Навоий вилояти

Қарлуқ 34% · Қипчоқ 66% · Ўғуз 0% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Навоий вилоятида ўзбек тилининг учала етакчи (қарлуқ, қипчоқ ва ўғуз) лаҳжалари тарқалган бўлиб, қипчоқ шевалари асосан ғарбий гуруҳга мансубдир.

314 сўз
3 грамматик хусусият
8 фонетик хусусият
10 манба

Асосий хусусиятлар

Сўз бошида "й" ўрнига "ж" товушининг айтилиши
Вилоятдаги қипчоқ шеваларида (масалан, Хатирчи туманида) адабий тилдаги сўз бошидаги "й" товуши ўрнида "ж" талаффуз қилинади. Бундай хусусиятга эга шевалар "ж-ловчи" шевалар деб аталади.
- ёпинчиқ → жͻпинғич
- ёриқ → жариқ
Ражабов 1996, 97-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 85-бет
Сўз бошида "с" ўрнига "ш" талаффузи
Қипчоқ шеваларида сўз бошида келадиган "с" товуши кўпинча "ш" тарзида айтилади.
- супур- → шïпïр-
Муродова 2006, 12-бет
Ёнма-ён ундошларнинг бир-бирига мослашуви
Кармана ва Қизилтепа каби ҳудудларда сўз ўртасидаги "нд" ва "рн" товушлари "нн" га, "мб" бирикмаси эса "мм" га айланиб, талаффузда бир-бирига мослашиб кетади (бу ҳодиса ассимиляция дейилади).
- кундуз → куннуз
- ўрним → оннïм
- омбур → ммур
Муродова 2006, 23-бет
Сўз охирида "р" товушининг "л" га айланиши
Айрим сўзлар охирида келадиган "р" товуши талаффузда "л" товушига ўзгаради (диссимиляция ҳодисаси).
- девор → девл
- зарур → зрул
Муродова 2006, 23-бет
Нурота шевасида сўз бошидаги "ў" унлисининг ўзгариши
Нурота туманида сўз бошида келадиган "ў" унлиси олдидан "в" товуши қўшилиб "ву" тарзида ёки "ду" шаклида талаффуз қилиниши кузатилади.
- о'т → вут
- ог'уз → Дуз
Эназаров ва б. 2012, 157-бет
Қаратқич келишиги қўшимчасининг ўзига хос шакллари
Қипчоқ шеваларида қаратқич келишигининг адабий тилдаги "-нинг" қўшимчаси қаттиқ ёки жарангли ундошлардан кейин "-тин", "-динг", "-тïнг" шаклларида қўлланади.
- сутнинг бети → суттин бети
- китобнинг бети → кïтäптïнг бäтï
Муродова 2006, 15-бет ?
Сифат ясовчи қўшимчаларнинг ўзгариши
Адабий тилдаги сифат ясовчи "-ли" қўшимчаси ўрнида "-лик", "-лиқ", "-лиғ" каби шакллар, шунингдек, пайт равишларидан сифат ясовчи "-ги" ўрнида "-ғй" қўшимчаси ишлатилади.
- гулли кўйлак → гуллик кўйлак
- бояги → бͻйнағи
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 87-бет ? ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 88-бет
Икки тиллилик таъсирида сўз ясалиши
Қизилтепа ва Нурота туманларида тожик ва ўзбек тилларида баравар сўзлашиш (икки тиллилик) натижасида тожикча ясовчи қўшимчалар ва ясама сўзлар фаол қўлланади.
- чакич → хͻлзанак
- чопондўз → жͻмǝдўз
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 86-бет ; Муродова 2006, 7-бет ; Муродова 2006, 31-бет ; Муродова 2006, 32-бет
Тана аъзолари номларининг кўчма маъноларда қўлланиши
Шеваларда тана аъзолари (масалан, бет, лаб) номлари асосида янги кўчма маънолар ҳосил қилиш жуда фаол.
- қуёш тушиб турган томон → офтоб бет / афтаб бет
- дарёнинг қирғоғи → дарёнинг лаби
Муродова 2006, 15-бет
Табу ва эвфемизмларнинг кенг тарқалгани
Қадимий эътиқодлар ва ҳурмат юзасидан йиртқич ҳайвонлар, ўлим ҳолати ёки оила аъзоларига нисбатан тўғридан-тўғри номлашни тақиқловчи (табу) ва уларни айланиб, юмшатиб айтиш (эвфемизм) усуллари кўп учрайди.
- бўри → горк
- илон → гзнд
- ўлди → лмнн оттï
Муродова 2006, 19-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Навоий вилояти шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Қаратқич келишиги 1

-нинг→-тин / -динг / -тïнг

Қипчоқ шеваларида

Қипчоқ шеваларида қаратқич келишиги қўшимчаси қаттиқ ундошлар ёки жарангли товушлардан кейин -тин, -динг, -тïнг шаклларида келади.

