Навоий вилояти

Қарлуқ 34% · Қипчоқ 66% · Ўғуз 0% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Навоий вилоятида ўзбек тилининг учала етакчи (қарлуқ, қипчоқ ва ўғуз) лаҳжалари тарқалган бўлиб, қипчоқ шевалари асосан ғарбий гуруҳга мансубдир.

314 сўз
3 грамматик хусусият
8 фонетик хусусият
10 манба

Асосий хусусиятлар

Сўз бошида "й" ўрнига "ж" товушининг айтилиши
Вилоятдаги қипчоқ шеваларида (масалан, Хатирчи туманида) адабий тилдаги сўз бошидаги "й" товуши ўрнида "ж" талаффуз қилинади. Бундай хусусиятга эга шевалар "ж-ловчи" шевалар деб аталади.
- ёпинчиқ → жͻпинғич
- ёриқ → жариқ
Ражабов 1996, 97-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 85-бет
Сўз бошида "с" ўрнига "ш" талаффузи
Қипчоқ шеваларида сўз бошида келадиган "с" товуши кўпинча "ш" тарзида айтилади.
- супур- → шïпïр-
Муродова 2006, 12-бет
Ёнма-ён ундошларнинг бир-бирига мослашуви
Кармана ва Қизилтепа каби ҳудудларда сўз ўртасидаги "нд" ва "рн" товушлари "нн" га, "мб" бирикмаси эса "мм" га айланиб, талаффузда бир-бирига мослашиб кетади (бу ҳодиса ассимиляция дейилади).
- кундуз → куннуз
- ўрним → оннïм
- омбур → ммур
Муродова 2006, 23-бет
Сўз охирида "р" товушининг "л" га айланиши
Айрим сўзлар охирида келадиган "р" товуши талаффузда "л" товушига ўзгаради (диссимиляция ҳодисаси).
- девор → девл
- зарур → зрул
Муродова 2006, 23-бет
Нурота шевасида сўз бошидаги "ў" унлисининг ўзгариши
Нурота туманида сўз бошида келадиган "ў" унлиси олдидан "в" товуши қўшилиб "ву" тарзида ёки "ду" шаклида талаффуз қилиниши кузатилади.
- о'т → вут
- ог'уз → Дуз
Эназаров ва б. 2012, 157-бет
Қаратқич келишиги қўшимчасининг ўзига хос шакллари
Қипчоқ шеваларида қаратқич келишигининг адабий тилдаги "-нинг" қўшимчаси қаттиқ ёки жарангли ундошлардан кейин "-тин", "-динг", "-тïнг" шаклларида қўлланади.
- сутнинг бети → суттин бети
- китобнинг бети → кïтäптïнг бäтï
Муродова 2006, 15-бет ?
Сифат ясовчи қўшимчаларнинг ўзгариши
Адабий тилдаги сифат ясовчи "-ли" қўшимчаси ўрнида "-лик", "-лиқ", "-лиғ" каби шакллар, шунингдек, пайт равишларидан сифат ясовчи "-ги" ўрнида "-ғй" қўшимчаси ишлатилади.
- гулли кўйлак → гуллик кўйлак
- бояги → бͻйнағи
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 87-бет ? ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 88-бет
Икки тиллилик таъсирида сўз ясалиши
Қизилтепа ва Нурота туманларида тожик ва ўзбек тилларида баравар сўзлашиш (икки тиллилик) натижасида тожикча ясовчи қўшимчалар ва ясама сўзлар фаол қўлланади.
- чакич → хͻлзанак
- чопондўз → жͻмǝдўз
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 86-бет ; Муродова 2006, 7-бет ; Муродова 2006, 31-бет ; Муродова 2006, 32-бет
Тана аъзолари номларининг кўчма маъноларда қўлланиши
Шеваларда тана аъзолари (масалан, бет, лаб) номлари асосида янги кўчма маънолар ҳосил қилиш жуда фаол.
- қуёш тушиб турган томон → офтоб бет / афтаб бет
- дарёнинг қирғоғи → дарёнинг лаби
Муродова 2006, 15-бет
Табу ва эвфемизмларнинг кенг тарқалгани
Қадимий эътиқодлар ва ҳурмат юзасидан йиртқич ҳайвонлар, ўлим ҳолати ёки оила аъзоларига нисбатан тўғридан-тўғри номлашни тақиқловчи (табу) ва уларни айланиб, юмшатиб айтиш (эвфемизм) усуллари кўп учрайди.
- бўри → горк
- илон → гзнд
- ўлди → лмнн оттï
Муродова 2006, 19-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Навоий вилояти шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Қаратқич келишиги 1

-нинг→-тин / -динг / -тïнг

Қипчоқ шеваларида

Қипчоқ шеваларида қаратқич келишиги қўшимчаси қаттиқ ундошлар ёки жарангли товушлардан кейин -тин, -динг, -тïнг шаклларида келади.

сутнинг бети → суттин бети
ернинг бети → жердинг бети
китобнинг бети → кïтäптïнг бäтï

Сўз ясалиши 2

-ги→-ғй

Пайт равишларидан сифат ясовчи қўшимча сифатида қўлланади.

бурунги → бурунғи
бояги → бͻйнағи

-ли→-лик / -лиқ / -лиғ / -лиг

Навоий вилояти ва бошқа шеваларда сифат ясовчи -ли ўрнида -лик ва унинг вариантлари қўлланилади.

гулли кўйлак → гуллик кўйлак
ақлли → ақъллъг
чиройли → чърͻ:лък
болали → балалиқ
келинли → кǝлъннък

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

й→ж

ворд-инитиал

Сўз бошида адабий й товушига қипчоқ шеваларида ж товуши мос келади.

ёпинчиқ → жͻпинғич
ёриқ → жариқ

с→ш

Сўз бошида

Сўз бошидаги с товушининг қипчоқ шеваларида ш тарзида талаффуз қилиниши.

супур- → шïпïр-

нд→нн

Сўз ўртасида

Товушларнинг тўлиқ прогрессив ассимиляцияси: нд ўрнига нн талаффуз қилинади.

кундуз → куннуз
сандиқ → сннуš

мб→мм

Сўз ўртасида

Товушларнинг ассимиляцияси натижасида мб бирикмаси мм га ўтади.

омбур → ммур

рн→нн

Сўз ўртасида

Товушларнинг ассимиляцияси: рн ўрнига нн келади.

ўрним → оннïм

р→л

Сўз охирида

Диссимиляция натижасида сўз охиридаги р товуши л товушига ўтади.

девор → девл
зарур → зрул
анжир → нжïл
занжир → знжïл
абжир → бджïл

о'→ду

Со'з бошида

Со'з бошидаги о' унлиси о'рнига ду талаффуз қилиниши.

ог'уз → Дуз

о'→ву

Со'з бошида

Со'з бошидаги унли олдидан в товушининг ортиши ва лабланиши.

о'т → вут
о'сма → вусма

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

Самарқанд вилояти шеваларининг Улуғ Турсунов бўйича таснифи

Самарқанд вилояти шевалари даставвал икки гуруҳга бўлинади: 1. Й-ланувчи гуруҳ (шаҳар ва айрим этник гуруҳлар шевалари); 2. Ж-ланувчи гуруҳ (шарқий ва ғарбий кичик гуруҳларга бўлинган қишлоқ қипчоқ шевалари).

Элизия ҳодисаси

Ёнма-ён келган унлилардан бирининг тушиб қолиши ва со'зларнинг қисқариб бирикиши.

Қипчоқ лаҳжаси тарқалиши

Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.

Мижтан шевасида сўзлашувчи уруғлар ва ҳудудлар

Мижтан шевасида собиқ Самарқанд, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё округларидаги қирқ, юз, хитой, минг, найман, сарой, қишлиқ, қатағон, қўнғирот, қанғли, қутчи, бургут уруғлари ҳамда Тожикистондаги лақай, дўрмон, қуят, қатағонлар сўзлашади.

Икки тиллилик таъсирида сўз ясалиши

Қизилтепа, Нурота туманларидаги ўзбек-тожик икки тиллилиги натижасида тожикча ясовчи қўшимчалар ва ясама сўзлар фаол қўлланилади.

чакич → хͻлзанак
чопондўз → жͻмǝдўз

Фарг'она ва Шошда туркий қабилалар тарихи

ВИИИ-ИХ асрларда Фарг'онада қарлуқлар, жикиллар, уйг'урлар, Шошда эса о'г'узлар ко'пайган. Қорахонийлар даврида турклашиш жараёни о'сган ва касб-ҳунар лексикаси бойиган.

Навоий вилояти шеваларининг таснифи

Навоий вилоятида о'збек тилининг учала етакчи (қарлуқ, қипчоқ, о'г'уз) лаҳжалари мавжуд.

Навоий вилояти шевалари ҳудуди ва этник таркиби

Навоий вилояти шевалари Кармана, Навбаҳор, Хатирчи, Қизилтепа, Нурота, Конимех туманларида жойлашган о'збек қишлоқларини о'з ичига олади. Аҳоли таркибида қо'нг'ирот, кенагас, манг'ит, қипчоқ, қарлуқ, найман каби ко'плаб туркий уруг' ва қабилалар вакиллари мавжуд.

Навоий вилоятидаги кўптиллилик ва икки тиллилик

Навоий вилоятида тожикча-ўзбекча икки тиллилик Қизилтепа, Нурота туманларида, қозоқча-ўзбекча икки тиллилик Конимех, Томди туманларида, кўптиллилик (қозоқча-қорақалпоқча-ўзбекча-русча) Конимех, Томди туманларида мавжуд.

Навоий вилояти шеваларидаги кўп маъноли сўзлар

Навоий вилояти шеваларида тана аъзолари ва белгилар асосида семантик кенгайиш, кўчма маънолар ҳосил қилиш фаол қўлланади (масалан, бет, лаб, оқ сўзлари кенг доирадаги маъноларни ифодалайди).

қуёш тушиб турган томон → офтоб бет / афтаб бет
дарёнинг қирғоғи → дарёнинг лаби / дайранïнг лаби

Табу ва эвфемизмлар

Қадимий эътиқодлар ва ҳурмат юзасидан оила аъзолари ва қариндошларга, шунингдек йиртқич ҳайвонлар ва ўлим ҳолатига нисбатан табу ва эвфемик ифодалар кенг қўлланади.

бўри → горк
илон → гзнд
ўлди → лмнн оттï

Навоий вилояти қорлуқ ва аралаш тип шеваларининг унлилар тизими

Навоий вилояти қорлуқ тип ва аралаш тип шеваларида орқа қатор қаттиқ [й] ва олд қатор юмшоқ [и] жуфт унлиларининг конверсияси натижасида индифферент [ï] унлиси, орқа қатор [у] ва олд қатор [ü] унлиларининг конверсияси натижасида индифферент унли, орқа қатор [о] ва олд қатор [ў] унлиларининг конверсияси натижасида индифферент [о] унлиси ҳосил бўлиши ҳамда умумтуркий орқа қатор [а] унлисининг дивергенцияси натижасида олд қатор [ä] ва орқа қатор [å] унлиларининг пайдо бўлиши кузатилади.

Сингармонизм қонунининг бузилиши

Қардош бо'лмаган тиллар та'сири натижасида танглай оҳангдошлиги амал қилмай қолган, бурун оҳангдошлигида ҳам бу қонуниятга амал қилмаслик ҳоллари ко'ринади.

Икки ва уч тиллилик

Нурота ва Қизилтепа туманларида тожик-о'збек, Конимех ва Томди туманларида қозоқ-о'збек икки тиллилиги, шунингдек тожикча-о'збекча-русча ва қозоқча-о'збекча-русча каби уч тиллилик мавжуд.

Лексиканинг тарихий-этимологик қатламлари

Шевалар лексик таркибида туркий, форс-тожикча, арабча, русча-байналмилал, шунингдек мо'г'улча ва хитойча луг'авий унсурлар мавжуд.

Тожик ва қозоқ тилларининг та'сири

Навоий вилояти шеваларига тожик ва қозоқ тилларининг та'сири мавжудлиги та'кидланган.

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
осиё съй	тегирмон		Муродова 2006, 20-бет
отатоп ттоп	қариндош яқин қариндош-уруғлар		Муродова 2006, 22-бет
отрик отрък	ёлғон		Муродова 2006, 20-бет
овг'а эвға	довон	Нурота	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 35-бет
овсар вср	бўшанг бўшанг, лаванг		Муродова 2006, 23-бет
озбарчилик озбърчълък	қариндошлик яқин қариндош-уруғлар		Муродова 2006, 22-бет
ўрмаловчи рмлвчъ	илон илон (табу)		Муродова 2006, 19-бет
ўтрïкчï өтръкчъ	ёлғончи		Муродова 2006, 9-бет ?
памин памин	курак	Нурота	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 203-бет
пандавақи пндвšъ	лапашанг		Муродова 2006, 19-бет
пардевар прдевр	девор уй деворлари пахса ёки ғиштдан қилиниб, болор қўйилганда атрофи ярим пахса қилиниши		Муродова 2006, 22-бет
пешка пешка	уйнинг тўри		Муродова 2006, 17-бет
пидана пъдн	ялпиз		Муродова 2006, 20-бет
постак постк	супра		Муродова 2006, 22-бет
пойич пйъч	ялангоёқ оёқ кийимсиз, поябзалсиз		Муродова 2006, 22-бет
пäллä плл	оғиз сути 1) янги туққан сигирнинг биринчи сути - оғиз сути; 2) ошқовоқнинг тўртбурчак шаклда кесилган бўлаги; 3) сувда ивиган нон	Элобод, Кенагас, Манғит, Варқ, Тепаариқ, Чоркалла, Чоштепа, Чорвоқгузар, Ўртақўрғон	Муродова 2006, 15-бет
пäндäвäқï пндвšъ	лапашанг		Муродова 2006, 18-бет
пäрпäрä пǝрпǝрǝ	ғира-шира ғира-шира, кечки пайт	Қизилтепа	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 86-бет ?
пåйïч пйъч	оёқ кийимсиз		Муродова 2006, 14-бет
пïдäна пъдна	ялпиз		Муродова 2006, 17-бет
пïшïнтïрнåқ пъшънтърнåš	паншаҳа		Муродова 2006, 11-бет ?
пъчув п’чув	унаштирув	Хатирчи тумани	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 87-бет ?
қалвуш šалвуш	дўппи		Муродова 2006, 11-бет
қақалоқ ššлђ	чақалоқ		Муродова 2006, 23-бет
қарабосипти šрбсъптъ	касаллик аёллар фарзанд кўрганда ёлғиз қолиб чалинадиган касаллик		Муродова 2006, 21-бет
қасамхор қасамхор	фирибгар	Хатирчи тумани	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 87-бет ?
қавïн šавън	қовун		Муродова 2006, 9-бет
қайиш šйъш	шилпилдоқ ун ошининг бир тури - шилпилдоқ		Муродова 2006, 22-бет
қонуқ šонуš	меҳмон		Муродова 2006, 20-бет
қулбуй ќулбуй	ялпиз		Муродова 2006, 20-бет
қулоқбуров šулšбурв	қулоқбуров хўкиз ёки сигирнинг шохларига арқон боғланиб, шу арқондан ҳалқа қилиб қулоқларига солиниши		Муродова 2006, 21-бет
қумусқä šумусš	чумоли		Муродова 2006, 17-бет
қундоқламоқ šундšлмš	ёʻргакламоқ		Муродова 2006, 21-бет
қунжоқ šунжк	бурчак		Муродова 2006, 23-бет
қут šут	бойлик бойлик, бахт		Муродова 2006, 9-бет
қäмчï šäмчъ	човли		Муродова 2006, 9-бет ?
қäйïш šйъш	қайиш овқатнинг бир тури		Муродова 2006, 18-бет
қïчäлäнг šъчлнг	тез шошилинч, тез, дарров		Муродова 2006, 17-бет
қïлтïрïғ šълтъръђ	ингичка		Муродова 2006, 18-бет
қïлåв šълв	қилов 1) қорамолларда, кўпроқ жувоналарда учрайдиган касаллик номи; 2) пичоқ ва ўроқ чархлангандан кейин асбоб сиртида қоладиган майда заррачалар	Учтут, Қалқонота, Ҳаловоттепа, Салимсултон	Муродова 2006, 15-бет
ражжа ржж	чизғич ивитилган ип чизғич		Муродова 2006, 21-бет
ромол берди ромл бердъ	фотиҳа тўйи нон синдирар маросими		Муродова 2006, 22-бет
санжаб снджб	сийрак сийрак, одам кам		Муродова 2006, 24-бет
сару сару	сариқ		Муродова 2006, 9-бет
сават свт	молхона уй ҳайвонлари турадиган молхона		Муродова 2006, 20-бет
шағал шђл	тулки		Муродова 2006, 23-бет
шатта штт	беобрўй		Муродова 2006, 21-бет
шибиртки шибиртки	супурги		Муродова 2006, 11-бет
шинникмåқ шъннъкмᴐқ	мазахўрак бўлмоқ Бирор ёқимли егуликнинг мазасига ёки қулай, осон, ёқимли ҳолатга ўрганиб қолиш	Бухоро, Навоий	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 51-бет
ширникмåқ шърнъкмᴐқ	мазахўрак бўлмоқ Бирор ёқимли егуликнинг мазасига ёки қулай, осон, ёқимли ҳолатга ўрганиб қолиш	Бухоро, Навоий	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 51-бет
шиван шъвн	оштахта		Муродова 2006, 20-бет
шуутки шуутки	супурги		Муродова 2006, 11-бет
шувурғони шувурђнъ	узум узум навининг бир тури		Муродова 2006, 22-бет
шäбäйåз шäбäйåз	тез ёз		Муродова 2006, 9-бет ?
шåтï штъ	нарвон	Қизилтепа	Муродова 2006, 13-бет
сихак съхк	қирғич		Муродова 2006, 20-бет
сонсиз снсъз	уқувсиз уқуви ёʻқ, қўлидан бирор иш келмайдиган киши		Муродова 2006, 22-бет
созан созн	игна		Муродова 2006, 20-бет
сулама сўқи сулм сšъ	ишёқмас ишёқмас, дангаса, ландавур		Муродова 2006, 21-бет
сувар сувар	суғормоқ		Муродова 2006, 9-бет

Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Иброҳимов 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, Тошкент, 1959. Фарғона водийси касб-ҳунар лексикаси
Муродова 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'зр ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти, Тошкент, 2006.
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш