Navoiy viloyati

Soʻz boshida adabiy y tovushiga qipchoq shevalarida j tovushi mos keladi.

• yopinchiq → jͻping‘ich
• yoriq → jariq

Soʻz boshidagi s tovushining qipchoq shevalarida sh tarzida talaffuz qilinishi.

• supur- → shïpïr-

Tovushlarning toʻliq progressiv assimilyatsiyasi: nd oʻrniga nn talaffuz qilinadi.

• kunduz → kunnuz
• sandiq → snnuš

Tovushlarning assimilyatsiyasi natijasida mb birikmasi mm ga oʻtadi.

• ombur → mmur

Tovushlarning assimilyatsiyasi: rn oʻrniga nn keladi.

• oʻrnim → onnïm

Dissimilyatsiya natijasida soʻz oxiridagi r tovushi l tovushiga oʻtadi.

• devor → devl
• zarur → zrul
• anjir → njïl
• zanjir → znjïl
• abjir → bdjïl

So'z boshidagi o' unlisi o'rniga du talaffuz qilinishi.

• og'uz → Duz

So'z boshidagi unli oldidan v tovushining ortishi va lablanishi.

• o't → vut
• o'sma → vusma

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Samarqand viloyati shevalari dastavval ikki guruhga boʻlinadi: 1. Y-lanuvchi guruh (shahar va ayrim etnik guruhlar shevalari); 2. J-lanuvchi guruh (sharqiy va gʻarbiy kichik guruhlarga boʻlingan qishloq qipchoq shevalari).

Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.

Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.

Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.

Qiziltepa, Nurota tumanlaridagi oʻzbek-tojik ikki tilliligi natijasida tojikcha yasovchi qoʻshimchalar va yasama soʻzlar faol qoʻllaniladi.

• chakich → xͻlzanak
• chopondoʻz → jͻmǝdöz

VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.

Navoiy viloyatida o'zbek tilining uchala yetakchi (qarluq, qipchoq, o'g'uz) lahjalari mavjud.

Navoiy viloyati shevalari Karmana, Navbahor, Xatirchi, Qiziltepa, Nurota, Konimex tumanlarida joylashgan o'zbek qishloqlarini o'z ichiga oladi. Aholi tarkibida qo'ng'irot, kenagas, mang'it, qipchoq, qarluq, nayman kabi ko'plab turkiy urug' va qabilalar vakillari mavjud.

Navoiy viloyatida tojikcha-oʻzbekcha ikki tillilik Qiziltepa, Nurota tumanlarida, qozoqcha-oʻzbekcha ikki tillilik Konimex, Tomdi tumanlarida, koʻptillilik (qozoqcha-qoraqalpoqcha-oʻzbekcha-ruscha) Konimex, Tomdi tumanlarida mavjud.

Navoiy viloyati shevalarida tana aʼzolari va belgilar asosida semantik kengayish, koʻchma maʼnolar hosil qilish faol qoʻllanadi (masalan, bet, lab, oq soʻzlari keng doiradagi maʼnolarni ifodalaydi).

• quyosh tushib turgan tomon → oftob bet / aftab bet
• daryoning qirgʻogʻi → daryoning labi / dayranïng labi

Qadimiy eʼtiqodlar va hurmat yuzasidan oila aʼzolari va qarindoshlarga, shuningdek yirtqich hayvonlar va oʻlim holatiga nisbatan tabu va evfemik ifodalar keng qoʻllanadi.

• boʻri → gork
• ilon → gznd
• oʻldi → lmnn ottï

Navoiy viloyati qorluq tip va aralash tip shevalarida orqa qator qattiq [y] va old qator yumshoq [i] juft unlilarining konversiyasi natijasida indifferent [ï] unlisi, orqa qator [u] va old qator [ü] unlilarining konversiyasi natijasida indifferent unli, orqa qator [o] va old qator [ö] unlilarining konversiyasi natijasida indifferent [o] unlisi hosil boʻlishi hamda umumturkiy orqa qator [a] unlisining divergentsiyasi natijasida old qator [ä] va orqa qator [å] unlilarining paydo boʻlishi kuzatiladi.

Qardosh bo'lmagan tillar ta'siri natijasida tanglay ohangdoshligi amal qilmay qolgan, burun ohangdoshligida ham bu qonuniyatga amal qilmaslik hollari ko'rinadi.

Nurota va Qiziltepa tumanlarida tojik-o'zbek, Konimex va Tomdi tumanlarida qozoq-o'zbek ikki tilliligi, shuningdek tojikcha-o'zbekcha-ruscha va qozoqcha-o'zbekcha-ruscha kabi uch tillilik mavjud.

Shevalar leksik tarkibida turkiy, fors-tojikcha, arabcha, ruscha-baynalmilal, shuningdek mo'g'ulcha va xitoycha lug'aviy unsurlar mavjud.

Navoiy viloyati shevalariga tojik va qozoq tillarining ta'siri mavjudligi ta'kidlangan.