сутнинг бети → суттин бети
ернинг бети → жердинг бети
китобнинг бети → кïтäптïнг бäтï

Сўз ясалиши 2

-ги→-ғй

Пайт равишларидан сифат ясовчи қўшимча сифатида қўлланади.

бурунги → бурунғи
бояги → бͻйнағи

-ли→-лик / -лиқ / -лиғ / -лиг

Навоий вилояти ва бошқа шеваларда сифат ясовчи -ли ўрнида -лик ва унинг вариантлари қўлланилади.

гулли кўйлак → гуллик кўйлак
ақлли → ақъллъг
чиройли → чърͻ:лък
болали → балалиқ
келинли → кǝлъннък

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

й→ж

ворд-инитиал

Сўз бошида адабий й товушига қипчоқ шеваларида ж товуши мос келади.

ёпинчиқ → жͻпинғич
ёриқ → жариқ

с→ш

Сўз бошида

Сўз бошидаги с товушининг қипчоқ шеваларида ш тарзида талаффуз қилиниши.

супур- → шïпïр-

нд→нн

Сўз ўртасида

Товушларнинг тўлиқ прогрессив ассимиляцияси: нд ўрнига нн талаффуз қилинади.

кундуз → куннуз
сандиқ → сннуš

мб→мм

Сўз ўртасида

Товушларнинг ассимиляцияси натижасида мб бирикмаси мм га ўтади.

омбур → ммур

рн→нн

Сўз ўртасида

Товушларнинг ассимиляцияси: рн ўрнига нн келади.

ўрним → оннïм

р→л

Сўз охирида

Диссимиляция натижасида сўз охиридаги р товуши л товушига ўтади.

девор → девл
зарур → зрул
анжир → нжïл
занжир → знжïл
абжир → бджïл

о'→ду

Со'з бошида

Со'з бошидаги о' унлиси о'рнига ду талаффуз қилиниши.

ог'уз → Дуз

о'→ву

Со'з бошида

Со'з бошидаги унли олдидан в товушининг ортиши ва лабланиши.

о'т → вут
о'сма → вусма

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

Самарқанд вилояти шеваларининг Улуғ Турсунов бўйича таснифи

Самарқанд вилояти шевалари даставвал икки гуруҳга бўлинади: 1. Й-ланувчи гуруҳ (шаҳар ва айрим этник гуруҳлар шевалари); 2. Ж-ланувчи гуруҳ (шарқий ва ғарбий кичик гуруҳларга бўлинган қишлоқ қипчоқ шевалари).

Элизия ҳодисаси

Ёнма-ён келган унлилардан бирининг тушиб қолиши ва со'зларнинг қисқариб бирикиши.

Қипчоқ лаҳжаси тарқалиши

Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.

Мижтан шевасида сўзлашувчи уруғлар ва ҳудудлар

Мижтан шевасида собиқ Самарқанд, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё округларидаги қирқ, юз, хитой, минг, найман, сарой, қишлиқ, қатағон, қўнғирот, қанғли, қутчи, бургут уруғлари ҳамда Тожикистондаги лақай, дўрмон, қуят, қатағонлар сўзлашади.

Икки тиллилик таъсирида сўз ясалиши

Қизилтепа, Нурота туманларидаги ўзбек-тожик икки тиллилиги натижасида тожикча ясовчи қўшимчалар ва ясама сўзлар фаол қўлланилади.

чакич → хͻлзанак
чопондўз → жͻмǝдўз

Фарг'она ва Шошда туркий қабилалар тарихи

ВИИИ-ИХ асрларда Фарг'онада қарлуқлар, жикиллар, уйг'урлар, Шошда эса о'г'узлар ко'пайган. Қорахонийлар даврида турклашиш жараёни о'сган ва касб-ҳунар лексикаси бойиган.

Навоий вилояти шеваларининг таснифи

Навоий вилоятида о'збек тилининг учала етакчи (қарлуқ, қипчоқ, о'г'уз) лаҳжалари мавжуд.

Навоий вилояти шевалари ҳудуди ва этник таркиби

Навоий вилояти шевалари Кармана, Навбаҳор, Хатирчи, Қизилтепа, Нурота, Конимех туманларида жойлашган о'збек қишлоқларини о'з ичига олади. Аҳоли таркибида қо'нг'ирот, кенагас, манг'ит, қипчоқ, қарлуқ, найман каби ко'плаб туркий уруг' ва қабилалар вакиллари мавжуд.

Навоий вилоятидаги кўптиллилик ва икки тиллилик

Навоий вилоятида тожикча-ўзбекча икки тиллилик Қизилтепа, Нурота туманларида, қозоқча-ўзбекча икки тиллилик Конимех, Томди туманларида, кўптиллилик (қозоқча-қорақалпоқча-ўзбекча-русча) Конимех, Томди туманларида мавжуд.

Навоий вилояти шеваларидаги кўп маъноли сўзлар

Навоий вилояти шеваларида тана аъзолари ва белгилар асосида семантик кенгайиш, кўчма маънолар ҳосил қилиш фаол қўлланади (масалан, бет, лаб, оқ сўзлари кенг доирадаги маъноларни ифодалайди).

қуёш тушиб турган томон → офтоб бет / афтаб бет
дарёнинг қирғоғи → дарёнинг лаби / дайранïнг лаби

Табу ва эвфемизмлар

Қадимий эътиқодлар ва ҳурмат юзасидан оила аъзолари ва қариндошларга, шунингдек йиртқич ҳайвонлар ва ўлим ҳолатига нисбатан табу ва эвфемик ифодалар кенг қўлланади.

бўри → горк
илон → гзнд
ўлди → лмнн оттï

Навоий вилояти қорлуқ ва аралаш тип шеваларининг унлилар тизими

Навоий вилояти қорлуқ тип ва аралаш тип шеваларида орқа қатор қаттиқ [й] ва олд қатор юмшоқ [и] жуфт унлиларининг конверсияси натижасида индифферент [ï] унлиси, орқа қатор [у] ва олд қатор [ü] унлиларининг конверсияси натижасида индифферент унли, орқа қатор [о] ва олд қатор [ў] унлиларининг конверсияси натижасида индифферент [о] унлиси ҳосил бўлиши ҳамда умумтуркий орқа қатор [а] унлисининг дивергенцияси натижасида олд қатор [ä] ва орқа қатор [å] унлиларининг пайдо бўлиши кузатилади.

Сингармонизм қонунининг бузилиши

Қардош бо'лмаган тиллар та'сири натижасида танглай оҳангдошлиги амал қилмай қолган, бурун оҳангдошлигида ҳам бу қонуниятга амал қилмаслик ҳоллари ко'ринади.

Икки ва уч тиллилик

Нурота ва Қизилтепа туманларида тожик-о'збек, Конимех ва Томди туманларида қозоқ-о'збек икки тиллилиги, шунингдек тожикча-о'збекча-русча ва қозоқча-о'збекча-русча каби уч тиллилик мавжуд.

Лексиканинг тарихий-этимологик қатламлари

Шевалар лексик таркибида туркий, форс-тожикча, арабча, русча-байналмилал, шунингдек мо'г'улча ва хитойча луг'авий унсурлар мавжуд.

Тожик ва қозоқ тилларининг та'сири

Навоий вилояти шеваларига тожик ва қозоқ тилларининг та'сири мавжудлиги та'кидланган.

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
дов дв	бақувват кучли, бақувват		Муродова 2006, 21-бет
дў:лåп д¢:лп	тўполон тўполон; кўпчилик		Муродова 2006, 14-бет
дулåп дулп	кўп кўп, мўл		Муродова 2006, 16-бет
дуржï дуржъ	кўп кўп, мўл		Муродова 2006, 16-бет
дäлäмä дäлäмä	оғиз сути		Муродова 2006, 11-бет ?
дäмбä дмб	тўғон дам, дарё четига ва умуман сув ҳавзалари қирғоғига тупроқ, шағал ва бетондан қурилган кўтарма, тўғон		Муродова 2006, 14-бет
дäммäл дммл	лапашанг		Муродова 2006, 18-бет
дäрғäт дрђт	тўғон 1) сув ёʻлини тўсиш учун қурилган тўғон; 2) ариқ ёки зовурдан ўтиш учун қурилган кўприк	Олчин, Кабоби, Гигант, Қирқариқ, Кескантерак	Муродова 2006, 15-бет
дäрқåлмåқ дрšлмš	муҳтож бўлмоқ		Муродова 2006, 16-бет
дäстïқ дäстъš	ёстиқ		Муродова 2006, 11-бет ?
дäйрäвåт дäйрäвåт	дарёбўйи дарё яқинидаги ер		Муродова 2006, 11-бет ?
дåрïғмä дръђм	сиқилма		Муродова 2006, 16-бет
дåс дåс	ўроқ		Муродова 2006, 11-бет ?
дåстåс дåстåс	ёрғучоқ		Муродова 2006, 11-бет ?
дåв дв	бақувват		Муродова 2006, 16-бет
дïнкäмä飛行дåр дънкмдр	куч-қувват		Муродова 2006, 16-бет
эш эш	ёʻлдош ҳомиладорликдаги ёʻлдош (ҳайвонларга нисбатан)		Муродова 2006, 20-бет
гашт гшт	охири охири, тугаш пайти		Муродова 2006, 22-бет
газанда гзнд	илон илон (табу)		Муродова 2006, 19-бет
горк горк	бўри бўри (табу)		Муродова 2006, 19-бет
госäлä госәлә	бузоқ	Пастдарғом, Каттақўрғон, Гўзалкент, Нуробод, Нарпай, Пахтачи, Хатирчи, Қўшработ, Нурота	Ражабов 1996, 98-бет
гўянда гойнд	гўянда ўлим маросимларида ўлган кишини ёʻқлаб айтиб турувчи аёл		Муродова 2006, 22-бет
гум гум	чуқурлик дарёнинг чуқур ери		Муродова 2006, 11-бет
гум гум	гирдоб дарёнинг чуқур жойи		Муродова 2006, 21-бет
гурк гурк	бўри		Муродова 2006, 17-бет
гïлäгäй гълäгäй	оғиз сути		Муродова 2006, 11-бет ?
гïрдïхåнä гърдъхн	кўрпача		Муродова 2006, 16-бет
гüл гүл	шумғия	Хатирчи, Жиззах	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 70-бет
ғассол ђассол	эшитмасликка олмоқ		Муродова 2006, 14-бет
ғайир ђайир	серғайрат тез ўсадиган, серғайрат		Муродова 2006, 14-бет
ғолин ђолън	туршак ўрикнинг қуритилгани		Муродова 2006, 21-бет
ғора ђор	қўра қўйлар турадиган жой	Чўя	Муродова 2006, 22-бет
ғора ђора	қадоқ қадоқ (қавариқ)		Муродова 2006, 18-бет
ғорä ђор	қўйхона қўйлар турадиган жой		Муродова 2006, 18-бет
ғўлагир ђўлагир	лўмбоз		Муродова 2006, 14-бет
ғўнåжïн ђөнåжън	ғонажин сигирнинг биринчи бола берган пайти		Муродова 2006, 11-бет ?
ғужур ђужур	ғайрат		Муродова 2006, 24-бет
ғулангир ђулнгър	лўмбоз		Муродова 2006, 20-бет
ғулва ђулв	қувур		Муродова 2006, 20-бет
ғïлäйåш ђълäйåш	қиймали овқат		Муродова 2006, 11-бет ?
ҳамро ќмр	ёʻлдош ҳомиладорликдаги ёʻлдош (аёлларга нисбатан)		Муродова 2006, 20-бет
ҳаёт	ташқари ҳовли ҳудудидан ташқарида, лекин унинг девори орқасида турган ер	Қизилтепа	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 169-бет
ҳожäк ќожäк	бузоқ		Муродова 2006, 11-бет ?
ҳопози тушмоқ ќпзъ тушмš	сузмоқ сувда сузмоқ		Муродова 2006, 20-бет
ҳорас ќрс	қўрқинч		Муродова 2006, 20-бет
ҳубдïрäм ќубдърм	жуда бўлмаса		Муродова 2006, 16-бет
ҳукмон ќукмн	айнан айнан, ҳақиқатдан		Муродова 2006, 21-бет
ҳулбой ќулбой	ялпиз		Муродова 2006, 17-бет
ҳäпåзï тушмåқ ќпзъ тушмš	сузмоқ		Муродова 2006, 16-бет
ҳåвлïқмäсдäн ќвлъšмсдн	хотиржам		Муродова 2006, 17-бет
ҳўнўр ҳонор	ҳунар ҳонор — ҳунар	Бухоро, Навоий, Самарқанд	Аширбоев 2013, 11-бет
илгир илгир	кинначи кинначи, суқ чиқарувчи шахс	Мирдош, Хатирчи тумани, Меҳржон, Нарпай тумани	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 85-бет ?
инак	сигир	Қизилтепа	Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 169-бет
инналла ъннлл	пешона		Муродова 2006, 20-бет
инäк инäк	сигир		Муродова 2006, 9-бет ?
иркитдай ъркътдй	бақувват		Муродова 2006, 22-бет
иштароп ъштрп	шитоб шитоб, шошилинч		Муродова 2006, 19-бет
жак жк	оғиз сути		Муродова 2006, 20-бет
жан(г)има жн(г)ъм	вайсама		Муродова 2006, 20-бет
жарчоқ жрчš	тегирмон		Муродова 2006, 20-бет

Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Иброҳимов 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, Тошкент, 1959. Фарғона водийси касб-ҳунар лексикаси
Муродова 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'зр ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти, Тошкент, 2006.
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш