи шевалари.

Хоразм шеваларининг таснифи

Муаллиф Хоразм шеваларини фонетик-морфологик ва лексик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда иккита катта гуруҳга бўлади: И. Қипчоқ лаҳжаси (1. 'Ж'лашган шевалар, 2. 'Й'лашган шевалар, 3. 'Ä'лашган шевалар); ИИ. Ўғуз лаҳжаси.

Сингармонизм ва унлиларнинг юмшоқлашиши

этъп сўзининг таъсири билан шундай олмошидаги унлилар юмшоқлашган: шüндъйтъп.

шундай этиб → шüндийтип

Қорақалпог'истондаги о'збек шеваларининг таснифи

Қорақалпог'истон Ассрдаги о'збек шевалари о'збек тилининг қипчоқ лаҳжасига мансубдир.

Қорақалпог'истондаги о'збек шевалари

Қорақалпог'истон АССР ҳудудидаги о'збек шевалари о'збек тилининг қипчоқ лаҳжасига (гуруҳига) киради.

Туркий тилларнинг қипчоқ группаси

Қозоқ, қорақалпоқ, но'г'ой ва о'збек тилининг қипчоқ лаҳжаси ҳамда татар, бошқирд, қараим, қумиқ, қорачой-балқар, қрим-татарлари тиллари туркий тилларнинг қипчоқ группасини ташкил этади.

Уруг'-қабила номлари

Қорақалпог'истондаги о'збек (қипчоқ) ларнинг уруг'-қабила номлари ва айрим топонимлар ро'йхати.

Сингармонизм қонуни

Қорақалпоғистондаги ўзбек қипчоқ шеваларида сингармонизм қонуни тўлиқ мавжуд.

Иккинчи даражали чўзиқ унлилар

Биринчи даражали чўзиқ унлилар мавжуд эмас, лекин товуш тушиши оқибатида ҳосил бўлган иккинчи даражали чўзиқлик учрайди.

баҳо → ба:
соат → сä:т
муаллим → ма:ллйм

Қорақалпоғистон ўзбеклари ва қорақалпоқлар учун умумий уруғ-қабилалар

Қорақалпоғистондаги қипчоқ ўзбеклари ҳамда қозоқ, қорақалпоқ, нўғойлар ўртасидаги муштарак этник тарих натижасида кўплаб уруғ-қабила номлари сақланиб қолган.

Қипчоқ-нўғой гуруҳига мансублик

Қорақалпоғистондаги ўзбекларнинг қипчоқ шевалари қозоқ, қорақалпоқ ва нўғой тиллари билан бирга қипчоқ гуруҳидаги туркий тилларнинг қипчоқ-нўғой остгуруҳига тааллуқлидир.

Тўққиз унли ва сингармонизм қонуни

Шеваларда тўққизта унли фонема (а, ä, э, о, ў, й, и, у, ü), жуфт контраст унлилар ҳамда сингармонизм қонуни мавжуд. Бирламчи чўзиқ унлилар ёʻқ.

ч ва ш товушларининг сақланиши

Қорақалпоғистон ва Хоразм воҳасидаги барча қипчоқ шеваларида бошқа қипчоқ-нўғой тилларидан фарқли равишда ч товушининг ш га, ш товушининг с га ўтиши учрамайди.

ошиғич → ашïғïч
эшкак → эшкäк
адашув → адашув
бешик → бешик
эшик → эшик
шиш → шийш

Шимолий Хоразм ўзбек шеваларининг табиати

Шимолий Хоразм шевалари Поливанов айтганидек 'қозоқлашган' эмас, балки қипчоқ лаҳжасига хос бўлиб, Қорақалпоғистондаги дж-ловчи ўзбек шевалари қозоқ тилидан кўра қорақалпоқ тилига яқинроқ туради.

ҚҚАССР ўзбек шеваларининг нўғой ва қорақалпоқ тилларига муносабати

Сўз бошида й ёки ж ундошининг ишлатилишига кўра Ққассрдаги й-ловчи ўзбек шевалари нўғой тили ва унинг қора нўғой диалектига, ж-ловчи шевалари эса соф нўғой диалектига яқин туради. Шунингдек, қорақалпоқ тилининг жануби-ғарбий диалектига яқиндир.

Манғит уруғининг келиб чиқиши ҳақида ривоят

Амударё раёнидаги манғитлик кексаларнинг айтишича: «тийрамиз Ағадил, оналти кўча манғитмиз», «Манғит асилдä äдилджайиқ деген джайдан кегäн».

уруғимиз Оқ Идил, ўн олти кўча манғитмиз → тийрамиз Ағадил, оналти кўчä маŋғйтмйз
Манғит аслида Идил-Ёйиқ деган жойдан келган → Маŋғйт äсилдä äдилджаййқ деген джайдан кегäн

Ўзбек ва татар-бошқирд тиллари ўртасидаги лексик умумийлик

Умумтуркий лексик қатламга оид кўплаб сўзлар татар, бошқирд ҳамда ўзбек адабий тиллари ва шеваларида деярли бир хил формаларда ишлатилади.

Тўққиз унлилик

Қорақалпоғистондаги ўзбек қипчоқ шевалари тўққиз унли (жумладан ä унлиси)га эга.

керак → кäрäк
кема → кäмä
тентак → тентäк
ипак → йипäк
юрак → йüрäк
курак → кüрäк

Сўз бошида ж ва й товушларининг қўлланиши

Сўз бошида й ёки ж (дж) ундошининг ишлатилишига кўра Ққассрдаги ўзбек шевалари й-ловчи ва ж-ловчи гуруҳларга бўлинади.

Ч ва ш товушларининг сақланиши

Ққассрдаги ўзбек шеваларида ч>ш ва ш>с ўтиши ёʻқ, бу жиҳатдан улар қипчоқ-булғор ва қипчоқ-половец тилларига ўхшайди ҳамда қипчоқ-нўғой тилларидан фарқ қилади.

Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари гуруҳлари

Қорақалпоғистондаги ўзбеклар ўғуз ва қипчоқ лаҳжаларига мансуб Тўрткўл-Сарибий, Беруний-Манғит, Хўжайли-Қипчоқ ва Қўнғирот шеваларида гаплашадилар.

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
даяв дайав	хода	Тўрткўл, Беруний	Ишаев 1977, 94-бет
дайи // да:йи дайы // да:йы	почча	Гурлан, Манг'ит, Ҳазорасп, Хонқа, Хива, Янги-ариқ	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 340-бет ?
дайи-жийäн // дайили жиен // да:йи-жийäн дайы-жийән // дайылы жийэн // да:йы-жийән	тог'а-жиян мен дайïм минен дайïлï жийäн боламан	Хо'жайли, Урганч	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 340-бет
дайй дайы	тоға		Ишаев 1977, 34-бет
дайза дайза	хола	Беруний	Ишаев 1977, 94-бет
дайı дайы	тоға	Беруний, Манғит, Хўжайли, Қўнғирот, Тўрткўл, С. бий	Ишаев 1977, 94-бет
даŋдаŋ даңдаң	вайсақи		Ишаев 1977, 95-бет
дигир дигир	чиғир идиши		Ишаев 1977, 97-бет
дигирчак дигирчак	ғилдирак		Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 409-бет
дигирчäк дигирчәк	ғилдирак		Ишаев 1977, 34-бет
дигирджäк//дийирджäк дигирджәк//дийирджәк	ғилдирак	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 97-бет
дигäрчäк//дигирчäк дигәрчәк//дигирчәк	ғилдирак	Хўж.	Ишаев 1977, 97-бет
диклäнмäк дикләнмәк	соғаймоқ	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 97-бет
дикмä дикмә	кеккайган		Ишаев 1977, 97-бет
дилгир дилгир	хафа	Хўж.	Ишаев 1977, 97-бет
дилкар дилкар	сувоқчи	Манғ.	Ишаев 1977, 97-бет
динкäман//диŋкäмäн динкәман//диңкәмән	бардам	Манғ.	Ишаев 1977, 97-бет
диŋ диң	тепалик		Ишаев 1977, 97-бет
диŋкуймйш диңкуймыш	елкаси баланд мол	Қўнғ.	Ишаев 1977, 97-бет
джавлїқ	ёвлиқ ро'мол кäмпргä бир джавлїқ äкилдим — кампирга бир ёвлиқ олиб келдим	Хо'жайли	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 161-бет
додақ додақ	лаб	Тўртк.	Ишаев 1977, 98-бет
додақ додақ	соч ўримининг пасти	Қўнғ.	Ишаев 1977, 98-бет
дог'ма доғма	о'г'ил о'г'ил; то'нг'ич о'г'ил; чо'ридан (қулдан) бо'лган о'г'ил бу бизни догма — биринжи баламïз	Урганч, Хива, Хонқа, Ҳазорасп, То'ртко'л	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 340-бет
доғма доғма	тўнғич ўғил	Тўртк.	Ишаев 1977, 98-бет
доғма доғма	чўридан туғилган бола		Ишаев 1977, 98-бет
доғймлй доғымлы	иродали	Қ. бой	Ишаев 1977, 98-бет
доланмақ//до:ланмақ доланмақ//до:ланмақ	буралмоқ	Бер., Тўртк.	Ишаев 1977, 98-бет
домбйл домбыл	семиз бола	Қ. бой	Ишаев 1977, 98-бет
домбйқ домбық	жўхори пояси қолдиғи	Бер., Манғ.	Ишаев 1977, 98-бет
доŋмоййн доңмойын	ўжар	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 98-бет
ду:ш ду:ш	томон	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 98-бет
ду:шлашмақ ду:шлашмақ	учрашмоқ	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 98-бет
дубақ//дувбақ дубақ//дувбақ	асов	Хўж., Қўнғ.	Ишаев 1977, 98-бет
дудар//ду:дар дудар//ду:дар	укки пати	Тўртк., Бер.	Ишаев 1977, 98-бет
дул:дул хатин // тул // тул эйäл // тул äйäл // тüл // тул хатин // тул қатин дул:дул хатын // тул // тул эйэл // тул әйәл // түл // тул хатын // тул қатын	бева яман хатïн эри турïб тул болар	Беруний	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 340-бет ?
думлудуш думлудуш	чор атроф	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 98-бет
дунмақ дунмақ	хаёл сурмоқ	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 98-бет
душлашмақ душлашмақ	учрашмоқ	Манғ., Бер., Хўж.	Ишаев 1977, 98-бет
дут дут	тутун		Ишаев 1977, 98-бет
дувақ дувақ	қопқоқ	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 98-бет
дувайбäнт дувайбәнт	оқпадар	Хўж.	Ишаев 1977, 98-бет
дуймақ дуймақ	сезмоқ	Тўртк., С. бий, Ш. хон	Ишаев 1977, 98-бет
дйбабав дыбабав	қайиш	Қўнғ.	Ишаев 1977, 97-бет
дйғ дығ	кек	Бер., Б. боз.	Ишаев 1977, 97-бет
дйғ болмақ дығ болмақ	диққинафас бўлмоқ	Бер.	Ишаев 1977, 97-бет
дйғрйқ дығрық	берк кўча жин кўча	Тўрткўл, Сари-бий	Ишаев 1977, 47-бет
дйғйрйқ дығырық	берк кўча жин кўча	Тўрткўл, Сари-бий	Ишаев 1977, 47-бет
дйғйрйқ//дйғрйқ дығырық//дығрық	жин кўча		Ишаев 1977, 97-бет
дйм дым	жуда	Бер., Манғ.	Ишаев 1977, 97-бет
дйм дым	ҳеч	Манғ.	Ишаев 1977, 97-бет
дймармақ дымармақ	ҳаллосламоқ	Манғ., Бер.	Ишаев 1977, 97-бет
дйматала дыматала	жуда ҳам	Хўж., Манғ.	Ишаев 1977, 97-бет
дймсйх дымсых	тартибсиз	Манғ.	Ишаев 1977, 97-бет
дйннақ//дйрнақ дыннақ//дырнақ	пойдевор	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 97-бет
дйннақ//дйрнақ дыннақ//дырнақ	тирноқ	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 98-бет
дйннақ//дйрнақ дыннақ//дырнақ	фарзанд	Тўртк., С. бий	Ишаев 1977, 98-бет
дйр дыр	қамчи		Ишаев 1977, 98-бет
дйрчйл дырчыл	жанжалкаш	Хўж.	Ишаев 1977, 98-бет
дйрламақ дырламақ	енгилмоқ		Ишаев 1977, 98-бет
дйррйқ дыррық	димоғдор	Хўж., Қўнғ.	Ишаев 1977, 98-бет

«Яхши борибсиз»

[демо] Хайрли сафар тилаги.

Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Абдуллаев 1961 — Fattoh A. Abdullayev. Ўзбек тилининг Хоразм шевалари, II: I. Луғат; II. Хоразм шеваларининг таснифи (Хорезмские говоры узбекского языка). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти (Тил ва адабиёт институти), Тошкент, 1961.
Иброҳимов 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1967.
Иброҳимов 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, Тошкент, 1959. Фарғона водийси касб-ҳунар лексикаси
Ишаев 1977 — Ahmad Ishayev. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари (ҚҚАССРдаги ўзбек шеваларининг қипчоқ группасидаги туркий тилларга муносабати. Луғат). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1977.
Муродова 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'зр ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти, Тошкент, 2006.
Убайдуллаев 2023 — Алишер А. Убайдуллаев (О'зму). О'збек тилининг Г'аллаорол тумани шевасига оид айрим со'злар таҳлили. Ориентал Ренаиссанке 3(4), 2023. Қисқа мақола
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш